Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Qoǵaly kólder, qom sýlar bitken qonystaryn ókinbesteı» jyrlap ketken Dospambet jyraý «Azaý, Azaý degeniń Ál-Ǵusman patsha jurty eken» demeı me? Qaztýǵan jyraý «Alań da alań, alań jurt, aqala ordam qonǵan jurt» dep Edilin jyrlasa, Járken Shyǵys Túrkistanda qalǵan Jaıyry týraly tolǵaıdy. «Jaıyr, Jaıyr degenim – Ejelgi Shyǵys Túrkistan, baıyrǵy atamekenim – Saryarqanyń jalǵasy...» deıdi. Maǵjandy joǵaryda aıttyq, kúlli Turandy qozǵaıdy. Atalǵan tórt-bes avtordy qýalap kelgende qazaq jyrynyń altyn tamyry kórinedi. Jyraýlar poezııasyn bilip, Járkendi oqyǵan qazaq kóp syrǵa qanyǵady. Jurttyń Járken jyraý ataýy tegin emes aqyndy.
...Ádebı ortaǵa tanyla bastaǵan jas aqyn Járkenniń «Týǵan jer» óleńindeı týyndy joq deıdi. Onysyna súısinbeıtin qazaq joq deımiz biz de. Týǵan jer, ataqonys uǵymdary qazaq sanasynda kýltke aınalyp ketken. Kóz ashqaly el men jer dep ómir súrip kele jatqan qazaqtaı ult mundaı óleń týdyrmaı qoımaıdy jáne ony Járken jyraýdyń aýzyna saldy Alla. Jan-júregi, julyn-júıesimen týǵan dalasyna aınalyp ketken aqynnyń ózi de aýzyn ashsa, ulttyń sózin sóıleıdi. «Týǵan jerdiń dońyzy, qan-josa ǵyp jaryp ket. Týǵan jerdiń qońyzy, domalatyp alyp ket». Budan artyq ne deýge bolady?!
Aqynnyń Jaıyr týraly jyrlary, «Týǵan jeri», «Boztorǵaı», «Tobylǵysy», árqaısysy ózinshe oqyranyp, bólek-bólek, shoq-shoq bolyp daralanyp turǵanymen, bulardyń bári bir-aq óleń bilgenge. О́zegi bir. Jáne osylardyń arasynda shıyrshyq atyp, shyrqaý bıikke nemese shym tereńge batyratyn bir óleń – «Qazaq». Qazaq poezııasynda Járken jyraýdan keıingi býynnyń birazyna áser etken týyndy dep bilemiz. Buryn da jyrlanǵan taqyryp qoı desek te, aqyn tilindegi ulttyq qunar men óleń topyraǵynyń maıy, úlken oqıǵa, uly syndy ótkerip jeńgen batyr ajalynyń jándikten bolǵany dúnıeni tarynyń qaýyzyna syıdyryp jibergendeı jaıǵa kómedi. Sóıtse de, batyrdyń ólimi áıgili, uly oqıǵa retinde jyrda saqtalyp qaldy.
«Túp-túgel tórt aıaǵy taǵalanǵan, astynda uzyn sary at jaly aǵarǵan. Ústinde – jylan tústi jeńsiz beren, qolynda – almas qylysh qalap alǵan» qazaq batyry qan maıdanǵa kirdi deńiz atoılap. Osy jalǵyz shýmaqtyń ózi qazaq tiliniń qunaryn áıgileıdi. «Jylan tústi saýyt kıgen aqjal atty» qazaq batyry qalyń jaýǵa tımes buryn jekpe-jekte qarsy jaqtyń batyrynyń basyn dopsha domalatyp túsiredi. Odan soń keskilesken qalyń jaýdy toıtaryp júrip, jaralanyp shyǵady. Jaraly jaýyngerdiń eseńgirep kele jatqan kezi áserli sýretteledi: «Qaǵylǵan qas jaýyna Shege Batyr, ózi de jaralanyp kele jatyr. Teńizdeı sapyrylǵan qum ishinde, kemedeı teńseledi kemel aqyl...». Batyr bilek pen júrektiń ǵana ıesi emes, sońynan qol ergen, qysylǵanda qıynnan jol tapqan aqyldyń da ıesi. Ál ústindegi batyr bolmysy dál beınelengen.
Dál osy tusta óleńdi oqyp otyrǵan adam «Gladıator» fılmin kórgen bolsa, eseńgiregen batyrdyń kúıin kóz aldyna anyq ákelgen bolar edi. Kınoda dál sondaı kórinis eki-úsh márte qaıtalanady sebebi. О́leń kınotýyndydan buryn jazylǵan jáne aqyn odan da asyryp sýrettegen: «Kemedeı teńseledi kemel aqyl...».
Sóıtip, kele jatqan batyr er-toqymyn jastanyp jata ketsin. Sál tynyqsa, tóńkerilgen dúnıe qaıta qalpyna oralyp, boıyn jııar degen úmit oqyrman oıyn keýleıdi. Biraq...
«О́mirdiń ýǵa aınalyp tátti kúıi, yńyranyp qaıran bozdaq jatty jıi. Qylysh pen Naıza ótpegen saýytty erdi, ózegi ýǵa toly shaqty búıi. Kıdirdi aq seleýin kebin etip, sardala – týyp-ósken aqtyq úıi...».
Alyp aqyl men kúshtiń ajaly osylaısha jybyrlaǵan jándikten bolǵanynyń ózi qasiret. Jeke bastyń emes, ulttyń qasireti. Sony sezgen tabıǵattyń ózi qapadar kúı keship, ólgen ıesiniń tánin ıiskep, aty oqyranady. Osynyń bárin tizbelegen aqyn sońynda:
«Ilanar shyndyqty aıtsa sózge kisi,
Qazaqtyń joq daladan ózge órisi.
О́ltirdi ony shaǵyp óz búıisi,
Jep qoıdy atyn talap óz bórisi...», deıdi.
О́leńniń qýatyn arttyryp turǵan da tóbesindegi qazaq degen jalǵyz aýyz sóz. Jaýyn jeńgen, eli men jerin saqtap, bolashaqqa amanattaǵan er qazaq týǵan dalasyna sińip joǵaldy. Ata-babanyń qany men teri, jany men rýhy sińgen dalanyń qadir-qasıetine úńilgen saıyn mahabbatyń údeı túsedi.
Maqalanyń basynda Maǵjan aqyndy tilge tıek etkenimiz tegin emes-ti. Járkenniń bul óleńin oqyp otyrǵan jan M.Jumabaıdyń «Jaraly jan» atty uzaq tolǵaý óleńimen tereń baılanysy baryn baǵamdaıdy. Onda da japan dalada qansyrap bir jaraly jan jatqany jáne sonyń zary aıtylady. Qansyrap qalǵan kim deseńiz, «bul – qazaq, Táńirge zar etken qazaq! Qınalyp, qandy azap shekken qazaq», deıdi Maǵjan. Aqyrynda ólmeli kúıde jatqan qazaqqa janyń ashysa, jumaqtyń sýyn apar, bolmasa ibilis bolyp ý berip óltir dep túıindese, Járkenniń qazaǵyn óz jeriniń búıisi shaǵyp óltiredi. Eki óleń bir-birin tolyqtyrady. О́z topyraǵynyń jándigi shaqpaǵanda Járkenniń qazaǵy múmkin ólmes pe edi? Qorytyndy oqyrman enshisinde.
