– Jaqynda baspadan jańa kitabyńyz shyqty dep estip edim, qutty bolsyn, – dedi. Qalamger mańǵazdana bas ızedi.
– Aıtsyn, aıtsyn.
– Tırajy, bylaısha aıtqanda, qansha danamen shyqty?
– E, nesin aıtasyń, tegi sol tırajǵa jarymaı-aq qoıdyq qoı.
– Sonda da qansha danamen shyqty degenim ǵoı.
– Tazdyń bıti sanaýly degen, áıteýiri joqtan joǵary. Bes júzdiń ar jaq, ber jaǵynda.
Tileýles seriktesi qynjylys bildirdi.
– Aldyńǵy kitabyńyz da sol shamada shyǵyp edi, bul kitabyńyz da sonyń taz kepeshin kıgen eken ǵoı.
– Álbette solaı, ádebıet aýylynda sondaı bir qalyptasqan taz kepesh bar. Sony bir men emes, kúlli qalamgerdiń kitaby kıip jatyr. Aıtpaqshy, anaý kezde shyqqan seniń kitabyńnyń da danasy sol shamalas-aý deımin.
– Iá, dál ústinen tústińiz. Kitaptardyń sany tóbesinde toǵyz, samaıynda segiz, jelkesinde jeti bıt tirlik keshken tazdyń mehnaty tárizdi bolyp turǵan myna zamanda qaıtip aıymyz ońynan týa qoısyn...
Áńgime osy arada kilt úzilip edi. Jańaǵy sózge ekeýi de kúlgensidi...
Bul oqys bas qosqan eki nemese úsh jazýshynyń basyndaǵy jaı emes. Bul búgingi qolyna qalam ustaǵan kúlli qazaq jazýshysynyń basyndaǵy qalyptasqan jaǵdaı. Sol úshin de muny jekelep, ońashalap qaraýǵa bolmaıdy. Kitap taralymy mádenı ómirimizdegi ózegine qurt túsken, jazylýy qıynǵa aınalǵan qoǵamdyq qubylys. Sondyqtan muny áleýmettik sıpatta qaraǵan jón. Demek, bul maqalanyń taqyryby da, aıtar oıy da, maqsaty da kitap tırajy týraly bolmaq. Budan ary kitap sany, danasy demeı, tıraj dep jazǵandy jón kórdik. Basqasynyń bári túgendelip, kóleńkede qalǵan osy sóz ǵana emes shyǵar...
Keıbireýler aıtady, negizi qazaq ádebıeti qaı kezde bolsyn tırajǵa jaryǵan joq. Qaı kezde bolsyn tartqan azap, kórgen beınetimiz osy tıraj tapshylyǵy dep oı topshylaıdy. Bul jón emes, bul birjaqty shalaǵaı pikir. Nege deısiz ǵoı, negesi sol keshegi Keńes úkimeti, qyzyl qoǵam tusynda kitaptardyń tırajy kóp bolǵan. Jazýshynyń ár shyqqan kitabynyń tırajy 30-40 myń, keıde odan da áldeneshe ese kóp bolǵan. Aıtýshylar kitaptyń tırajy tym kóp bolýy sebepti aqshasy da asta-tók bolǵan desedi... Bir ǵana mysal keltire keteıin. Meniń alǵashqy kitabym «Adal as» dep atalady. 1983 jyly «Balaýsa» baspasynan shyqty. Tırajy – 30 000. Sol shaqtaǵy ádilqazylar alqasynyń tóraıymy F.Ońǵarsynova «..jaqsy jazylǵan jınaq eken. Oqıǵasy da qyzyqty, tartymdy dúnıe eken. Mine, balalar ádebıeti degen osy. 50 000 danamen shyǵaraıyq...» dep ýáj aıtypty. Bir qasqa bas «... bul avtordyń tuńǵysh kitaby eken. Sol jaǵyn da eskereıik. 30 000 tıraj da bolyp qalar depti. Aqyry sol qasqanyń degeni bolypty. Kitap sol shamada jaryq kórdi. Meniń ǵana emes, sol shaqtaǵy jazýshy kitaptarynyń báriniń de sany osy tóńirekte bolǵan.
Mine, ádebıetimiz osyndaı ıt basyna irkit tógilgen zamandy da bastan ótkergen. Tırajdyń tamyryna tuz quıylyp, quryǵan kezi táýelsizdik alǵan tustan bastaldy. Elimiz qalaı táýelsizdik aldy, sol shaqtan bastap, ádebıetimizde «aq taban shubyryndy, alqa kól sulama» bastaldy. Táýelsizdik jyldary basqasyn bilmeımin, ádebıet úshin shyn mánindegi toqyraý, quldyraý jyldary boldy. Kórkemsóz óneri damymady. Sonyń saldary bolar osy Táýelsizdiktiń 30 jylynda ádebıet maıdanynda atoılap alǵa shyqqan, adaqtap kózge túsken qalamgerler toby qalyptaspady...
Kitap degenińiz shyqpaı qaldy. Buryndary azdap bolsa da shyǵýshy edi. Endi oǵan da zar boldyq. «Toqal eshki qudaıdan múıiz suraımyn dep, qulaqtan aıyrylyptynyń» kúıin keshtik. Áýpirimdep júrip, áreń shyǵarǵan kitapqa aqsha berilmedi. Onyń esesine kitaptyń ózin qorjynyńa syqap berdi. Odan ary ne boldy deısiz ǵoı, bolǵany sol kitapty sómkege toltyryp, kóshege shyqtyq. Balabaqshaǵa bardyq, mektep jaǵaladyq, túkke turmaıtyn qaıdaǵy bir bastyqsymaqtarǵa baryp, jaǵdaı aıtyp, ózińniń kim ekenińdi tanystyryp, járkelenshi boldyq. Sózimizge tuzdyq bolsyn, taǵy da bir mysal keltire keteıin. 2014 jyly Almaty oblysy ákimdiginiń qoldaýymen meniń «О́shpeıtin ottyń jaryǵy» degen kitabym shyqty. Tırajy – 500. Onyń 100 kitaby qolǵa tımedi. 400 kitap tirshilik tarazysyna tústi. Álgidegi shet-jaǵasyn shyǵaryp aıtqan jaıttar sol kezde bastan ótken. Endi sál sabyr etip, oılap kórińizdershi, 400 kitap qaı jyrtyqqa jamaý bolady? Qazaqstanda 15 oblys, 200-den astam aýdan bar. Al, shyqqan kitaptyń sury anaý. Sonda 400 kitap qalamgerdi qaı muratyna jetkizbek. Ashyǵyn aıtqanda, 400 kitap bir oblys, nemese jan-jaǵy aýylǵa toly bir ǵana qalaǵa tıesili dúnıe ǵoı. Jazýshy Jumabaı Shashtaıuly «...biz shyǵarmashylyq qyzyǵyn kóre almaıtyn jazýshylarmyz. Bizdiń eńbegimiz esh, tuzymyz sor. О́ıtkeni biz tarıhtyń óliara kezinde ǵumyr keship jatyrmyz» dep aıtyp edi óziniń bir sózinde. Júkeńniń aıtqany ras. Ony bárimizde qos qoldap qoldaımyz. Kitaptyń taralymy anaý bolsa, oǵan alǵan aqshańnyń túri anaý bolsa, qaıtyp barqadar shegesiń. Eki jyrtyq bir kelip, abyroıyńnyń tógilgeni sol emes pe? «Soqyrdyń tilegeni eki kózi» demekshi, qalamgerdiń de tilegeni óziniń jazǵan ádebı dúnıesiniń búgini men erteńi, qala berdi bolashaǵy. Jazýshy óz shyǵarmasyn jeke oblys, ne bolmasa shekteýli aımaq úshin jazbaıdy. Jazýshynyń ár jazǵan kitaby kúlli oqyrmannyń rýhanı azyǵy, ıgiligine aınalýǵa tıis.
Al, sol jazǵandaryn el súısinip, qyzyǵyp oqıtyn jazýshy bar ma, bar bolsa, ol qandaı kitaptar. Buǵan jaýap molynan tabylady. Baspadan shyqqan kitaby pyshaq ústinde tarap ketetin qalamgerler barshylyq. Jazýshy bar, baspadan shyqqan kitap ta bar, ókinishtisi sol, úmitimizdi úzgendeı etip, aldyńda turǵan úlken tas qamal bar. Ol kitaptyń tırajy. Jazýshy degen jankeshti halyq. Oǵan kitap jaza qoıshy, jazǵanyńdy oqýǵa daıynbyz dep, qulshynyp turǵan eshkim joq. Áıtse de, jazýshy jaza beredi. Jaqsy jeri sol jazýshylarymyzdyń árbir shyqqan kitabyn kúndelikti baspa beti habarlap jatady. Biz sol habarlamany oqyp, sonymen ǵana shektelemiz. Al, álgi 1 000, ne bolmasa 2 000 ıakı 3 000 danamen shyqqan kitap qaıda, ol jaǵy tegi belgisiz. Álgi aıtylǵan kitaptardy eshbir kitap sórelerinen taba almaısyń.
Kitapsúıer qaýym jańa kitaptyń qanyn jerge tıgizbeı talapaılap alyp ketedi. Demek, oqyrman bar degen sóz. Oqyrman bar, al kitap shirkinniń sany ony qanaǵattandyra almaıdy. О́kinishti...
Qazaq prozasynyń qara jorǵasy Turysbek Sáýketaı shyǵarmalary da qasqaldaqtyń qanyndaı. Taba almaısyń. Sonymen basqany bilmeımin, men ózim Túkeńniń kitabyn surap úıine bardym. Áńgimeni aıtpasa da túsindi. Búgingi ádebıettiń injý-marjandary sanalatyn. «Jelqaıyq», «Aıqarańǵysy», «Men – jyndymyn» kitaptary qolǵa tıdi. Bir emes, birneshe kitabyn alyp, mol oljamen úıge qaıttym. Al, qabyrǵaly qalamger Turlybek Mámeseıittiń kitaptary qaıda, esh jerden tappaǵan jaıymyz bar. Sol sekildi búgingi kórnekti jazýshylarynyń Serik Asylbektiń, Mereke Qulkenovtiń, Tursynjan Shapaıdyń, Asqar Altaıdyń, Jumabaı Shashtaıulynyń, Nurdáýlet Aqyshtyń, Qýandyq Túmenbaıdyń, Álibek Asqardyń, Qalı Sársenbaıdyń, Júsipbek Qorǵasbektiń, t.b. talantty qalamgerlerdiń jazǵandary respýblıka kólemine tegis taralýǵa tıis. Maqala kólemin eskerip, men búgingi qalamgerlerdiń shet jaǵyn ǵana jaǵalap shyqtym. Ar jaǵynda aty atalmaǵan apaıtós arystar jetip jatyr.
Quzyrly oryn kitap shyǵarǵanda belgili bir maqsat, meje qoısa jarasar edi. Máselen, Qazaqstan boıynsha neshe aýyl, neshe qalashyq, qala bar, neshe kitaphana bar. Sonyń da bir esebin alǵan jón ǵoı. Osy aıtylǵan eldi mekenderge eń quryǵanda bir danadan kitap barsa, jazýshynyń kitabynyń sany áldeneshe eselener edi.
Bul kúnderi qaǵazı ádebıet azaıyp ketti. Kitaptar san jaǵynan az. Al, oqyǵanǵa da, tórde saqtap qoıǵanǵa da qaǵazı kitap jaqsy. Ásirese, jas balalardyń oqýyna óte yńǵaıly. Janaryn jasytpaıdy. Oıy tunyq, sanasy sergek bolady. Qaǵazı kitap atadan qalǵan mura. Biz sol murany jalǵastyrýymyz kerek.
Mine, bul kúnderi óstip dabyl qaǵamyz. Sońyra elektrondy kitap qaptap ketti, bul bala densaýlyǵyna tym zııan, balanyń oıyn buzyp, sanasyn ýlaıdy. Sol sekildi janary erte sónedi degendi de qosyp qoıamyz. Jaǵdaılarǵa kim kináli, kináli túptep kelgende ózimiz. Tırajy mardymsyz qaǵazı kitap jetpeı jatsa, jas urpaq elektrondy kitap oqymaǵanda, ne oqıdy. Teginde oqý men bilim kerek qoı.
Bul aıtylǵandardan qorytyndy shyǵarý úshin ne istegen jón? Ne isteıtinimiz de qol bulǵap, shaqyryp turǵan joq pa? Oqyrmandy bul tyǵyryqtan qutqaratyn jalǵyz ǵana jol bar. Kitap tırajyn eselep kóbeıtý kerek. Ár shyqqan kitaptyń ortasha tırajy kem degende 10 000-nan tómen bolmaǵany jón. 20 000-30 000-nan assa, nur ústine nur jaýǵandaı bolar edi. Kitap máselesi jolǵa qoıylmaı, el órkenıetke jete almaıdy. Jańa Qazaqstandy erteńgi jarqyn bolashaqqa jetkizetin bir ǵana nárse bar. Ol oqý men bilim. Al, bilimniń kenishi kitapta jatyr. Sol úshin kitaptar tırajyn sát saıyn eselep kóbeıtip otyrý búgingi zamanǵy basty mindetterdiń birinen sanalady.
Dánesh AHMETULY,
jazýshy
ALMATY
