О́ner • 17 Tamyz, 2022

Balýan Sholaqtyń Ǵalııasy

136 ret kórsetildi

Ataqty Balýan Sholaq ba­ba­myzdyń «Ǵalııa» ánine se­bep­­ker bolǵan Ǵalııa týra­ly ne bile­­miz? Shynymen de, ári ba­­lýan, ári ánshi, ári seri Balýan Sholaqty yntyq­tyr­­ǵan Ǵalııa kim boldy eken?

Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, qazirgi «Astana» konsert zaly ornalasqan jerde ertede bazar oryn tepken. Ol ádebı shyǵarmalarda aıtylatyn áıgili «Qaraótkel» bazary. Arqanyń aýqatty adamdary jaz shyǵa sol bazarǵa úı tigip, bir jaǵynan ónimderin (qymyz, sút, et, qurt-maı t.b) saýdalaıtyn bolsa, ekinshiden, qystaı uıyp jatqan el dala serileriniń ónerin tamashalaıdy. Arqanyń aıtýly ánshileri de bul bazarǵa soqpaı ótken emes. Aılap jatyp án salyp, halyqtyń qumaryn qandyrǵan.

 Elmen birge Ǵalııa da bazarda qymyz satady. Ajarly, kóz qaryqtyrar qaratorynyń ádemisi Ǵalııanyń qymyzhanasyna bir kúni Balýan Sholaq at basyn burady. Bul shamamen 1908-09 jyldary bolsa kerek. Balýannyń tasy órge domalap, ánimen Arqany terbe­tip, kúshimen jaýyn eńserip júrgen, qyryqtyń qyrqasyna shyqqan qaıratty kezi eken. Ǵalııa bolsa 22-23 jasta. Ǵalııa balýanǵa óz qo­lymen qymyz usynady. Dúnıeniń dúr silkingen kezi de osy bolar, dala serisiniń júregine Ǵalııanyń arý beınesi qashalady. Osylaı «Ǵalııa» áni týǵan.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı toǵyz joldyń toraby Aqmolada kóshpendi qazaqtardyń saýdasyn ortaqtastyratyn tatar, noǵaılar bolǵan. Osylardyń biri Sultanaı Qamza degen noǵaıdyń saýdasyn júrgizetin Tileý atty qazaq eken. Túbi Jańaarqa jaqtan, rýy Arǵyn onyń ishinde Aralbaı. Segiz bólmeli úıi bar dáýlettiler sanatyndaǵy otbasy. Úlken áıelinen Ǵalııa, Márzııa atty eki qyz týypty. Sholaqtyń áni arqyly tarıhta aty qalǵan Ǵalııa osy.

Ǵalııa jaıynda akademık-zertteýshi Ahmet Jubanov derek­ter jınap, Balýan pen Ǵalııa ara­syn­daǵy oqıǵa týrasynda alma­tylyq Mákýra Esilbaeva degen adam­nan óte erterekte birsha­ma to­lyq málimet jazyp alypty. Osyn­da baıandalǵandaı – Ǵalııa qara surlaý kelgen, at jaqty, uzyn boıly, betinde azdaǵan sheshek daǵy bar, ótkir, sózge sheshen, oń qolynan óner tamǵan sheber eken. Ásirese tamaǵynda sheshek daǵy kóp qalǵandyqtan oramalymen al­qymyn qymtap baılaıtyn ádeti bolǵany týraly da el ishinde áńgime bar. Buny onyń sýretinen de baıqaýǵa bolady.

Balýan Sholaqtyń jeke ómirine qatysty jazylǵan zert­teýlerde túrli qaıshylyqty pi­kir­ler kez­desedi. Máselen, ol kisi­niń qazaqtyń ata qonysyn basa kóktep, shuraı­ly jerlerge kelip qonystanǵan ózge halyq ókilderi­ne túre tıisetin ádeti bolypty. Shyn máninde bul Shókeńniń ózin­she kóterilisi edi. Bul áreketin Keńes zamanynyń zertteýshileri «halyqtar dostyǵyn» túsinbedi, bireý­lerdiń aıtaǵyna erip qatelesti, dep baǵalaǵan. Biraq belgili jazýshy Ánes Saraıdyń táýelsizdik jyldary jazylyp, astanadaǵy qazaq drama teatrynda sahnalanǵan «Balýan Sholaq» atty drama­syn­da joǵarydaǵy bur­ma­laý­shylyq túzetilip, balýannyń kúres­kerlik qyry jaqsy ashylǵan. Osy týyndyda sýrettelgendeı balýan babamyz bir jyldary qatty qýǵyn kórgen. Tipti neshe dúrkin abaqtyǵa qamalyp, odan qashyp shyǵyp, jasyrynyp júrgen kúnderi de bolǵan.

Endi Ǵalııa týraly jazyp al­ǵan A.Jubanovtyń esteligine qaı­ta júgineıik: Ǵalııa qazaqı ádet boıynsha Birjan degen jigittiń atastyrylǵan qalyńdyǵy retinde uzatylady. Barǵan jerinde eki jyldaı turyp, Qaraótkelge tórkin jurtyna kóship keledi. Shókeńmen kóńil baılasatyn tusy osy kez. Ǵashyǵyna arnap segiz qalta jııat kestelep, oǵan órnektep atyn jazady. Onysyn qup kórmegen kúıeýi úıinen qýady. Ǵalııa qashyp ákesiniń úıine keledi. Ata-anasy qyzymen aqyldasa kelip, kúıeýinen ajyra­sýyn qup kóredi. Biraq kúıeýi tó­le­gen qalyń malyn daýlaıdy.Ony tóleýge Ǵalııanyń ákesi Tileýdiń jaǵdaıy bolmaıdy. Is bıler sotynda qaralatyn bolady. Oqıǵadan habardar Balýan Sholaq nede bolsa mal taýyp kelý úshin Kókshetaýǵa júrip ketedi. Onda balýandy basqa taǵdyr kútip, ony ustap, túrmege jabady. Ǵalııa bolsa bıler sotynda óz daýyn ózi ustap Birjandy jeńip shyǵyp, basyna tolyq bostandyq alady. Al Shókeńe joǵalǵan seksen ógizdiń jalasyna Semeıden urlanǵan bir top jylqy qosylyp isi qalyńdaıdy. Ǵalııa kútýmen kúnderin ótkizedi. Onyń ústine sotta jeńilgen jaqtyń qyspaǵynan ne isterin bilmeı qınalyp júrgende «Sholaq pálen jylǵa sottalyp jer aýdarypty» degen habardy estıdi. Bul qarsy jaqtyń taratqan jalǵan jalasy edi.

Balýan babamyz Kókshetaýda túrmede jatyp Ǵalııanyń atyn neshe túrlendirip ánge qosady. Aýzy­nan shyqqan ándi el lezde qa­ǵyp alyp taratady. «Ǵalııa» ániniń osylaı ártúrli nusqasy paıda bolǵan. Osyndaı áýezi bólek, ıirimi tereń ánniń keıipkeri Ǵalııa 1922 jyly 35 jasynda dúnıe salyp, kónekóz qarttardyń aıtýyn­sha osy kúngi «Jastar» shaǵyn aýda­nyndaǵy eski zıratqa jerlengen. Al Balýan Sholaq babamyz Ǵalııadan úsh jyl buryn, ıaǵnı 1919 jyly ómirden ótse de, artynda mura bolyp «Ǵalııa» áni qaldy.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar baǵamy arzandady

Qarjy • Búgin, 16:15

Elordada AО́SShK sammıti ótedi

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Aqtaýda jol boıynda kólik órtendi

Oqıǵa • Búgin, 12:31

Aldaǵy kúnderi elimizde kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:55

Irannyń ońtústiginde jer silkindi

Álem • Búgin, 11:22

Iranda narazylyqtar kúsheıdi

Álem • Búgin, 10:57

Koronavırýs juqtyrǵandar sany azaıdy

Koronavırýs • Búgin, 09:05

Ákimdi panalaǵan aqqý

Aımaqtar • Búgin, 07:50

Syrt aıdyndaǵy sátsizdik

Hokkeı • Búgin, 07:49

Uqsas jańalyqtar