Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Tarıhı romanǵa usta
Bylaıǵy jurtqa «Altaıdyń aqıyqtary», «Ata zaman sóıleıdi» atty kesek týyndylarymen aty tanys jazýshy Maǵaz Razdanuly arǵy bettegi aǵaıyndardyń arasynan shyqqan shoqtyǵy bıik qalamger. Onyń prozadaǵy pasporty – «Altaıdyń aqıyqtary» atty tarıhı romany 1998 jyly Úrimjide jaryq kórdi. Úlken áńgimeniń maıyn tamyzyp jazǵan Maǵaz Razdanuly osy romanynda Altaı betin jaılaǵan qazaq halqynyń turmys-tirshiligin, ult bolyp qalyptasý jolyndaǵy taıtalastary men kúresin, sol kezdegi aýmaly-tókpeli qoǵamnyń kelbetin jazady. Atalǵan roman týraly akademık Rymǵalı Nurǵalı bylaı túsinik beredi: «Altaıdyń aqıyqtarynda» avtor 1860-1930 jyldar aralyǵynda bolǵan Altaıdaǵy aqqaptal shejirelerdi sherte otyryp, aqtaılaqtyń baýyryn arqan kesip aýa kóshken eldiń ejelgi tarıhyna qalam tireıdi. «Qyzyl aıaqtar qyrǵyny» dep atalǵan Kúngil Jalsynnyń tobyqtaryna qyzyl matalar oranyp alyp, qazaqtardy qynadaı qyrǵan qandy oqıǵasynan bastalady. Eldiń eki tizgin, bir shylbyryn qolyna alǵan Shaǵan kegen Man Chińniń Mýzyń Tuńjy hanynan Altaıdyń bir jerinen ǵıbadathana salýǵa ruqsat qaǵaz alady. Ǵıbadathana shyǵynyn bólisýge atyrabyndaǵy Alashtyń azýlylaryn shaqyrady, onyń irge tasyn kereıdiń ata-babalary kóń tókken kóne jurttaryna qalaıdy». Tarıhı roman osylaı tarıhtyń arǵy-bergi aqtańdaqtaryn, syrlaryn oqyrmanǵa shynaıy bolǵan oqıǵa retinde jetkizedi. Qaı ǵasyrda da, qaı zamanda da qazaqtyń esesi ketpegen kezeń bolmaǵan. Altaı betindegi aýyr taǵdyrlar áne sony aıǵaqtaıdy.
Maǵaz Razdanuly romanmen qatar qysqa áńgimeler jazýdyń da qas sheberi. Onyń «Ata zaman sóıleıdi» atty kitaby da sátti týyndylarmen tolyqqan. Qalamgerdiń «Kebenek kıgenniń toıy» atty áńgimesi kishkentaı adamnyń solshyl saıasatqa, teris pıǵyldy qoǵamǵa degen zapyranynan týǵan shyǵarma. Tergeýde otyrǵan keıipker Baıdar týǵan jylyn aıtqysy kelmeı: «Jylym jylqy, apam qaıyń búrlegen qyzyl tasqynda týǵansyń degen» dep qyrsyǵady. Tipti bul áńgimedegi ashy sarkazm da oqyǵan adamnyń saı-súıegin syrqyratady.
– «Sizdi neshe jylǵa sottaǵan edi?»
– Men sottaǵan degendi bilmeımin, áıteýir, qar úsh jaýǵanda qaıtasyń, degen bolatyn».
Baıdar da, qoǵam da tonyn teris kıgen qyrsyqtardyń ózi bolyp shyǵady. Avtor jalamen sottalǵan Baıdar qarttyń týǵan aýylyna oralǵan sátin de sátti beredi. Ol osy áńgimesi arqyly qazaqtyń «Kebin kıgen kelmeıdi, kebenek kıgen keledi» degen danalyq sóziniń mánin, onyń shyndyǵyn alǵa tartady. Iаǵnı aqqa Qudaıdyń jaq bolatynyn aıtqysy kelgen.
«Qart asyqpastan odan:
– Úılerińe kim keldi? Mynaý kóp adam ne? Ne istep jatyrsyńdar? – dep táptishtep suraı bastady. Erkeleı kúlgen Bolattyń eki betinen eki kishkene shuńqyr paıda boldy da, basyn qısaıta turyp:
– Kebenek kıgenniń toıyn jasap jatyrmyz, – dep taq-taq ete tústi. Qabaǵat razy bolǵan qart ǵasyrdyń alaqany jańa ómirdiń kekilin bappen ǵana sıpap ótti». «Kebenek kıgenniń toıy» osylaı aıaqtalady. Kebenek kıgen qanshama azamat úmit dúnıesinde ómir súrdi eken?!
Qara sózdiń qaınaryn qanyp ishken...
Qandas aǵaıynnyń tushynyp oqıtyn jazýshysynyń biri Orazhan Ahmet. Ol da Áýezov salǵan dara jolda tynbaı eńbektenip kele jatqan qalamger. Onyń qalamynan týǵan «О́zgergen óńir», «Qumdaǵy izder», «Kók beles» romandary, «Amanat» trılogııasy, «Kóktemgi oılar», «Sónbeıtin shyraq», «Eń sońǵy kóz jas», «Jasyl baqsha», «Tulpardyń sońǵy tuıaǵy» sekildi áńgime-hıkaıattary jazýshynyń izdenisiniń qandaı deńgeıde ekenin aıǵaqtaıdy. Orazhan Ahmettiń meıli qaı shyǵarmasy bolsyn ultynyń taǵdyryn, úmitin, ar-namysyn joqtaýǵa jol izdeıdi. Birde Orazhan Ahmetten bir ádebı jýrnaldyń tilshisi:«Sizdiń shyǵarmalaryńyzda qarapaıym, kishkentaı adamdar týraly oı tolǵatatynyńyzdy bilemiz. Pafos pen aıǵaı-attan az. Biraq meni bir tańǵaldyrǵan dúnıe bar. Sizdiń shyǵarmalaryńyzda hanzý (qytaı) keıipkerler joqtyń qasy eken. Munyń sebebi ne?» dep suraǵanda, ol: «Bizdiń mekenge burynyraqta hanzý ultynyń kóbi bizdi basqarýǵa, erkin júrgen halyqty noqtalaýǵa bardy. Olardyń meniń halqyma jasaǵan jaqsylyǵynan góri qııanaty kóbirek boldy. Olardy shyǵarmalaryma keıipker etip, tek jaqsy minezderin jazar bolsam – halqymnan uıat, al jaman qylyqtaryn tizbelep, ony jerine jetkize túıinder bolsam – jurtshylyq munymdy da qup kórmeýi múmkin…» dep jaýap beripti degendi estigen edik. Jazýshynyń bul ashyq pikirin sol jýrnal ózgertýsiz basypty. Qalamgerdiń bizge batyldyǵy men shyndyqqa ǵana jumys isteýi úlgi bolmaq.
Orazhan Ahmettiń «Tulpardyń sońǵy tuıaǵy» atty hıkaıaty onyń mańdaıaldy shyǵarmalarynyń biri. Keıipkerler aýyl adamdary, olardyń arasyndaǵy baqastyq, baqtalastyq, bir-birimen kúres sol qoǵamnyń bet-beınesin eriksiz kóz aldyńa ákeledi. «Bizdiń kóz aldymyzda qońyr taı da, Dáýletbaı da tez eseıdi. Tipti áne-mine degendeı bolǵan joq, qońyr taı keriskedeı qunan bop shyqty. Jylqymen birge jasasqan qazaq beker aıtsyn ba, shynynda da ol eldi jalt qaratar júırik boldy. Úlkendi-kishili toı men topta báıgeniń aldyn bermeıdi. Qashan bolsyn, toptan shyǵandap shyǵyp, jalǵyz qara bop keledi de turady. Ondaıda biz ony sonaý kóz ushynan, Dáýletbaıdyń belgi retinde ádeıilep tartyp alǵan qyzyl shytynan tanyp, alaqaılaımyz kep. Netken mereı, netken qýanysh, shirkin!» Qazaq pen jylqynyń etene ómir súrýin aıtqysy kelgenimen, adam men haıýannyń arasyndaǵy aqyl, es, sezim, qushtarlyq uǵymdaryn da alma-kezek shendestiredi.
Avtordyń shyǵarmany jazý barysynda oqıǵany órbitý, oǵan oqyrman nanatyndaı etip epızodtar qosýy onyń sheberligin kórsetedi. Jetim qalǵan qulyndy esekke emizip ósirgen aýyl adamynyń áreketin aınalasyndaǵylar durys kórmeıdi, tipti onyń bul qylyǵyn ersi dep qabyldap, jatyrqaı qaraıdy. Myna qyzyqty qarańyzshy, oıda-joqta esekke telinip, onyń sútin emgen jylqy týra esekke taryp ósedi. Esek kórse oqyranyp, solarǵa qaraı júgiredi. Avtor báıgeniń bul sátin: «…bar qylyǵy esek pen jylqy ortasyndaǵy dúbára. Kóre qalsa, kúlge aýnaıdy, toqpaqtap jatsań, sýdan ótpeıdi. Qarap turyp óziń uıalasyń. Sodan ony qoranyń túbine tyqqyshtaýmen boldyq. Maqsatymyz – elge kórsetpeý, uıattan qashý», dep sýretteıdi. Keıin qartaıyp ólgende aýyl adamdary onyń etin aramsynyp, etin shuńqyrǵa kómdirip tastaıdy. Aıtary kóp, astary bar bul shyǵarmaǵa avtor óziniń qoǵamǵa, ortasyna degen kózqarasyn sýrettegeni shyndyq. Jazýshy meıli adam bolsyn, haıýan bolsyn bári óz tegine ajyrasa, jat bolady, jerıdi degen uly ıdeıany, máńgilik uǵymdy alǵa tartady.
Ilgeride qazaq úshin jaqsy kóretin jylqysynyń ólýi aýyr qazamen teń bolǵan. Aqannyń qulageriniń basyn qushaqtap jylaýy sol qasıettiń shaǵyn mysaly. Al Táken Álimqulovtyń «Aqboz at» atty romanyndaǵy keıipkerdiń oqqa ushqan júırik attyń basyn qushaqtap «Dúnıeden uly júırik ketti», dep eńkildegenin kóz aldyńyzǵa elestetińizshi, bári de jylqyǵa degen qurmettiń týyndysy. Sol úshin bizdiń «Tulpardyń sońǵy tuıaǵy» qazaq pen jylqynyń qasiretin aıtqan shyǵarma deýge tolyq negiz bar. Eger osy shyǵarmany oqysańyz, sizdiń kóz aldyńyzǵa en dalada qatar ómir súrip, qıyndyq pen qyspaqty qatar kórgen qazaq pen jylqy keleri anyq. Árıne, siz onda taǵdyr degen sózge toqtaısyz. Iá, bári taǵdyrdyń isi. Astarlap aıtý, fılosofııalyq turǵydan oı aıtý – Orazhan shyǵarmashylyǵynyń ózine tán dara qasıeti. Ult ádebıeti úshin onyń qalamy nebir tyń dúnıeler bere aldy, endi sony tarazylap, oqyp, túısingen abzal.
Áýezovtiń shákirti retinde Orazhan Ahmet qazaq ádebıetine iri romandar berdi. Onyń keń tynysty, epıkalyq úlgide jazýy da Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyqtaǵy erkin qulash sermeýiniń bir kórinisi. Ol Muhtar Áýezov shyǵarmashylyǵy týraly bir sózinde: «Abaı – ádebıetimizdiń maqtanyshy. «Abaı joly» – romany qazaq rýhanı mádenıetiniń asyly. Osy bir Eýrazııa ortasynda ómir súrgen jaýynger halyqtyń bekzattyq minezin, parasat-paıymyn, ózindik mádenıetin álemge tanytqan shyǵarma. Búgingi kúni áýeli qazaq ádebı tiliniń ensıklopedııasy bolyp otyr. Al shyǵarmadaǵy Keńestik kózqaras orysshyl jaramsaqtar jaǵynan eriksiz tańylǵandyǵy aıdan anyq. Qytaı qazaqtarynda osy roman HH ǵasyrdyń 80-jyldarynan beri bes-alty dúrkin asa mol tırajben basylym kórdi. Qazir jáne de kitaphanadan tappaısyń. Biraq ár qazaqtyń úıinen tabasyń. Ár jyl saıyn radıoda oqylady, elektrondy nusqasy da bar. Áýeli osy kitapty tolyq oqyp shyqqan dıktordyń ózi osy kúnde asa joǵary bedelge ıe», deıdi. Meıli qaı elde ómir súrsin sol eldegi qazaq qalamgerleri úshin Áýezov máńgi ustaz.
Oqshaý jazǵan talant
Shyńjańdaǵy qalamgerler arasynan dara shyqqan jazýshynyń biri retinde Jumabaı Biláldiń esimi jıi atalady. Onyń shyǵarmashylyqtaǵy ózindik ereksheligi eshkimdi qaıtalamaı, dara jolmen júrýi. Qara sózge jan bitirip, oqshaý teńeý tabatyn jazýshynyń osyǵan deıin Shyńjań baspalarynan «Arýlar», «Boz jigitter», «Jel shyǵystan turǵanda», «Dala torǵaılary» sııaqty kóptegen romany jaryq kórdi. Onyń osy shyǵarmalaryn ózge ult qalamgerleri de jaqsy baǵalap, aýdaryp, jarııalady.
Qalamgerdiń «Boz jigitter» atty romany kóp oqylǵan shyǵarmalar sapynda. Bul romanda Jolaman atty keıipker óziniń bastan keshkenderi arqyly syrtqy álemge qarata oı tolǵaıdy, syr aıtqysy keledi. Aınalada bolyp jatqan qubylystardy óz kózimen kórip, sodan syr túıedi. Onyń ómiri únemi ózgeriske ushyrap, shyndyqtyń keıpi ashyla beredi. Tutas romannyń ón-boıynda ózine tán bir áýen bar, keıipker sony bastan-aıaq qýalap, ǵumyr keshedi. Jazýshynyń sheberligi sonda, ol keıipkerdiń kórgen-bilgeni arqyly óziniń ishki oıyn aıtqysy keledi.
Al onyń «Dala torǵaılary» atty romany san qıly taǵdyr keshken qazaq halqynyń ár kezeńdegi taǵdyry baıandalady. Aq patshanyń ol eldegi qazaqtarǵa jasaǵan zorlyq-zombylyǵy men qyspaǵy osy romanda kózben kórgendeı etip sýretteledi. Jumyq eliniń arǵy betke kóship barǵanda kórgenderi kitaptyń negizgi oqıǵalary retinde sıpattalady. Muhtar Áýezov «Qarash-qarash oqıǵasynda» qazaq basynan ótkizgen qıyndyqtardyń qalaı táptishtep, ret-retimen sýrettese, Jumabaı Biláluly da «Dala torǵaılarynda» tarıh dáýirdiń sol sátterin aına qatesiz aq qaǵazǵa túsiredi. Jazýshynyń jıǵan materıaldary, óziniń jady osyndaı kólemdi romannyń ómirge kelýine basty sebep deýge bolady. Ol jazǵan oqıǵalar men halyq tirshiligi kórkem shyǵama bolyp oqyrmanǵa jetti, bul da ádebı úrdis úshin kerekti dúnıe.
Jazýshy Jumabaı Biláluly bir suhbatynda: «Men «Abaı jolyn alǵash ret 1953 jyly oqydym. Sol kezde on bes-on alty jastamyn. Sodan keıin 1959 jyly «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń birneshe sanynan «Kókserek» povesin oqydym, bul shyǵarma jan júıkemdi silkiledi. Qudiretti qalamgerdiń oı tolǵanysy uzaq jyldar boıy meniń jan dúnıemdi basqa bir jumbaq álemge jeteleı berdi. Alǵan áserimdi sózben aıtyp jetkizý qıyn. Sebebi bizdiń ulttyń ómirindegi uly adamnyń taǵdyryn, tarıhyn uly shyǵarma etip jazý tek Áýezov sekildi tulǵanyń ǵana qolynan keletini aqıqat. Al «Kókserek» týraly aıtsam, bertinge deıin Muhań qasqyrdyń bóltirigine nıeti aýyp, sol týraly jazdy», dep oılap júrdim. Sóıtsem, jazýshy bul shyǵarmasy arqyly «qasqyr seni jeıdi» degendi bildirmek eken. Meniń búkil shyǵarmalarymnyń ón-boıynda órilip túsken meńzeý, ısharalaý syndy sımvoldyq detaldarǵa «Kókserektiń» áseri bolǵany shyndyq», dep Muhtar Omarhanuly týraly shynaıy kózqarasyn aıtady.
Qazaq ádebıetinde taý bolar, tipti soǵan laıyqty tulǵalar az emes. Degenmen solardyń ishinde oqshaýlanyp, óz munarasyn bıiktetip turǵan jalǵyz jazýshy – Muhtar Áýezov. Ol artynan sansyz shákirt ertip, óz mektebin keler urpaqqa amanattaǵan dańqty sóz zergeri bola aldy. Sol úshin de sheteldegi qazaq qalamgerleriniń kóbi onyń jolyn ustanyp, kóptegen prozalyq eńbek jazdy. Bul da bolsa Áýezovtiń sharapaty bolsa kerek.
