Jańa qarjy quraldary ekonomıkany sapaly túrde jaqsartýǵa jol ashady. Bul degenimiz – jańa jumys oryndaryn ashý, kásipkerlikti nyǵaıtý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý, bıýdjetti tolyqtyrý. Osy rette elimizge ınvestısııa aǵynyn jedeldetý, sonymen qatar ulttyq ekonomıkanyń ósýine qajetti jańa qarjy quraldaryn tartý maqsatynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) qurylǵany belgili. AHQO negizinde prýdensıaldyq retteýdi júzege asyratyn jáne ortalyq qatysýshylarynyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin qarjylyq retteýshi – Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti jumys isteıdi. Qazaqstandaǵy bıznesti damytýda, jańa qarjy quraldaryn engizýde jáne qarjy naryǵynyń ósýine qol jetkizýde Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıtetiniń alar orny da erekshe.
FinReview.info sarapshylarynyń pikirine qaraǵanda, retteýshilik baza damyǵan qarjy naryǵynyń negizi bolyp sanalady. Qarjy naryǵyn retteýdiń mańyzy zor. Ásirese álemde suranys áserinen jańa ónimder men qyzmetter paıda bolyp jatqan dál qazirgi ýaqytta. Onyń ústine qarjy naryǵy alaıaqtyq shabýyldardyń aldynda áli de bolsa qorǵansyz.
Tıisinshe, naryqqa qatysýshylar qatelikteriniń quny da óte joǵary ári bul bıznes, halyq jáne ekonomıka úshin qaıtymsyz zardaptarǵa ákelýi múmkin. Sondyqtan naryq sýbektileriniń qaýipsiz qyzmetin jáne memlekettiń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan retteýshilik jumystardyń júrgizilýi qajet-aq. Árıne, ony júzege asyrýdyń tetikteri men erekshelikteri san alýan. Dese de, ádette olar qarjy naryǵyna qatysty segmenttiń qyzmeti týraly zańnamany ázirleýge, kompanııalardyń jumysynyń tıisti erejelerin qalyptastyrýǵa, olarǵa qyzmetti júzege asyrýǵa ruqsat qujattaryn berýge jáne jumystarynyń zańdylyǵyn qadaǵalaýǵa qatysty bolady.
AHQO-da álemniń jetekshi jeke kapıtaldy basqarý ortalyqtarynyń oń tájirıbesine negizdelgen qolaıly jáne senimdi normatıvtik baza qalyptasqan. Qarjy ortalyǵynyń basty artyqshylyǵy da osy – aǵylshyn quqyǵy negizinde jumys isteıtin retteý rejiminiń bolýy. Osyny jete túsingendikten, AHQO ıýrısdıksııasynda óz bıznesin tirkeıtin kompanııalar kóbeıip keledi. Jańa oıynshylar kelgen saıyn olar Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderinde iske asyrǵysy keletin jańa qarjy quraldary paıda bolady. Sondyqtan Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti únemi osy quraldardy júzege asyrý úshin qajetti quqyqtyq bazany ázirleýmen aınalysady. Aldymen retteýshi usynylǵan quralǵa qoıylatyn negizgi talaptardy belgileıdi. Ári qaraı ol arnaıy ázirlengen «retteýshi qum jáshiginde» synalady. Onda onyń jumys isteýi men yqtımal táýekelderin zerdeleý arqyly zańnamalyq baza qalyptastyrylady. Iаǵnı zańdar teorııalyq bilim negizinde emes, tájirıbe júzinde daıyndalady. Mine, osylaısha, Qazaqstanda nesıelik jáne ınvestısııalyq kraýdfandıng platformalary jumys isteı bastady. Sondaı-aq krıptovalıýta bırjalarynyń qyzmeti men sıfrly aktıvterdi saqtaýdyń quqyqtyq negizderi paıda boldy.
FinReview.info-nyń habarlaýynsha, elimizde qarjylyq tehnologııalar salasynda jańa ónimderdi ıgerý olardyń ereksheligine baılanysty aıtarlyqtaı qıyn. О́ıtkeni olardyń suranysqa ıe bolaryn ıá bolmasyn aldyn ala boljaý múmkin emes. Sonymen birge bul eldegi iskerlik belsendiliktiń ósýin yntalandyrady jáne ekonomıkanyń naqty sektoryna qoldaý kórsetedi. Mysaly, Shyǵys Eýropa elderinde, AQSh pen Japonııada damyǵan FinTech naryǵynyń nátıjesinde, ishki jalpy ónimdegi ınnovasııalardyń úlesi 25 paıyzdan joǵary qalyptasady. Al Qazaqstanda bul kórsetkish 3 paıyzdan tómen.
«Elde jańa qarjy quraldary men ónimderin ázirleýdi jáne engizýdi yntalandyrý úshin AFSA FinTech Lab «retteýshi qum jáshigin» iske qosty. Ol kompanııalarǵa ınnovasııalyq qarjylyq qyzmetterdi suranys pen táýekelge synaý úshin qaýipsiz ortany qamtamasyz etedi. Sonymen qatar testileý rejimi ýaqytynda kompanııalardan AHQO-nyń barlyq normatıvtik talaptaryn oryndaý talap etilmeıdi. Kerisinshe, ınnovasııalyq ónimdi nemese qyzmetti engizý boıynsha eksperıment barysynda buǵan kedergi bolýy múmkin qarjy ortalyǵynyń qoldanystaǵy zańnamasy jumsartylady. «Retteýshi qum jáshigi» qazirdiń ózinde ondaǵan perspektıvalyq ıdeıalardy júzege asyrdy. Mysaly, qazirgi ýaqytta krıptovalıýta naryǵynyń qyzmetteri «qum jáshiginde» alty krıptobırjasy, bir krıptobroker jáne tokendelgen baǵaly qaǵazdardyń bir bırjasy arqyly tekserilýde. Basqasha aıtqanda, FinTech Lab – tájirıbesi joq baǵyttardy retteýshi quralyn jyldam qalyptastyrýdyń sátti mysaly. Iаǵnı normatıvtik baza ázirlengenshe kútýge bolady. Biraq bul ádette uzaq prosess. Keıde on jylǵa sozylady nemese jańa baǵytty engizýdi qazirden bastap, ony júzege asyrýdan tolyq paıda alýǵa bolady. Kem degende, aldaǵy bes jylda FinTech ındýstrııasynyń keıingi ýaqyttaǵy údemeli damýy arqyly ishki jalpy ónimdegi ınnovasııalardyń úlesi 7 paıyzǵa jetýi múmkin», deıdi FinReview.info sarapshylary.
Tájirıbe kórsetkendeı, sapaly naryqtyq ınfraqurylymdy qurý úshin aqparat almasýdyń tıimdi mehanızmin uıymdastyrý qajet. О́ıtkeni qarjylyq retteý – bul aqparattyń belsendi almasýy sebebinen tıimdiligi arta túsetin óte kúrdeli jáne aýqymdy sala. Ártúrli elderdiń qarjylyq retteýshileri bir-birimen baılanysa otyryp, jahandyq naryqtardy álsiretip, ınvestorlardyń olarǵa degen senimine nuqsan keltirýi múmkin transshekaralyq alaıaqtyqqa jáne qarjylyq qylmystardyń basqa túrlerine qarsy turý quraldaryn qalyptastyrady. Dúnıejúzilik qarjy naryqtaryn nyǵaıtýmen aınalysatyn negizgi qurylymdardyń biri – Baǵaly qaǵazdar jónindegi komıssııalardyń halyqaralyq uıymy (IOSCO). Ol dúnıe júzindegi baǵaly qaǵazdar naryǵyn retteýshilerdi biriktiredi jáne olarǵa halyqaralyq standarttardy belgileıdi. IOSCO músheleri 115-ten astam ıýrısdıksııadaǵy álemdik baǵaly qaǵazdar naryǵynyń 95 paıyzdan astamyn retteıdi jáne olardyń standarttary baǵaly qaǵazdar naryǵyn normatıvti qadaǵalaýdy qamtamasyz etý, ınvestorlardy qorǵaý, ádil, tıimdi ári ashyq naryqtardy qoldaý jáne júıelik táýekelderdi sheshý úshin jahandyq dáıekti tásilderdiń saqtalýyn qamtamasyz etedi.
IOSCO músheleri konsýltasııalar, yntymaqtastyq jáne aqparat almasý boıynsha ózara túsinistik týraly kópjaqty memorandýmdy (MMoU) qabyldady. Qujatta qandaı aqparat almasý jáne qandaı formatta, ony taratý, májbúrlep berý jáne paıdalaný sharttary qandaı ekeni anyqtalady. Osylaısha, kúsh biriktirý jáne aqparat almasý arqyly qarjylyq alaıaqtyq táýekelderi azaıady. Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti IOSCO-nyń qaýymdasqan múshesi jáne MMoU memorandýmynyń qatysýshysy bolyp sanalady. Bul bastamalarǵa qatysý qarjy ortalyǵynyń tolyq ashyqtyǵyn jáne jahandyq uıymdarmen ózara árekettesýge daıyndyǵyn kórsetedi. IOSCO-men yntymaqtastyq sonymen qatar AHQO retteýshi ortasynyń joǵary halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigin rastaıdy. Bul óz kezeginde júıelik táýekelderdiń týyndaýyn azaıtady jáne tutastaı alǵanda ınvestorlardyń ıýrısdıksııaǵa degen senimin arttyrady.
Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti Eýropa men Azııadaǵy retteýshilermen qarjylyq qadaǵalaý jónindegi 43 kelisimniń qatysýshysy bolyp sanalady. Qurylym AHQO-ǵa qarjy naryǵyndaǵy quqyq buzýshylyqtarmen kúresýge múmkindik beretin keń aýqymdy jahandyq seriktes jelisine ıe. Atap aıtqanda, halyqaralyq bıznes alańy qyzmetin atqaratyn qarjy ortalyǵy aqshany jylystatýǵa qarsy kúrestiń qarjylyq sharalaryn ázirleý tobynyń (FATF) standarttaryn qatań saqtaıdy. Olardyń standarttary men usynymdaryna sáıkes, AHQO-nyń aqshany jylystatýǵa, lańkestikti qarjylandyrýǵa jáne sanksııalarǵa qarsy kúres erejeleri ázirlendi. Bul standarttar jahandyq qarjy júıesin aqshany jylystatý, lańkestikti qarjylandyrý jáne jappaı qyryp-joıý qarýynyń taralý qaýpinen qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, AHQO arqyly zańsyz qarjylyq aǵyndardyń ótýine jol bermeý úshin túpkilikti benefısıarlyq menshik ıesin anyqtaý erejeleri engizildi.
AHQO qatysýshylarynyń sany ósken saıyn Qazaqstan ıýrısdıksııasynda qyzmet kórsetýge múmkindik beretin qujatty ázirleýdiń róli artty. Al mundaı kelisimge ótken jyly Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti, Ulttyq bank jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi arasynda qol jetkizilgen bolatyn. Qujat «AHQO-daǵy valıýtalyq retteý jáne júrgiziletin valıýtalyq operasııalar týraly málimetterdi berý qaǵıdalary» dep ataldy. Onyń sheńberinde Qazaqstan rezıdentteri úshin qoljetimdi qarjylyq qyzmetterdiń naqty tizimi anyqtaldy. Bul ınvestısııalyq qorlardyń, saqtandyrý kompanııalarynyń, ıslam bankteriniń, brokerlik kompanııalardyń qyzmetteri, sonymen qatar kásibı qyzmetter – zańgerlik, býhgalterlik esep, aýdıt. Máselen, qarjy ortalyǵynda tirkelgen bankter endi Qazaqstandaǵy zańdy tulǵalarǵa nesıe berip, ulttyq ekonomıkaǵa 2 mlrd dollardan astam ınvestısııa salý josparyn júzege asyra alady. Erejeler qabyldanǵanǵa deıin olar korrespondenttik shottardy da asha almaıtyn. Retteýshi organdar qol jetkizgen kelisim eldiń qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn nyǵaıtyp, táýekelderdi barynsha azaıtýǵa múmkindik beredi. О́ıtkeni qarjylyq qyzmetter tizbesiniń keńeıýi naryqtyń nyǵaıýyna, ınflıasııa qaýpiniń azaıýyna jáne valıýtaǵa qysymnyń tómendeýine áser etedi.
Bıylǵy Astana Finance Days 2022 aıasynda Qazaqstandaǵy bankter men AHQO-da tirkelgen krıptobırjalardyń ózara árekettesýine arnalǵan qanatqaqty joba resmı túrde iske qosyldy. Tıisti erejelerdi krıptoındýstrııa men blokcheın tehnologııalaryn damytý sharalary aıasynda arnaıy jumys toby bekitti. AHQO-daǵy krıptobırjalar men qazaqstandyq bankterdiń ózara árekettesýi Qazaqstannyń aımaqtyq krıptohab retinde áleýetin odan ári damytý úshin tıisti normatıvtik bazany qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Joba 2022 jylǵa deıin qanatqaqty rejimde jumys isteıdi. Oǵan Qarjylyq qyzmetterdi retteý komıtetinde sıfrly aktıvter platformasyn basqarýǵa lısenzııasy bar krıptobırjalar qatysady.
– Biz barlyq kúmándi tranzaksııa boıynsha aqparattyń 95 paıyzyn ekinshi deńgeıli bankterden alamyz. Olar eń kóp tartylǵan qatysýshylar jáne olarda aqshany jylystaýǵa qarsy komplaens júıesi jaqsy qurylǵan. Qanatqaqty jobanyń krıptoındýstrııany odan ári damytýǵa jáne Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa úlken betburys bererine senemin, – deıdi Qarjy monıtorıng agenttiginiń departament basshysy Ǵabıt Lesbekov.
Qanatqaqty jobanyń jaǵymdy tusy – bólshek jáne kásibı ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin retteletin salada Qazaqstanda sıfrly aktıvtermen saýdany uıymdastyrý. Joba sátti iske asyrylǵan jaǵdaıda ulttyq zańnamaǵa jáne AHQO aktilerine ózgerister engiziledi.
