«Aınalym shemasy» 86,5 mlrd teńgege jetti
«Budan bólek, saýda qyzmetin retteý týraly zań osyndaı jaǵdaıda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikke shekti baǵany, saýda ústemelerin belgileýdi jáne eksportty shekteýdi kózdeıdi. Sondaı-aq fıskaldyq sharalardy kúsheıtý, taýardyń fızıkalyq qoljetimdiligin qamtamasyz etý jáne egis kezeńinde tutyný úshin qajetti taýar kólemin belgili bir aımaqtyń forvardtyq satyp alýyn qamtamasyz etý boldy. Bul úshin jergilikti atqarýshy organdardyń resýrstary jetkilikti. Naryqty qajetti taýarmen toltyryp otyrýǵa suranysy joǵary taýarlardy óndirý men óńdeýdi yntalandyrý sharalary da yqpal etetin bolady. Bul salalyq memlekettik organnyń mindeti», dedi B.Sultanov.
Bul rette spıker qazirgi zamanǵy naryqtyq saýda júıesiniń mindeti – sórelerde ádil jáne boljamdy baǵa belgileýdi qamtamasyz etý bolyp tabylatynyn atap ótti. Tıimdi júıeniń negizi – óndiristik ótkizý tizbeginiń barlyq qatysýshysynyń, ıaǵnı óndirýshiler men treıderlerdiń, tasymaldaýshylardyń, satýshylardyń jáne tutynýshylardyń ortaq múddesin saqtaý. Al bul qaǵıdattardyń buzylýy taýarlardyń fızıkalyq jetimsizdigi, dúrlikpe suranys, baǵanyń ósýi jáne tutynýshy quqyǵynyń buzylýyna ákeledi. Mundaı jaǵdaıda memleket aralasýǵa májbúr jáne qatysýshylar arasyndaǵy qatynastardy teńdestirý maqsatynda retteýshi retinde áreket etedi.
B.Sultanovtyń aıtýynsha, búginde «aınalym shemasynyń» qarjylandyrý kólemi 86,5 mlrd teńgege jetip, naryqqa yqpal etý úlesi 4%-dy qurady. Alaıda tipti mundaı shamaly kólemniń ózi bul mehanızmniń tıimdiligin kórsetip otyr.
«Mysal retinde Qaraǵandy oblysyn keltirýge bolady. Sáýir aıynda 2 709 tonna kóleminde kartopty bólshek saýdada 85 teńge deńgeıinde belgilengen baǵamen jetkizýge shart jasaldy. Al jergilikti naryqta kommersanttardyń qoıǵan baǵasy 175 teńge boldy. Nátıjesinde naryqtaǵy orta baǵa 135 teńgege teńesti. Bul óńirler boıynsha qalyptasqan eń tómengi baǵa boldy. Osy jumys odan ári jalǵasady. Sondaı-aq JAO, ÁKK, saýda jelileri jáne jergilikti taýar óndirýshiler bir júıege engizilgen aqparattyq júıe qurylady. «Qdata» saýda boıynsha analıtıkalyq platformada aqparat ashyq jarııalanady, bul baǵalarǵa óz áserin tıgizedi dep oılaımyz», dedi spıker.
Biryńǵaı aqparat kózi paıda boldy
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jyl sońyna deıin Úkimet otandyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń ónimderin iri saýda jelilerine ótkizýdi qoldaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq bastamalardy usynbaq. Sórelerge qoljetimdilikti qamtamasyz etý, ústemeaqylar shegin retteý jáne deldaldar sanyn azaıtý jónindegi sharalar qabyldanady. «Qdata» saýda boıynsha analıtıkalyq platformasy ishki saýdanyń jaı-kúıin, ınfraqurylym júktemesin, ımport/eksport dınamıkasyn, taýarlar men qyzmetter baǵasynyń ózgerýine taldaý jáne monıtorıng jasap, memlekettik organdardy sapaly analıtıkamen qamtamasyz etip otyrady. Sondaı-aq bıznes úshin ádil básekelestikti qalyptastyrady. Al tutynýshyǵa qoljetimdi baǵamen sapaly taýarlardy satyp alýyna múmkindik týady. Búginde osy platforma arqyly Úkimette óńirler boıynsha taýar qory, óndirý jáne tutyný kólemi týraly biryńǵaı aqparat kózi paıda boldy. Aptasyna eki ret JAO osy júıe arqyly tekserilip, máseleler sheshilýde», dedi Saýda mınıstri bul jaıynda.
Jalpy, josparlanǵan sharalardy júzege asyrý azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, baǵany turaqtandyryp, túptep kelgende azamattardyń ál-aýqatyna oń áser etedi.
B.Sultanovtyń aıtýynsha, Qazaqstan qant boıynsha ımportqa táýeldi. Qanttyń jalpy tutynýdyń 7%-y ǵana otandyq qyzylshadan óndiriledi, qalǵan kólemi Reseı Federasııasynan, TMD elderinen jáne shıki qant túrinde, negizinen Brazılııadan ımporttalady. Qant salasyn damytýdyń birqatar baǵdarlamasy qabyldanyp, iske asyrylǵanyna qaramastan, salalyq vedomstvolar ishki qajettilikti tolyq qamtamasyz etý úshin óndiristi yntalandyra almady. Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri muny moıyndady. Onyń aıtýynsha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq alańynda úshinshi elderden qant ımportyna táýeldilikten arylý úshin barlyq 5 eldiń kelisimi boıynsha arnaıy sheshimder qabyldandy. Ol úshin arnaıy bajdar jasaldy.
«Reseıde, Belarýste bul der kezinde shara qoldanýǵa múmkindik berdi. Búginde olar ózderin shıkizat óndirýmen qamtamasyz etti. О́kinishke qaraı, bizde klımattyq jaǵdaılarǵa jáne sýdyń qoljetimdiligine baılanysty birqatar sýbektıvti jáne obektıvti sebepter, ıaǵnı táýeldilik bar. Bizge AShM-men birge tıisti baǵdarlama ázirleý tapsyryldy, onda taýar óndirýshiler tarapynan sýbsıdııalaý jáne qarsy mindettemeler máselelerin pysyqtaımyz. Eń bastysy, óte mańyzdy ónimdi óndirý jáne shıkizat bazasy ýaqtyly qamtamasyz etilýi úshin otandyq fermerler men zaýyttardy qoldaý. Búginde otandyq qant salasyn damytý boıynsha naqty qadamdar belgilendi», dedi spıker.
Kókónis kólemi jetkilikti
Osy jyly qajetti ónim kóleminiń bolýyna jáne ishki naryqta tapshylyqtyń bolmaýyna qaramastan, qant pen kókónis ónimderi baǵasynyń ósýi baıqaldy. Kókónis ónimderi arasynda pııazdyń baǵasy ósti. Degenmen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev ishki naryqta pııazdyń qory jetkilikti ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, aı saıynǵy qajettilik 26 myń tonna bolsa, búginde pııaz qory 35 myń tonnaǵa jýyqty quraıdy. «Maýsym aıynan bastap erte pisetin pııaz jınalýda. Erte pisetin pııazdyń jalpy kólemi 90 myń tonnadan asady dep kútilýde, onyń 35,2 myń tonnasy jınaldy. Shilde aıynyń sońyna deıin jáne tamyzdyń birinshi jartysynda 50 myń tonnadan astam pııaz jınaý josparlanǵan. Sońǵy ýaqytta pııaz shyǵarýǵa shekteý sharalaryn engizý máselesi talqylanyp jatyr, alaıda mınıstrlik bul máseleni qoldamaıdy. Sebebi erte pisetin pııazdyń saqtalý merzimi óte qysqa. Sondyqtan úsh aıdyń ishinde 90 myń tonna pııazdy Qazaqstanda tolyqtaı tutyný múmkin emes. Onyń buzylyp, tutynýshyǵa jetpeı qalý qaýpi joǵary. Bul másele vedomstvoaralyq komıssııada sheshiledi. Sonymen qatar qazir mınıstrlik Túrkistan jáne Jambyl oblystarynyń ákimdikterimen birlesip, pııaz óndirýshiler men ózge oblys, qalalar ákimdikteri arasynda kelisimsharttar jasaý jumystaryn júrgizýde. Kezdesý qorytyndysy boıynsha pııazdy satý baǵasy kılosyna 220 teńgeden 110 teńgege deıin tómendedi», dedi vedomstvo basshysy.
Qyrkúıekten bastap kúzgi pııazdy jınaý bastalady. Onyń kólemi 1 mln tonnadan astam bolady dep boljanýda, bul ishki naryqtyń qajettiligin tolyq kólemde qamtamasyz etedi. Demek pııaz kólemi jetkilikti jáne shekteý sharalaryn engizýdiń qajettiligi joq.
E.Qarashókeev ákimdikterdiń aqparaty boıynsha búginde kartop qory da jetkilikti ekenin aıtty. Maýsym aıynan bastap erte kartop jınaý bastaldy. Erte pisetin kartoptyń jalpy ónimi búginde 270 myń tonnany quraıdy. Tamyzdyń birinshi jartysynda 7,8 myń tonna jınaý josparlanǵan. Erte pisetin kartop óniminiń jınalýy ishki naryqty molyqtyrýǵa jáne kartop baǵasynyń turaqtanýyna yqpal etti. Osy aıdyń basynan beri kartoptyń baǵasy 5%-ǵa (184 tg/kg-nan 179 tg/kg-ǵa deıin) tómendedi.
«Kartop boıynsha ishki naryqtyń aılyq qajettiligi 153 myń tonnany quraıdy. Qyrkúıekten bastap kúzgi kartopty jınaý bastalady, onyń kólemi 4 mln tonnadan asady, bul ishki naryqtyń qajettiligin tolyq qamtamasyz etedi jáne belgili bir kólemdi eksportqa jóneltýge múmkindik beredi. Qyryqqabat pen sábiz boıynsha da jaǵdaı turaqty. Iаǵnı erte qyryqqabat pen sábiz kólemi kúzgi egin jınaǵanǵa deıin ishki naryqty qamtamasyz etý úshin jetkilikti. Sonymen qatar tamyzdyń sońǵy onkúndiginen bastap kókónis ónimderiniń kúzgi ónimi naryqqa shyǵady dep kútilýde», dedi E.Qarashókeev.
Qant balansy oń saldony kórsetedi
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qant máselesine de toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, bıyl qańtar aıynan bastap otandyq qant zaýyttary 120 myń tonna quraq shıkizatynan alynǵan qant óndirdi, bul ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 19%-ǵa artyq. Soǵan sáıkes shilde aıynyń basynda respýblıkadaǵy qant qory 28 myń tonnany qurady, aıdyń sońyna deıin 37 myń tonna qant óndiriledi dep boljanýda.
«Kvota sheńberinde ımport kólemi 33,3 myń tonnany quraıdy. Osylaısha, 69,8 myń tonna qajettilik kezinde ishki naryqtaǵy qanttyń jalpy qory 98,1 myń tonnany, naryqtyń qamtamasyz etilýi shamamen 140%-dy quraıdy. Tamyz aıyndaǵy qant teńgerimine keletin bolsaq, boljamdy qajettilik 69,8 myń tonnany quraıdy, bul tutynýdyń eń joǵary kólemi. Tamyz aıynyń basynda respýblıka boıynsha qanttyń qory 35 myń tonna, aq qant ımporty 42,2 myń tonna deńgeıinde kútilýde. Ákimdikter qorlaryn eskere otyryp, respýblıka boıynsha qanttyń jalpy qory tamyz aıynyń aıaǵyna deıin 118 myń tonnany, naryqtyń qamtamasyz etilý deńgeıi 169% quraıdy dep josparlanǵan. Shilde-tamyz aılarynda ózimizdi qamtamasyz etýge qant qory jetkilikti», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.
Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri B.Sultanovtyń aıtýynsha, qant zaýyttary otandyq qyzylshanyń maýsymaralyq kezeńinde qant shıkizatyn izdeýge májbúr, al bul bırjalyq taýar, spot baǵamen satylady, kelisimsharttar jasalady, táýekelder bar. Kórshi elderden arzan qant kelgende, bizdiń zaýyttardyń jumysyna «kedergi» keltiredi, osyndaı sátte zaýyttar toqtaýǵa májbúr bolady. Sondyqtan sońǵy birneshe jylda tutynylatyn qanttyń 570 myń tonnasynyń basym bóligi 400 myń tonnaǵa deıin Reseıden ımporttalady.
«Biz birinshi kezekte zaýyttardy shıkizatpen qamtamasyz etýimiz kerek, ekinshi jaǵynan, dempıng bolmas úshin kepildendirilgen satýdy qamtamasyz etýimiz qajet. Bul máseleni Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq alańynda da, ózimizde de qarastyrýdamyz. Zaýyttarymyzǵa basqa elder tarapynan dempıng bolady dep qoryqpaı, ishki naryqqa kepildendirilgen ónimniń qajetti kólemin shyǵarýǵa múmkindik beretin baqylaý baǵalarynyń eń tómengi deńgeıiniń quraldaryn engizý úshin tıisti esepteýler júrgizýdemiz. Árıne, bul kúrdeli de daýly tetik, biraq osy baǵyttaǵy ekijaqty jáne kópjaqty alańda jumys isteıtin bolamyz. Osy kezeńde qant zaýyttarynyń aıaqqa turýyn jáne fermerlerdiń tıisti suranysyn qamtamasyz etýimiz kerek. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń naqty paıymy bar: sýbsıdııalardyń jalpy kólemi shamamen 160 mlrd teńge. Bul fermerlerdiń jumysyna jáne zaýyttar úshin kepildendirilgen satýdy qamtamasyz etýge ákeledi. Salaǵa shamamen 400 mlrd teńge ınvestısııa salynady dep kútilýde. Jalpy, bizdiń birinshi kezeńdegi mindetimiz 2026 jylǵa qaraı otandyq qant óndirisin otandyq shıkizattan 7 esege deıin jetkizý», dep atap ótti vıse-premer.
B.Sultanov óńirler arasynda jetkizý jáne úlestirý boıynsha irkilister bar ekenin aıtty. Sondyqtan osy prosesterdi qolmen retteý úshin jergilikti atqarýshy organdarmen aptasyna 2 ret tıisti beınekonferensııalar ótedi.
