Aımaqtar • 15 Tamyz, 2022

Qamystan óndirilgen qumsheker

94 ret kórsetildi

Qant máselesi áli de eldi ábigerge salýda. Bazarǵa barsańyz, bazynasyn aıtqan halyqtyń aıqaıynan qulaq tunady. Búginde mamandar qyzylshamen qatar qamystan da qumsheker alýǵa bolatynyn aıtýda. Ol úshin zamanaýı tehnıkanyń ári bilikti mamandardyń kúshi kerek. Bul ıgilikti isti Kóksý qant zaýyty kúni buryn qolǵa alǵan. Endi bul qatarǵa Aqsý qant zaýyty qosylmaq.

Quraq qantynyń quny qansha?

Birneshe jyl turalap turyp 2017 jyly qaıta tynysy ashylǵan Aqsý qant zaýyty sodan beri tynymsyz jumys istep keledi. Kútken nátıje kóńilden shyǵady, quıǵan ınvestısııa da, kóptiń bildirgen senimi de beker emes ekenin dáleldeýde. Eski zamannan enshilegen alyp ǵımarat qana emes, bilikti mamandar da jeterlik. Zaýytty qaıta qalpyna keltirdi degennen góri, bári qaıtadan jańartyldy desek te bolady. Sebebi búginde zaýyttyń barlyq óndiristik jelisi avtomattandyrylǵan, jelilerdi basqarý ortalyq apparat arqyly júrgiziledi. Elimizdegi basty qant zaýyty da osy.

Sol sebepti onyń ónimdiligi de atyna saı bolýǵa tıis. Mól­shermen alǵanda Aqsýdyń qaýqary Kóksýdan eki esege artyq.

Munda negizinen jaqyn sanalatyn Aqsý, Alakól, Sarqan sııaqty aýdandardyń ónimderi ta­symaldanady. Sońǵy jyldary óńir kóleminde qant qyzyl­sha­syn ósirýge jappaı bet­burys baı­qalady. О́ıtkeni memle­ket tarapynan qoldaý bar, ónim de da­lada qalmaı, pulǵa aı­na­la­dy. О́ńirde tuqym sebýge ar­nalǵan tehnıkamen tolyq jab­dyqtalǵan alty qyzmet satyp alý ortalyǵy men tórt sharýa qojalyǵy qant qyzylshasyn egý jumystarymen aınalysady. Máselen, 2020 jyly oblysta 2 850 gektarǵa qant qyzylshasy egildi. Ortasha ónimdiligi 340 sent­nerden asatyn 97 241 tonna ónim alyndy. Byltyr 86 sharýa qojalyǵy 3 167 gektar jer­ge qant qyzylshasyn sepken. Osylaısha, 64 866 tonna qant qyzylshasynan 7,7 tonna daıyn ónim alǵan. Atalǵan zaýyt jetekshisi Samat Nádirbaev bıyl jyl sońyna deıin qant qamysyn óńdeý josparda bar ekenin aıtty.

«Jalpy, qant zaýyttary ne­gizinde maýsymdyq kezeńde ǵa­na 3-4 aı jumys isteıdi. Al biz maýsymaralyq kezeńde de bos turmas úshin shetelden shıkizat ákelip, qamys qantyn shyǵarýyna múmkindik jasamaqpyz. Kásip­oryn jańǵyrtýdan ótken. Reseı, Qytaı, Chehııa jáne basqa da elder­den qural-jabdyqtar jet­kizilip, ornatyldy. Jalpy, qy­zylsha óńdegende odan 80 paıyz jom, ıaǵnı syǵyndy shyǵady. Bul – mal semirtý úshin taptyrmaı­tyn azyq. Onyń da ıgiligin kó­rip jatyrmyz. Al qamystan qant óńdirsek naryqty retteýge jaq­sy múmkindik bolar edi», deı­di S.Nádirbaev.

Jaqynda oblys basshysy Beıbit Isabaev zaýyttyń múm­kindigine joǵary baǵa bergen. Alqaptarǵa sý jiberý, aýyspaly egis júıesin saqtaý, sýbsıdııa berý arqyly qant qyzylshasyn ósirýge qoldaý bildiriletinin jet­kizgen. Sondaı-aq zaýyt bas­shy­syna sharýashylyqtarmen bir­­lesip, aldaǵy ýaqytta atqa­ra­tyn jumystardy pysyqtaýdy tapsyrǵan edi.

Oblystyq aýyl sharýa­shyly­ǵy basqarmasynyń málimetinshe, sońǵy 7 jylda qant qyzylshasy egistiginiń aýmaǵy jeti jarym esege artqan. Máselen, 2014 jy­ly 1,2 myń ga qurasa, 2021 jyly bul kórsetkish 8,9 myń ga jetken eken. Sondaı-aq qaıta óńdeýge ótkizilgen ónim kólemi 20 esege, naqtylaı ketsek 9,9 myń tonnadan 196 myń tonnaǵa deıin ul­ǵaıǵan. Bıyl sharýalarǵa ót­kizilgen ónimniń ár tonnasyna 30 myń teńgeden tólenbek. Iаǵnı zaýyt tarapynan 15 myń teńge, sýb­sıdııa esebinen 15 myń teńge be­­­riledi. Bul byltyrǵymen sa­lys­­tyrǵanda 8 myń teńgege ar­tyq.

Kópti kórgen Kóksý zaýyty

Jalpy, qant qyzylshasyn óndirý men qamystan qant óń­deýde kósh bastap turǵan óńirimiz bı­yl da mejelengen jospardy oıdaǵydaı júzege asyrýda. Árıne, kún saıyn ústelden tabylatyn qumshekerdiń baǵasy jyl basynan beri qymbattap, áli de turaqtanbaı keledi. Áıt­se de naryqty retteýde qamys­tan óndirilgen qanttyń kómegi mol. Bul rette Kóksý qant zaýyty shama-sharqynsha qareket etý­de. Máselen, 2020 jyly 4 649 300 teńgege 20 905 tonna qant óndirse, byltyr 12 741 000 teńgege 39 174 tonna qa­mys qan­ty, 12 022 tonna qant óndi­rilgen. Aǵymdaǵy jyly qamys qantynyń jospary – 48 myń tonna. Qazirgi ýaqytta Kóksý qant zaýytyna 41 myń tonna qant qamysy jetkizildi. 35 500 tonna qaıta óńdeýge túsip, 34 300 tonna qamys qanty óndirilgen. 7 aıdyń kórsetkishi boıynsha 12 071 200 teńge jumsalǵan.

Shynynda, Kóksý qant zaýyty qant qamysynan sheker shyǵarý isin biraz jyldan beri josparlap keldi. Alaıda tehnıkalyq shart-jaǵdaı, taǵy da basqa sebepterge baılanys­ty arman oryndalmaı kelgen edi. Sońǵy jyldary zaýytqa júr­gizilgen kúrdeli jóndeý ju­mysy jańa qadamdy júzege asyrýǵa materıaldyq negiz qalap berdi. Nátıjesinde, byltyr ón­diris orny qant qamysynan qant óńdeıtin qurylǵylardy orna­typ, Brazılııadan qant shıki­zatyn tasymaldap, oıdaǵy isti júzege asyrýǵa birden kiristi.

«Ár istiń óz qıyndyǵy da, qyzyǵy da bolady. Qant qa­my­­synan sheker óndirý isin alǵash qolǵa alǵanda kóńilimizde kú­diktiń bolǵany ras. «О́nimimizdi jurt qalaı qabyldaıdy, naryqtaǵy orny qalaı bolady?» degen san suraq alańdatqany anyq. Biraq qant óndirýdegi uzaq jyldyq tájirıbemizdiń ná­­tıjesinde jańa bastamany bas­­tap kettik. Qant qamysynan qant shyǵaratyn qurylǵylardy ornatyp bolyp, jumysty qolǵa aldyq. Basynda biz 30 myń tonna taza qant óndiremiz dep josparlap edik. Alaıda eki aıdyń ishinde 16 myń tonna qant óndirip, naryqqa shyǵardyq. Qazir elimizdiń bar aımaǵynda bizdiń ónim satylymǵa shyqty. Tu­­ty­nýshylardyń jaqsy baǵa­syn estigen saıyn kóńilimiz jel­pinip, qulshynysymyz artyp ke­­ledi», deıdi «Kóksý qant zaýyty» JShS dırektory Altynbek Abatov.

Onyń aıtýynsha, qanttyń bul túrin óndirýge kásiporynda burynnan bar qondyrǵylarmen qatar Ýkraına, Aýstrııa, Reseı, Germanııadan jetkizilgen jańa qondyrǵylar, japonııalyq avto­matty qurylǵylar da qol­da­ny­lady. Qosymsha qondyr­ǵy­lar­dy jetkizý, montajdaý, taǵy da basqa jumystarǵa 600 myń­nan astam dollar kóleminde qara­jat salynǵan. Jańa je­lini iske qosýǵa eki jyldaı ýa­qyt ketken. Zaýyt 80 paıyz avtomattan­dy­ryl­ǵan. Sheteldik qural-jab­dyqtardy ıgerý de ońaı emes. Jaqynda Ýkraına, Reseı elde­rinen arnaıy mamandar sha­qyr­­tylyp, jergilikti kadrlar úshin arnaıy oqytý kýrs­tary uıym­dastyrylýda.

Atalǵan zaýyttyń jańa ónimi tutynýshylardyń yqylasyna bólenýmen qatar naryqtaǵy qant baǵasyn retteýge barynsha yqpal etýde. Qazir zaýyt ón­dirgen shekerler naryqta qant qy­zylshasyna qaraǵanda barynsha tómen baǵamen saýdalanady.

«Búginde zaýytta 300-den asa adam jumyspen qamtylǵan. Jyl saıyn aqpan aıynda qant qyzylshasyn óńdeý jumysy aıaqtalǵan soń qońyr kúzge deıin úılerinde jumyssyz otyratyn osy adamdardy jyl boıy turaqty jumyspen qamtýǵa múm­kindik berdi», deıdi Kóksý aýdan­dyq máslıhatynyń depýtaty Aıgúl Aımanbekova.

Kóksý qant zaýyty qamys qan­tyn óndiretin, qýaty táýli­gine 300 tonnalyq qosymsha je­lini iske qosqan. Qant qyzyl­shasyn óńdeýmen aınalysatyn zaýyttaǵy bul jańa jeli kásip­orynnyń maýsymdyq kezeńde ǵana emes, jyl boıy úzdiksiz ju­mys isteýine múmkindik bere­di. Búginde Brazılııadan 7,5 myń tonna shıkizat jetkizilip, óńdeý isi bastalǵan.

«Saýda dúkenderinde qant baǵasy kóterilip, kúrdeli máse­lege aınalǵany barshamyzǵa málim. Aýdanymyzdaǵy qant ón­diretin zaýyt dál qazir qamystan, ıaǵnı trostnıkten kúnine 310 ton­na qant shyǵarady, bos ju­mys oryndary da joq emes, ortasha jalaqy – 150 myń tenge. Al osy zaýyttyń tolyq jumys isteýi úshin qant qyzylshasy áb­den qajet. Aýdanda bıyl osy maqsatta 1 200 gektar qant qy­zyl­­shasy egilgen eken, kelesi jylǵa jospardy ulǵaıtý kerek. Sol sebepti aýdandaǵy qant qy­­zylshasyn ekken iri sharýa qojalyqtarynyń ıelerimen kez­desip, joǵarydaǵy máseleni tal­qyladyq», deıdi aýdan ákimi Mar­len Kólbaev.

Mamandardyń sózine qara­ǵanda, qamys qantyn shyǵarýdyń bir artyqshylyǵy, ony óńdeýge ketetin shyǵyn salystyrmaly túrde az. Jáne onyń táttiligi men tatymdylyǵy qyzylsha qan­­ty­men birdeı. Máselen, ádet­te qant qyzylshasynan qant óndirgende 12 paıyz mólshe­rin­de taza qant alynsa, al qa­mys qanty shıkizatyn qaıta óńde­gen­degi ónimdiligi 97-98 paıyz mólsherinde bolady eken. Qa­mys­­tyń tıimdiligin osydan-aq baı­qaýǵa bolatyndaı.

Qos zaýyttyń qanjyǵasy maılanbaq

Negizgi shıkizat Brazılııa men Meksıkadan ákelinedi. Za­ýyt bir maýsymda 25-30 myń ton­nadaı qamys óńdeýdi jospar­lap otyr. Mejelengen bul kó­lem­degi shıkizatty óńdeý jaz sońyna deıin aıaqtalyp, zaýyt kúzden bastap qant qyzyl­sha­syn qabyldaýǵa qaıta kiri­sedi. Osylaısha, ónerkásip nysa­ny­nyń jyl boıy úzdiksiz jumys is­teı­tini mundaǵy 500-deı ju­mys­­­shyǵa da qýanysh syılap otyr.

«Burynǵy jyldary zaýyt qant qyzylshasyn 4-5 aı ǵana óń­dep, qalǵan ýaqytta biz­ge bas­qa jumys izdeýge týra kele­tin. Mine, jańa óndiris iske qo­sylǵaly jumysymyzdy úz­dik­siz jalǵastyryp jatyrmyz. О́nim­di jumys istegenimiz úshin me­­rekelik syıaqy da alyp úl­ger­dik», deıdi zaýyttyń zerthana qyz­metkeri Jazıra Dústekova.

Qamystan óndirilgen ónim elimizdiń qantqa suranysyn qa­­na­­­ǵattandyrý maqsatynda otan­­­dyq naryqqa shyǵarylyp, ba­ǵany yryqtandyrýǵa septigin tı­gizbek. Zaýyt mazýttan tabıǵı gazǵa kóshirilip, bul ónerkásip ny­sanynyń shyǵynyn azaıtýǵa, ekologııalyq jaǵynan tıimdiligi men ónimdiligin arttyrýǵa yq­pal etti. Kásiporyn aldaǵy ýaqyt­ta qyzylsha jomyn óńdep, túıir­shik­­­telgen mal azyǵyn shyǵa­ra­tyn jeli ornatýdy josparlap otyr.

Búginde Kóksý qant zaýyty quraq qantyn óndirýdi jańa deńgeıge kóterýdi maqsat tutqan. Byltyr 41 myń tonna shıkizat óń­delip, 40 myń tonna qumsheker alǵan. Al osy jyly 48 myń ton­naǵa kvota alyp, búginge 30 myń tonna shıkizat óńdeldi. En­di kóp uzamaı qarasha aıynda Aq­sý qant zaýytynda qamysty qaıta óńdeý jelisi iske qosylyp, bul óńir úshin úlken jańalyq bolǵaly otyr. Osylaısha, qos zaýyt ta jyl boıy jumys istep, qamys quraǵy men qyzylshany óńdemek.

Taǵy da aıta keteıik, Jeti­sýda qant qyzylshasynyń egis alqaby aldaǵy 4 jylda 15 myń gektarǵa deıin ulǵaımaq. Naq­tyraq aıtsaq, 2023 jyly – egis alańy 8,1 myń ga, 2024 jyly 10,7 myń ga qurasa, 2025 jyly bul kór­setkish 12,2 myń ga deıin je­tedi. Jalpy, bıyl bul daqyl túri 6,2 myń gektarǵa sebildi. Odan 210 myń tonna ónim jınap, 20 myń tonnaǵa jýyq qant óndirý josparda bar.

 

Jetisý oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar