Ekonomıka • 11 Tamyz, 2022

Eksporttaǵy shıkizat úlesin azaıtýdyń joly qandaı?

289 ret kórsetildi

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń bastamasymen eksporttaǵy shıkizat úlesin azaıtý, óńdelgen ónimderdi shetelge shyǵarýdy arttyrý baǵytynda birqatar mańyzdy jumys júrgizile bastady. Nátıjesinde, ótken jyly shıkizattyq emes eksporttyń kólemi 25,4 paıyzǵa ósken. Árıne, bul bastamasy ǵana...

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ózge elderge 52,7 mlrd dollardyń ónimin satqan.

Biraq sol 52 mlrd dollar­dyń teń jartysynan astamyn munaı satýdan túskenin estigende azdap qulazyp qala­myz.

El ekonomıkasyn shıkizat eksportyna táýeldilikten aryltý máselesi kópten aıtylyp keledi. Aıta ketý kerek, bul rette pandemııa kezinde bir­shama ilgeriledik. Dese de atqa­ry­la­tyn jumys áli kóp.

Sıfrlardy taǵy bir sóıletip alaıyq. Byltyr jalpy kólemi 65,6 mln tonna munaı eksporttap, qazynaǵa 31,1 mlrd dollar túsken. Bul degenińiz – búkil eksporttyń 59 paıyzy. Al jalpy, Qazaqstan eksportynyń 80 paıyzdan astamyn shıkizattyq taýarlar qurap tur. Osynyń ózi el ekonomıkasynyń jalpy kartınasyn aıqyndaıdy.

Árıne munaı, taý-ken metallýrgııasyna kelip jatqandar jaıly sóz basqa, biraq shaǵyn jáne orta bızneske, irili-usaqty fermalarǵa, agroónerkásipke at basyn buratyn ınvestorlardy batyl demeske áddińiz joq.

«Bizdiń el shıkizattyq taýarlar eksportyna tolyqtaı táýeldi. Eksporttaǵy munaı-gaz, munaı ónimderiniń úlesi – 64 paıyzdy, taý-ken ónerkásibi men metallýrgııa – 23 paıyzdy, bıdaı men un – 3 paıyzdy, ózge ónimder 9 paıyzdy qu­raıdy. Eger uzaq merzimdi tarıhı kezeńge qarasaq, onda 30 jyl ishinde eksport qurylymynyń múlde ózgermegenin ba­ı­qaımyz. Demek bul osy jyldar ishinde ekonomıkany ártaraptandyrý baǵy­tynda jasalǵan jumystardyń esh nátıje bermegenin kórsetedi. Bul jaqsy ma, jaman ba? Norvegııa men Iraktyń eksport qury­lymynda da munaı men gaz osyndaı úleske ıe. Bul biri úshin jaqsylyq, biri úshin qaıǵy boldy. 1970 jylǵa deıin Norvegııada bir tamshy munaı bolmaǵan, olar Eýropadaǵy eń kedeı el edi. Jarty ǵasyr ótpeı jatyp kári qurlyqtyń ǵana emes, kúlli álemniń baı eline aınaldy. Bir qyzyǵy, Norvegııadaǵy petrodollardy (munaıǵa aıyrbastalatyn dollar – red) shoǵyrlandyrý boıynsha qordy Iraktan shyqqan adam qurdy. Bálkim, másele eldiń baılyǵynda emes shyǵar. Másele adamı kapıtaldy damytý jáne el baılyǵyn basqaratyn durys mamandy tańdaýda jatqan sııaqty», dep jazady telegramdaǵy Energy Analytics kanalynyń sarapshysy.

Ásili, damyǵan elderdiń damý konsepsııasy qandaı qundylyqqa negizdelgen? Olar eldi baıytý úshin aqyldy adamdardyń aıtqanyn tyńdaıdy. Al aqyldy kóriný úshin baıyp alatyn qoǵamda alǵa jyljý bola ma? Ekonomıkany ártaraptandyrý jaıly jyl saıyn erinbegen sheneýnik esep jasaıdy. Biraq nátıje joq.

Halyqaralyq damý ortalyǵy ósim laboratorııasynyń dırektory Rıkardo Haýsmann Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýda kedergi bolyp otyrǵan birneshe barerdi atap ótedi.

«Birinshiden, úlken qashyqtyqta jatqan logıstıka qıyndyǵy. Mysaly, batys elderine mal jáne iri qara ónimderinen góri rýda nemese energııa kózderin tasymaldaǵan ońaı. Ekinshiden, Qazaqstannyń kóp­tegen qalasy belgili bir óndiris salalarymen baılanysty. Osynyń saldarynan jergilikti básekelestik tómendep, ekonomıkalyq ósimdi tejeıdi. Jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin basqa da is-sharalar men ilespe qyzmetterdi damytý qajet. 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy, 2014-2015 jyldardaǵy valıýta daǵdarysy, COVID-19 pandemııasy kezindegi logıstıkalyq baılanystardyń ózgerýi jáne eýrazııalyq keńistiktegi geosaıası qaqtyǵystardyń saldarynan energetıkalyq quldyraý eksport, ınnovasııalar men tehnologııalardy damytý úshin basqa kózder tabýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti», deıdi sheteldik sarapshy Astana Finance Days 2022 forýmynda sóılegen sózinde.

Taıaý Shyǵys, Ortalyq Azııa boıynsha IFC (halyqaralyq qarjy korporasııasy) óńirlik vıse-prezıdenti Hela Sheıhroý óndirýshi emes ónerkásipke keletin jeke ınvestorlardy yntalandyrýdyń asa mańyzdy ekenin aıtady.

«Qazaqstan ekonomıkasynyń ártarap­tanýy úshin – geologııalyq barlaýdy damyta otyryp keıin jańa ken oryndaryn ıgerýge kóshý, qazbaly otynnyń ornyna geotermaldyq energııa kózderin paıdalanýdy jáne agroónerkásiptik keshenniń Ortalyq Azııa elderiniń naryǵyna shyǵý múmkindikterin keńeıtýdi damytý qajet. О́ndiristik sektordy ártaraptandyrý jáne kómirsýtekke táýeldilikten arylý – Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasaty. Ekologııaǵa mán berý jáne áleýmettik jaýapkershilikti arttyrý otandyq kom­panııalardyń ajyramas ustanymyna aı­nalýǵa tıis», dedi halyqaralyq sarapshy.

Qazaqstannyń shıkizatty satýǵa ma­shyq­tanyp alǵany sonsha, shıkizattyq emes eksport boıynsha óz josparyn oryndaı alar emes. 2021 jyly syrtqy naryqqa usy­natyn taýarlar men qyzmetter baǵasy nebári 26 mlrd dollar bolǵan. Jospar boıynsha 32 mlrd dollardyń ónimi satylýy kerek edi.

Saýda saıasaty boıynsha maman Rýs­lan Sultanovtyń aıtýynsha, otandyq kásipkerlerdiń mentalıteti de eksportty damytý isinde qolbaılaý bolyp tur.

«О́z isin endi bastaǵan kóp kásipker bastapqyda óz bıznesin tek jergilikti naryqqa yńǵaılaıdy. Sóıtip olar áý bas­tan ózderin tar sheńberge tyǵyp tastaıdy. Áleýetim artqan kezde syrtqy naryqqa shyǵar bolsam, bıznes-prosesimdi dereý halyqaralyq standartqa beıimdep alamyn dep oılaıdy. Biraq bul durys oı emes. Ol kezde búkil bıznes-prosesti ózgertýge týra keledi – óndiris, marketıng, ótkizý naryǵy, taǵy basqa. Birden barlyǵyn ózgertý degenińiz – basy artyq shyǵyn jáne óte qıyn. Al kásipker básekege qabiletti taýa­r óndirip jatsa onda oǵan kómektesý ońaı bolady. Kásipker óndiristi bastamaı turyp ónimdi kimge, qalaı satyp, kimmen básekege túserin bilýge tıis. Sonda ǵana nashar bıznes-prosess, sapasyz qaptama, jetkizýdiń tómen deńgeıi sekildi problemalar bolmaıdy», deıdi ol.

Eske salaıyq, elimizde KazakhExport eksporttyq saqtandyrý kompanııa­sy, QazIndustry eksport jáne ındýstrııa ortalyǵy, sondaı-aq QazTrade saýda saıa­satyn damytý ortalyǵy otandyq eks­­porttaýshylarǵa qoldaý kórsetedi. Jal­­py, shıkizattyq emes eksportty damytý sheńberinde qazaqstandyq eks­port­taýshylarǵa shyǵyndardyń bir bó­ligin óteý, saqtandyrý, kepildikter men sýbsıdııalar, sondaı-aq qarjylyq emes quraldar, qoldaý baǵdarlamalary, sheteldik uıymdardy tartý arqyly qarjylyq qoldaý kórsetý sharalary usy­nylady. Eksporttyq akselerasııa baǵ­darlamasy boıynsha otan­dyq ónimd­erdi Reseı, О́zbekstan, BAÁ, Saýd Arabııasy, Ázerbaıjan elderine tasymaldaý kózdelgen.

Memleket «Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekono­mıkalyq ósim» ulttyq jobasy boıynsha 2025 jylǵa taman shıkizattyq emes eksport qunyn 41 mlrd dollarǵa jetkizýdi josparlaıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, aldaǵy úsh jyl kóleminde negizgi kapıtalǵa 11 trln teńge tartylyp, óńdelgen ónerkásip ónimderiniń eksporty 24 mlrd dollarǵa jetkizilmek. Bizde qaǵaz betinen shyǵyp shynaıy ómir kórinisine aınalý – asa sırek bolatyn qubylys. Bul da sondaı qııalshyl qaǵaz-eseptiń biri bola ma, álde ǵaıyptan taıyp daıyn ónim eksporty ósip kete me, ony ýaqyt kórsetedi.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar