Almanyń atasy: Jetisý sıversiniń jaıy qandaı?

Orman-baqtar búlinbesin

Ol-ol ma, sheteldik ǵalym almanyń ata-tegin Qazaqstannan taratady. Ǵasyrlar sherýine ilesken birden-bir jemis, osy – jabaıy alma. Al álemdi qosqanda Jetisý ólkesinde onyń 48 paıyzy ósedi. Ári qaraı ózińiz-aq qorytyndy jasaı berińiz...

Jer sharynda 30 myńnan astam alma sorty bar. Amerıka, Afrıka, Eýropa, Azııa qurlyǵynda ósetin almanyń atasy esepteletin Sıvers almasy «Jońǵar Alataýy» memlekettik ulttyq saıabaǵynyń aýmaǵynda ósedi. Saıabaq alańynyń 1,5 paıyzyn Sıvers almasynyń jabaıy jemisti alqaptary alyp jatyr. AQSh-taǵy Garvard ýnıversıtetinde halyqaralyq genetıkter álemdegi ósimdik ataýlynyń ata teginiń pıramıdasyn jasaǵan. Onyń eń basynda Jetisý taý­ly aımaǵynda ósetin jabaıy Sıvers almasynyń geni tur. Sondaı-aq onyń Azııa, Eýropa, Afrıka, Amerıka elderine taraǵan baǵyty kórsetilgen.

Áıtse de bir áttegen-aıy, ótken ǵasyrdyń 60-jyldary alma baqtaryn suryptandyrý baǵdarlamasy men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy taý bókterlerindegi jabaıy alma aǵashtarynyń kóptep kesilip, otynǵa paıdalanylýy saldarynan osy tabıǵı alma toǵaılarynyń kólemi tarylyp ketti. Keıin bul baǵdarlamanyń paıdasynan zııany kóp ekenin túsindik.

Tabıǵat janashyrlaryn alańdata­tyn taǵy bir jaǵdaı – ormannyń búlinýi. Oǵan ormandaǵy sanıtarlyq jaǵdaı­dyń nasharlyǵyn jatqyzýǵa bolady. Bir qýanarlyǵy, osyǵan deıin memlekettik parkterde ormannyń jappaı aýrýǵa shal­dyǵý jaǵdaıy kezdespedi. Jetisý obly­sy iri óndiristik aımaq bolsa da orman qory jerleriniń óndiristen, óndiris qal­dyq­tarynan zardap shekken jaǵdaıy tirkel­megen. Qaıta ulttyq saıabaqtar orman baı­lyǵyn jyl saıyn molaıtyp keledi.

«Ulttyq saıabaq qurylǵaly ortasha eseppen jylyna 30 gektar aýmaqqa Sıvers almasynyń kóshetin egemiz. Keıingi on jylda 300 gektardan astam jerge alma uryǵyn septik. Alda taǵy da 5 jyldyq josparymyz bar. Prezıdent Q.Toqaevtyń 2 mlrd aǵash kóshetin otyrǵyzý tapsyrmasy boıynsha bıyl aǵash kóshetiniń uryǵy sebiletin 28 gektarǵa taǵy da 6 gektar jerdi qosyp, jospardy tolyq aıaqtap otyr­myz», deıdi «Jońǵar Alataýy» ult­tyq saıabaǵynyń dırektory Marat Qabıev.

Kúnine bir alma jeseńiz de, dúnıe júzinde ósip turǵan almanyń 7 myńnan astam sortynyń árqaısysynyń dámin tatyp kórý úshin 20 jyldan astam ýaqyt ketetinin bilesiz be? Qyzyq aqparat. Qarańyzshy, Eskeldi aýdanyndaǵy bir ǵana sharýa qojalyǵy 15-ten astam alma túrin ósiredi. Tipti onyń basym bóligi – otandyq ónim.

Onyń arasynda álemge áıgili Almaty aporty bar. Qyshqyl bolsa da, shyryny bal tatıtyn almatylyq senap, nári tilińizde uıyp qalatyn rýbın, mán-ma­ńyzy boıyńyzdy balqytatyn aıdaret pen rashıda óziniń qanyq qyzyl túsimen kóz qýantady. Oǵan Golden Excellent jáne «Zarıa Alataý» sorttaryn qosyp qoıy­ńyz. Altyn kúnniń sáýlesine boıalǵan ­sap-sary Saltanat alma aǵashynyń bu­taq­­tary jemisterin kótere almaı ma­ıy­syp tur. Shynynda, óńirdegi baǵban­dar bıylǵy jyldy ónimdiligi jaǵy­nan «alma jyly» dep atap otyr. Bul Jeti­sýdyń qunarly topyraǵy alma aǵashynyń Otany ekenine taǵy bir dálel. Alma baǵyn aralap júrip, syńsı ósken Sıvers alma aǵashy jupary mury­nymyzdy jardy.

Eńbek bárin jeńbek

Alma ósirý isinde talaı jylǵy ótili bar tanymal jetisýlyq baǵban Vla­dımır Savchenkony bylaıǵy jurttyń kópshiligi biledi. О́ziniń alma baǵyndaǵy jemisteriniń ár túri boıynsha táýlik boıy tapjylmaı aıtyp berýge daıyn baý-baqsha kútýshisiniń álemi bólek. Talaı tal shybyqty jastaıynan aıalap kútip, san jyldarda saıaly baqqa aınaldyrǵan qoly qutty baǵban jaıyn jurttyń kóbi syrttan baǵamdaǵanymen, ishtegi arpalys ómirdi bile bermeıdi. Eńbekqor jan burynǵy alma baqty qalpyna keltirýdi bylaı qoıǵanda, ondaǵan jyl boıy kúndelikti tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde, búginde jaıqala ósken baý-baqshanyń kólemin ­
40 gektarǵa deıin ulǵaıtqan. Qazir mun­da almanyń 40-tan asa túri ósirilýde. Kór­gen jan­nyń kóńilin baýrap alatyn ádemi baq Eskeldi aýdanyna qarasty Terekti ­aýylynda ornalasqan.

30 jyldan beri baǵbandyqpen aına­lysyp kele jatqan Vladımır qara to­py­raqtyń qunaryn alaqanmen-aq ba­ǵamdaıdy. Alǵash táýelsizdik alǵan jyl­dary kolhoz bólinip, tóbe basynda qa­raýsyz qalǵan shaǵyn baqty úleske alǵan eken. Obaly ne kerek, tynymsyz eńbektiń nátıjesinde eski baq óteýin qaıtardy. Túrli-tústi almasymen erekshelenetin otandyq «Saltanat» sorty tabystyń alǵashqy sımvolyna aınaldy deýge bolady. Vladımır Alekseevıch barly­ǵyn óz betimen retke keltirgen. Iаkı alýan tuqymdy synap kórip, san márte qatelikke urynsa da taýy shaǵylmaı sońyna deıin zerttegen. Halyqaralyq, respýblıkalyq ártúrli semınarǵa qatysyp, tájirıbesi mol basqa baǵbandarmen dıdarlasyp, arnaıy kitaptar da oqyǵan. Onyń Terekti aýylynda ornalasqan baý-baqshasy­nyń kólemi búginde 38 gektarǵa jetken. Jalpy, bir maýsymda 100-120 tonna alma satylymǵa shyǵady. Aıtpaqshy, bıyl Jetisý óńirinde kútiletin jalpy ónim shamamen 20 myń tonnadan astam.

«Aldyńyzǵa úlken maqsat qoısańyz bolǵany, barlyǵyna qol jetkizýge bola­dy. Oǵan qosa shydamdylyq pen taban­dylyq, taǵy da tabandylyq qajet. Sonda bári oıdaǵydaı bolady», deıdi áńgimeniń álqıssasynda baǵban almalaryn aıalap otyryp. Bul onyń tájirıbede synal­ǵan jáne dáleldengen tabysqa jetýdiń biregeı ómirlik formýlasy. «Sony­men qatar óńirimizdiń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy baý-baqsha sharýashylyǵyn damytýǵa, alma ósirýge qolaıly. Teńiz deńgeıinen 900-1 200 metr bıiktikte ornalasqan meken baý-baqsha egýge taptyrmas múmkindik. Tipti sýymyz da taý ózeniniń kanaldary men qubyrlary arqyly tartylys kúshimen aǵyp jatyr. Tek úlken jumysqa daıyn bolý kerek. Adam bastapqyda ońaı bolmaıtynyn túsinýi shart. «Jemis pis, qolyma tús» deýden aýlaq bolyńyz. Ásirese alǵashqy úsh-tórt jylda qarqyndy terapııa qajet. Biz osy kezeńde memleketten sýbsıdııa aldyq. Úkimet kómegin aıamady. Al eger osynyń bárine shydasańyz 5 jylda ketken shyǵynyńyzdy qaıtaryp alasyz. Endi men gerbısıdterge sýbsıdııa alǵym keledi, óıtkeni olardyń baǵasy ósip jatyr», deıdi V.Savchenko.

Eń bastysy, baǵban ózi ósirgen jemis­terdiń ekologııalyq taza ekenin maqtan tutady: «Biz baý-baqshalardy qapta­ǵan qurttan jáne kóbelekten jylyna 2 ret qana jumsaq rejimde óńdeımiz. Semınarlardyń birinde mamandar bizge jylyna 15 retke deıin óńdeý kerek ekenin aıtty. Demek bul alma qabyǵy kem degende 1 sm qysqaryp otyrady degen sóz. Endeshe, alma qabyǵyndaǵy sansyz dárýmenderge nuqsan kelýi múmkin ǵoı. Sondyqtan muny únemi qadaǵalap otyramyn», deıdi baǵban ózi tistep alǵan almanyń bir bóligin nusqap. «Mine, alma tez qara­ıyp ketti. Bul jaqsy degendi bildi­redi. Dárýmender bári ornynda», dep túıindeıdi sózin.

О́z aldyna jeke otbasy bolǵan baǵ­bannyń uldary ulan-ǵaıyr baqqa udaıy qamqorlyq jasap keledi. Olar úshin bul – ákeniń kózi. Tipti nemereleri de otba­sylyq kásipti nazardan tys qal­dyr­maıdy. Onyń ústine, búkil álemdegi teh­nologııa sekildi, alma áli de qolmen jına­lady. 5 adam turaqty jumys isteı­di. Maý­sym kezinde jumysshylar sany jıyr­maǵa deıin ósedi. Barlyǵy – jer­gilik­ti aýyl turǵyndary. Sharýa ıesi aýyl jur­tyn da jumyspen qamtyp otyr. Jas­tar oqýǵa kerek qural-jabdyq­taryna teń­geni osyn­da kelip, jumys istep tabady.

Qazir baǵban uldary barlyq sharýada kómektesedi. Olarǵa ákeniń aıtqany zań. Baý-baqshanyń tártibin úırenýden qashpaıdy, ári ǵalamtor arqyly tanymyn keńeıtip, qolda bar múmkindiktiń bárin paıdalanady. Áý basta atalary Stepan Savchenko olardyń júregine baý-baqshaǵa degen súıispenshilik sepken. Sodan da baqqa degen mahabbattary bólek. Egde tartsa da Vladımır Alekseeevıch zeınetke shyqty dep aıtýǵa kelmeıdi, biraq densaýlyǵy burynǵydaı emes. Balalary jansebil jandy únemi nazarda ustaıdy eken. «Savchenko» sharýa qojalyǵy óni­­­miniń 20 paıyzǵa jýyǵy Reseıge eks­­­­port­­talsa, qalǵany Taldyqorǵan men eli­­mizdiń túkpir-túkpirine jappaı saty­lýda.

«Meniń súıikti sortym – almatylyq senap. Qyshqyl ári qatty bolǵanymen, óte nárli jemis. Pisken kezde quddy lak­pen boıalǵandaı jarqyraıdy, bul onyń tabıǵı ereksheligi. Ony ajyratý ońaı, jyltyraǵan shynyǵa uqsaıdy. Odan bólek, meniń baqshamda Aıdaret sortynyń eń úlken almalary bar», deıdi baǵban bizge taǵy bir jemis aǵashyn muqııat kórsetip.

Jalpy, bul baqshada negizinen kúz­dik sorttar ósiriledi. Onyń bar­lyǵy ke­lesi maýsymǵa deıin jaqsy saq­tala­dy. Sondaı-aq ıtalııalyq óndiris­tiń tońa­zytqysh qondyrǵysymen jab­dyq­talǵan 75 tonnalyq jemis qoımasy bar. Saqtaý temperatýrasy 0-den +2 gra­dýsqa deıin. Eń ǵajaby, saqtaý kezin­de alma mamyr-­maýsym aıyna de­ıin, ıaǵnı jańa ónim al­ǵan­ǵa deıin dámin joǵaltpaıdy.

Molekýlalyq deńgeıde dáleldegen

О́mirin baý-baqsha jumysyna arnaǵan maıtalman maman Vladımır Savchenko alma tarıhy týraly aıtýdan jalyqpaıdy. Jumysyna sheksiz berilgeni sonsha, ár aǵashqa balasyndaı qaraıdy. Baǵbanmen áńgime barysynda biz de biraz aqparat­qa qanyqtyq. Sıvers alma aǵashynyń bar­lyq alma aǵashtarynyń bastaýshysy bol­ǵanyna ǵylym da ıildi. «Savchenko» baǵynda álemge áıgili almanyń anasy sanalatyn Sıvers alma aǵashynyń tamyry jeterlik. Bul bıik taýly jerlerde ósetin ózderiniń tózimdiligimen erekshe. Ejel­den kele jatqan jemiske qarap, dınozavrlar da Jetisýdyń gúldengen alma baǵyn tamashalap, pisken jemisterinen dám tatqan bolýy múmkin. Olaı deıtin sebebimiz, Oksford ýnıversıtetiniń professory Berrı Djennıfer barlyq zamanaýı alma sortynyń otany qazaq topyraǵy ekenin molekýlalyq deńgeıde dáleldegen. Sıvers almasy – qazaqtyń tól almasy. Bizde bar aport sorttary: altyn otel, gala, verdj smıt, fýdjı, qyzǵylt hanym, sal­ta­nat, tań Alataýy. Qyzyǵy sol, Alataý baýra­ıynda ósken jabaıy alma aǵashy týraly alǵashqy málimet 1796 jylǵy Erkin ekonomıkalyq qoǵamynyń tilshisi Sıverstiń hattarynda kezdesedi. Son­dyqtan sonyń qurmetine oraı qazaq almasy – «Sıvers» atanyp ketti.

Ile jáne Jońǵar Alataýyndaǵy Sıvers alma aǵashyn júıeli zertteýdi aka­demık Aımaq Janǵalıev 1946 jy­ly bastaǵan. Ol ótken ǵasyrdyń 60-jyl­­­­­dary Qazaqstannyń alma orman­dary­­­nyń ereksheligin ashyp, olar­dyń genofonynyń álemdik mańy­zyn belgi­ledi. A.Janǵalıevtiń «Qazaqstan­nyń jabaıy alma aǵashy» atty monografııa­sy aǵylshyn tiline aýdarylyp, 2003 jyly AQSh-ta basylyp shyqty. Qazaqtyń alma fenomenin álem osylaı bildi. Aka­demıktiń ekspedısııalaryna qatysqan amerıkalyq jáne brıtandyq ǵalymdar jergilikti jabaıy alma aǵashy shynymen de Jer sharyndaǵy barlyq alma aǵashynyń genetıkalyq negizi ekenin rastady. Mine, solaı.

Aıtpaqshy, baǵban dándi daqyldarmen qatar qulpynaı ósirýmen de aınalysady. Búginde qulpynaı 3 gektar jerdi alyp jatyr. Egis alqaptaryna tamshy­latyp ­sýarý júıesi ornatylǵan. Bári-bári ǵylymı tehnologııaǵa negiz­del­gen. Qulpynaı je­misi qatar-qatary­men, butalary mamyq tósenishtiń ústi­ne ornalasqan. Munda negizinen gollan­dııalyq «Albıon» jáne túriktiń «Che­zena» sorttary ósiriledi.

«Bıyl 10 tonna qulpynaı sattyq. Kóterme bazarda kılosyn 500 teńgeden satamyz. О́kinishke qaraı, qarly qys qul­pynaıdyń bıylǵy ónimdiligine teris áser etti. Qazir egin tolyq jınaldy, sýarýdy, aramshópterdi tazalaýdy jal­ǵastyramyz. Aqyryndap kelesi maýsymǵa daıyndalyp jatyrmyz», deıdi sharýa ıesi.

Jalpy, búginde Eskeldi aýdanyn­da baý-baqsha alqaby 600 gektardy alyp jatyr, onyń 500 gektaryn alma aǵashtary quraıdy. Baý-baqsha ósirýge mamandanǵan 60-tan astam sharýa qo­jalyǵy aýdan bo­ıynsha 2 myń tonnaǵa jýyq, oblys bo­ıynsha 23 myńǵa jýyq ónim alýdy kóz­dep otyr. Osylaısha, dámdi jáne paı­daly almanyń tarıhy jalǵasa bermek.

Jetisý oblysy