Aımaqtar • 15 Tamyz, 2022

Munaıly óńir muńaımasa eken

668 ret kórsetildi

El ekonomıkasynda strategııalyq mańyzy basym Atyraý oblysynda 123 jyl buryn «qara altynnyń» alǵashqy burqaǵy atqylaǵan. Sodan beri bul óńirde munaı-gaz ónerkásibi keń qanat jaıdy. Jańa ken oryndary ashylyp, halyqaralyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov atyraýlyqtarmen kezdesýde munaıly óńirdiń múmkindigi men munaı-gaz salasynyń negizgi kórsetkishteri týraly aıtyp berdi.

Mınıstrdiń deregine súıen­sek, Atyraý oblysynda byltyr 48 mln tonna «qara altyn» óndirilgen. Al bıylǵy jeti aıda bul kórsetkish 27,7 mln tonnany qurap otyr. О́tken jyly jeti qat jer astynan munaımen birge ón­diriletin gaz kólemi 24,9 mlrd tek­she metr­ge, al jyl basynan ber­gi jeti aıdyń ishinde 14,4 mlrd tekshe metrge jetken.

Qazir óńirde kómirsýtekti shıkizat qory barlanǵan 118 ken orny ornalasqan. Kómirsýtekti shıki­zatty ıgerý úshin 78 keli­simshart jasalǵan. Qazir ken oryn­darynan óndiriletin munaı qory shamamen 3,3 mlrd tonna, al gaz qory 200 mlrd tekshe metrden asady. Munaı-gaz salasynda 30-dan astam kompanııa jumys isteıdi. Bul kompanııalar elimizde óndiretin munaıdyń 55 %-yn qamtamasyz etedi. О́ndirilgen munaıdyń basym bóligi «Teńiz» ben «Qashaǵan» iri ken oryndarynan óndirilip otyr. Máselen, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy «Qashaǵan» ken ornynan bıylǵy jeti aıda 7,2 mln tonna munaı men 4,4 mlrd tekshe metr ilespe gaz óndirilgen. Qazir bul «Qashaǵandaǵy» táýliktik munaı óndirý shamamen 100 myń barreldi qurap otyr.

– Bıyl Atyraý óńirinde, onymen shekaralas Mańǵystaý men Aqtóbe oblystarynda orna­lasqan tórt jer qoınaýy ýchas­kesine kómirsýtekter boıyn­sha jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn berý úshin aýksıon ótkizildi. Aýksıonnyń qorytyndysymen qol qoıý bonýsy shamamen 2,4 mlrd teńgeni qurady. Bul bastapqy qol qoıý bonýsynan shamamen 10 esege artyq. Sondaı-aq jaqyn arada atalǵan jer qoınaýy ýchaskelerinde geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. Oǵan 5,3 mlrd teńgeni quraǵan ınvestısııa salynady, – dep málim etti B.Aqsholaqov.

Táýelsiz Qazaqstan tarı­hyn­daǵy eń iri joba – keleshek keńeıý-uńǵyma erneýindegi qysymdy bas­qarý jobasy «Teńiz» ken or­nynda iske asyrylyp jatyr. Bul joba iske qosylǵanda ken ornynan óndiriletin «qara al­tyn» kólemi 12 mln tonnaǵa ar­typ, jylyna 39 mln tonnaǵa jetedi. Osy joba iske asyryla bastaǵannan beri «Teńizshevroıl» JShS qazaqstandyq taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyz­metterdi satyp alýǵa 14,2 mlrd dollar jumsaǵan. Joba úshin 25 myńnan astam adamdy oqytqan. Kompanııa el ekonomıkasyna 7,5 mlrd dollar baǵyttaǵan.

Al «Qashaǵan» ken ornynan ón­dirilgen gazdy óńdeý zaýy­tynyń qurylysy bastaldy. Ja­ńa zaýyttyń qýaty – jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeý. Dál osy zaýyt iske qosylǵanda «Qashaǵannan» munaı óndirý qýaty táýligine 450 myń barrelge deıin jetedi. Zaýyt jumysy tolyq qýatyna jetken kezde 750 mln tekshe metr kóleminde taýarlyq gaz, 120 myń tonna suıytylǵan gaz, 14 myń tonna kondensat, 212 myń tonna kúkirt óndiriledi. Buǵan qosa jylyna 2 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin jańa zaýyttyń qurylysyn jobalaýdy bastaý jóninde sheshim qabyldanyp otyr.

– Qazir Atyraý oblysynda gazdandyrý deńgeıi 98,7%-dy qurap otyr. О́ńirdiń 660 myń turǵyny tabıǵı gazben qam­ta­masyz etilgen. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bekitetin Atyraý oblysyndaǵy tabıǵı gazdyń túpkilikti baǵasy 1 tekshe metr úshin 5,3 teńgeni, al ataýly áleýmettik kómek alýshylarǵa 1 tekshe metr gaz baǵasy 4,2 teńgeni quraıdy. Bul – elimizdegi eń tómen baǵa, – deıdi B.Aqsholaqov.

Mınıstrdiń málimetine qara­ǵanda, bıyl bekitilgen respýb­lıkalyq bıýdjette úsh ja­ńa jobany iske asyrýǵa 1 mlrd teńge kózdelgen. Bul – Isa­taı aýdanyndaǵy Qyzyl úı, Jasqaırat aýyldaryn gazben jab­dyqtaý, sondaı-aq Qy­zylqoǵa aýdanynyń Tas­qudyq, Sorkól, Saryqumaq, Byl­qyldaqty, Qońyraýly, Ken­baı eldi mekenderine gaz quby­ry jelilerin salý jobalary. Atalǵan jobalardy iske asyrý ın­fraqurylymdy júrgizýge, shamamen 1 300 adamdy gazben qam­tamasyz etýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Memleket basshy­synyń tapsyrmasyna sáıkes, «Maqat-Soltústik Kavkaz» magıs­traldy gaz qubyry lýpınginiń qurylysy» ınvestısııalyq jobasy iske asyrylyp jatyr. Bul munaıly óńirdiń órkendeý qa­jettiligin eskere otyryp, tabıǵı gazdyń qosymsha kóle­min tasymaldaýǵa jol ashady.

– Atyraý oblysynda 95-ke jýyq avtomobılge gaz quıý stan­sasy bar. Al 29 mekeme suıy­tylǵan gazdy satýdy júzege asyrady. Byltyr óńirde suıytylǵan munaı gazyn tutyný shamamen 50 myń tonnany qurady. Bıylǵy 7 aıda shamamen 36 myń tonna tutynyldy. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi suıytylǵan gazdyń baǵasyn mem­lekettik retteýdi saqtap qaldy. Bıyl jyldyń sońyna deıingi merzimde suıytylǵan gazdyń shek­ti bólshek saýda baǵalary beki­tildi. Soǵan sáıkes Atyraý obly­syndaǵy suıytylǵan gaz­dyń shekti bólshek saýdadaǵy baǵa­sy 1 lıtr úshin 50 teńgeni quraıdy, – deıdi Energetıka mınıstri.

Bolat Aqsholaqovtyń aıtýynsha, Energetıka mınıstr­­ligi uzaq merzimdi baǵa turaq­­tylyǵyn qamtamasyz etý úshin sharalar qa­byldap jatyr. Máselen, óndi­rýshi zaýyttardyń shyǵyndaryn ishinara óteý maqsatynda shekti kóterme baǵany tonnasyna 33 600 teńge (19,7 teńge/lıtr) deńgeıinde bekitý týraly buıryqqa qol qoıylǵan. Maqsat – baǵanyń alypsatarlyqpen ósýine jol bermeı, suıytylǵan munaı gazyn oblystarǵa bó­lýdi reınjınırıngteý. Osyn­daı sharalardyń biri – óndirýshilerdiń belgilengen bólshek saýda baǵalaryn ne­gizge alyp, suıytylǵan mu­naı gazyna shekti kóterme baǵalardy aıqyndaý jónindegi qaǵıdalardy ázirleý. Bul naryqqa qatysýshy­lar arasynda kiristerdi ádil bólýdi qamtamasyz etip, zaýyttardy suıytylǵan munaı gazyn óndirýge yntalandyrýǵa múmkindik beredi.

Energetıka mınıstri AI-80, AI-92, AI-93 janar­maıy men dızel otynyn bólshek saýdada ótkizýge shekti baǵalardy memlekettik retteý saqtalǵanyn málim etti. Máselen, Atyraý oblysynda AI-92 benzıniniń ortasha baǵasy 169 teńgeni quraıdy. Al dızel otynynyń 1 lıtri – 230 teńge. Biraq AI-95 janarmaıyna baǵa belgileý básekeli ortaǵa berilgen. Endi janarmaıdyń bul túrine baǵany naryq aıqyndaıdy.

– О́ıtkeni AI-95 jáne odan joǵary markaly benzındi óndirý kezinde qymbat turatyn ımport­tyq qospalar men jo­ǵary oktandy komponentter shy­ǵyny eskeriledi. Mundaı janar­maılardyń baǵasy munaı bar­reliniń quny men valıýta baǵa­myna baılanysty bolady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ja­nar-jaǵar­maı materıaldary na­ryǵyn re­formalaý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maq­satynda bir­neshe is-shara qa­byldanyp jatyr. Aldymen, munaı ónimderin óndirý jáne bólý salasynda ashyqtyq pen transparenttilikti qamtamasyz etýdi qolǵa alynyp otyr. Ekinshiden, avtokólikpen munaı ónimderin shyǵarýǵa tyıym salýdy osy jyldyń so­ńyna deıin uzartý týraly buı­ryq shyǵaryldy. Úshinshiden, sara­lanǵan baǵalardy ázirleý ar­qyly dızel otynynyń tap­shy­lyǵyna jol bermeý kóz­delip otyr, – dedi mınıstr B.Aq­sholaqov.

Mınıstrmen kezdesýde qoǵam belsendileri jurt kó­keıinde júr­gen túıtkildi máselelerdi qoz­ǵady. Máselen, «Atameken Eko» qoǵamdyq birlestiginiń jetek­shisi Arman Haırýllın iri jo­balardaǵy ónimdi bólý jónindegi kelisim týraly aqparattyń ashyq bolýyn, ekologııalyq aıyp­pul­dardy Atyraý oblysy tur­ǵyn­darynyń qajettiligine baǵyt­taýdy usyndy.

«Neırodetkı – chýdo est» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Lýnara Maqsu­tovanyń pikirine qaraǵanda, óńir turǵyndary ekolo­gııalyq problemadan zardap shegip keledi. Onyń ózi eki múgedek balany tárbıelep otyr.

 

Atyraý oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar