Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ózge elderge 52,7 mlrd dollardyń ónimin satqan.
Biraq sol 52 mlrd dollardyń teń jartysynan astamyn munaı satýdan túskenin estigende azdap qulazyp qalamyz.
El ekonomıkasyn shıkizat eksportyna táýeldilikten aryltý máselesi kópten aıtylyp keledi. Aıta ketý kerek, bul rette pandemııa kezinde birshama ilgeriledik. Dese de atqarylatyn jumys áli kóp.
Sıfrlardy taǵy bir sóıletip alaıyq. Byltyr jalpy kólemi 65,6 mln tonna munaı eksporttap, qazynaǵa 31,1 mlrd dollar túsken. Bul degenińiz – búkil eksporttyń 59 paıyzy. Al jalpy, Qazaqstan eksportynyń 80 paıyzdan astamyn shıkizattyq taýarlar qurap tur. Osynyń ózi el ekonomıkasynyń jalpy kartınasyn aıqyndaıdy.
Árıne munaı, taý-ken metallýrgııasyna kelip jatqandar jaıly sóz basqa, biraq shaǵyn jáne orta bızneske, irili-usaqty fermalarǵa, agroónerkásipke at basyn buratyn ınvestorlardy batyl demeske áddińiz joq.
«Bizdiń el shıkizattyq taýarlar eksportyna tolyqtaı táýeldi. Eksporttaǵy munaı-gaz, munaı ónimderiniń úlesi – 64 paıyzdy, taý-ken ónerkásibi men metallýrgııa – 23 paıyzdy, bıdaı men un – 3 paıyzdy, ózge ónimder 9 paıyzdy quraıdy. Eger uzaq merzimdi tarıhı kezeńge qarasaq, onda 30 jyl ishinde eksport qurylymynyń múlde ózgermegenin baıqaımyz. Demek bul osy jyldar ishinde ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytynda jasalǵan jumystardyń esh nátıje bermegenin kórsetedi. Bul jaqsy ma, jaman ba? Norvegııa men Iraktyń eksport qurylymynda da munaı men gaz osyndaı úleske ıe. Bul biri úshin jaqsylyq, biri úshin qaıǵy boldy. 1970 jylǵa deıin Norvegııada bir tamshy munaı bolmaǵan, olar Eýropadaǵy eń kedeı el edi. Jarty ǵasyr ótpeı jatyp kári qurlyqtyń ǵana emes, kúlli álemniń baı eline aınaldy. Bir qyzyǵy, Norvegııadaǵy petrodollardy (munaıǵa aıyrbastalatyn dollar – red) shoǵyrlandyrý boıynsha qordy Iraktan shyqqan adam qurdy. Bálkim, másele eldiń baılyǵynda emes shyǵar. Másele adamı kapıtaldy damytý jáne el baılyǵyn basqaratyn durys mamandy tańdaýda jatqan sııaqty», dep jazady telegramdaǵy Energy Analytics kanalynyń sarapshysy.
Ásili, damyǵan elderdiń damý konsepsııasy qandaı qundylyqqa negizdelgen? Olar eldi baıytý úshin aqyldy adamdardyń aıtqanyn tyńdaıdy. Al aqyldy kóriný úshin baıyp alatyn qoǵamda alǵa jyljý bola ma? Ekonomıkany ártaraptandyrý jaıly jyl saıyn erinbegen sheneýnik esep jasaıdy. Biraq nátıje joq.
Halyqaralyq damý ortalyǵy ósim laboratorııasynyń dırektory Rıkardo Haýsmann Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýda kedergi bolyp otyrǵan birneshe barerdi atap ótedi.
«Birinshiden, úlken qashyqtyqta jatqan logıstıka qıyndyǵy. Mysaly, batys elderine mal jáne iri qara ónimderinen góri rýda nemese energııa kózderin tasymaldaǵan ońaı. Ekinshiden, Qazaqstannyń kóptegen qalasy belgili bir óndiris salalarymen baılanysty. Osynyń saldarynan jergilikti básekelestik tómendep, ekonomıkalyq ósimdi tejeıdi. Jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin basqa da is-sharalar men ilespe qyzmetterdi damytý qajet. 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy, 2014-2015 jyldardaǵy valıýta daǵdarysy, COVID-19 pandemııasy kezindegi logıstıkalyq baılanystardyń ózgerýi jáne eýrazııalyq keńistiktegi geosaıası qaqtyǵystardyń saldarynan energetıkalyq quldyraý eksport, ınnovasııalar men tehnologııalardy damytý úshin basqa kózder tabýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti», deıdi sheteldik sarapshy Astana Finance Days 2022 forýmynda sóılegen sózinde.
Taıaý Shyǵys, Ortalyq Azııa boıynsha IFC (halyqaralyq qarjy korporasııasy) óńirlik vıse-prezıdenti Hela Sheıhroý óndirýshi emes ónerkásipke keletin jeke ınvestorlardy yntalandyrýdyń asa mańyzdy ekenin aıtady.
«Qazaqstan ekonomıkasynyń ártaraptanýy úshin – geologııalyq barlaýdy damyta otyryp keıin jańa ken oryndaryn ıgerýge kóshý, qazbaly otynnyń ornyna geotermaldyq energııa kózderin paıdalanýdy jáne agroónerkásiptik keshenniń Ortalyq Azııa elderiniń naryǵyna shyǵý múmkindikterin keńeıtýdi damytý qajet. О́ndiristik sektordy ártaraptandyrý jáne kómirsýtekke táýeldilikten arylý – Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasaty. Ekologııaǵa mán berý jáne áleýmettik jaýapkershilikti arttyrý otandyq kompanııalardyń ajyramas ustanymyna aınalýǵa tıis», dedi halyqaralyq sarapshy.
Qazaqstannyń shıkizatty satýǵa mashyqtanyp alǵany sonsha, shıkizattyq emes eksport boıynsha óz josparyn oryndaı alar emes. 2021 jyly syrtqy naryqqa usynatyn taýarlar men qyzmetter baǵasy nebári 26 mlrd dollar bolǵan. Jospar boıynsha 32 mlrd dollardyń ónimi satylýy kerek edi.
Saýda saıasaty boıynsha maman Rýslan Sultanovtyń aıtýynsha, otandyq kásipkerlerdiń mentalıteti de eksportty damytý isinde qolbaılaý bolyp tur.
«О́z isin endi bastaǵan kóp kásipker bastapqyda óz bıznesin tek jergilikti naryqqa yńǵaılaıdy. Sóıtip olar áý bastan ózderin tar sheńberge tyǵyp tastaıdy. Áleýetim artqan kezde syrtqy naryqqa shyǵar bolsam, bıznes-prosesimdi dereý halyqaralyq standartqa beıimdep alamyn dep oılaıdy. Biraq bul durys oı emes. Ol kezde búkil bıznes-prosesti ózgertýge týra keledi – óndiris, marketıng, ótkizý naryǵy, taǵy basqa. Birden barlyǵyn ózgertý degenińiz – basy artyq shyǵyn jáne óte qıyn. Al kásipker básekege qabiletti taýar óndirip jatsa onda oǵan kómektesý ońaı bolady. Kásipker óndiristi bastamaı turyp ónimdi kimge, qalaı satyp, kimmen básekege túserin bilýge tıis. Sonda ǵana nashar bıznes-prosess, sapasyz qaptama, jetkizýdiń tómen deńgeıi sekildi problemalar bolmaıdy», deıdi ol.
Eske salaıyq, elimizde KazakhExport eksporttyq saqtandyrý kompanııasy, QazIndustry eksport jáne ındýstrııa ortalyǵy, sondaı-aq QazTrade saýda saıasatyn damytý ortalyǵy otandyq eksporttaýshylarǵa qoldaý kórsetedi. Jalpy, shıkizattyq emes eksportty damytý sheńberinde qazaqstandyq eksporttaýshylarǵa shyǵyndardyń bir bóligin óteý, saqtandyrý, kepildikter men sýbsıdııalar, sondaı-aq qarjylyq emes quraldar, qoldaý baǵdarlamalary, sheteldik uıymdardy tartý arqyly qarjylyq qoldaý kórsetý sharalary usynylady. Eksporttyq akselerasııa baǵdarlamasy boıynsha otandyq ónimderdi Reseı, О́zbekstan, BAÁ, Saýd Arabııasy, Ázerbaıjan elderine tasymaldaý kózdelgen.
Memleket «Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekonomıkalyq ósim» ulttyq jobasy boıynsha 2025 jylǵa taman shıkizattyq emes eksport qunyn 41 mlrd dollarǵa jetkizýdi josparlaıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, aldaǵy úsh jyl kóleminde negizgi kapıtalǵa 11 trln teńge tartylyp, óńdelgen ónerkásip ónimderiniń eksporty 24 mlrd dollarǵa jetkizilmek. Bizde qaǵaz betinen shyǵyp shynaıy ómir kórinisine aınalý – asa sırek bolatyn qubylys. Bul da sondaı qııalshyl qaǵaz-eseptiń biri bola ma, álde ǵaıyptan taıyp daıyn ónim eksporty ósip kete me, ony ýaqyt kórsetedi.
