Qaırolla Jaqýdınniń ónegeli ómiri men erligi týraly úzik syr
Erlik eshqashan eskerýsiz qalmaq emes. О́mirdiń ózi qatardaǵy qarapaıym oqıǵalar arqyly dáleldep kele jatqan osy bir qaǵıdanyń aqıqattyǵyna taǵy da tánti bolyp otyrmyz. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń 2014 jylǵy 30 sáýirdegi Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdarynyń ardageri Qaırolla Jaqýdın (marqum) II dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapattaldy...
Ereımentaý aýdandyq ishki ister bóliminiń bastyǵy, mılısııa polkovnıgi Qaırolla Jaqýdın 1994 jyly 23 shildede 54 jasynda júrek syrqatynan mezgilsiz qaıtys bolǵan eken. Sonda mılısııa polkovnıgi osynsha jyldar ótkennen keıin halyq aldyndaǵy qandaı qaltqysyz qyzmeti men umytylmas erligi úshin marapattalyp otyr. Jarlyqta «Áskerı jáne qyzmettik boryshyn úlgili atqarǵany, zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde eldiń ulttyq qaýipsizdigi men qorǵanys qabiletin nyǵaıtýda kórsetken erligi men qajyrlylyǵy úshin» dep atap kórsetilgen. Marqum Qaırolla Jaqýdın táýelsiz elimizdiń erlik shejiresinde esimi máńgilik jazylatyndaı qandaı erlik jasady? Bul dúdámal suraqtardyń jaýabyn Qaırolla Jaqýdınniń qysqa ǵumyrynda atqarǵan ulaǵatty eńbegi men eren erligin baıandaý úshin redaksııamyzǵa arnaıy kelgen Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi Ortalyq apparaty ardagerler keńesi prezıdıýmynyń múshesi, otstavkadaǵy mılısııa polkovnıgi Kemel Jumashev ashyp bergen edi.
Tarıhta tuńǵysh ret, tipti Chernobyl ıadrolyq apatynan buryn atom reaktory jarylyp, ıadrolyq apatqa ushyraǵan «K-19» súńgýir qaıyǵy týraly búginde dúnıe júzinde bilmeıtin adam joq deýge bolady. Amerıkalyqtar túsirgen «K-19» tarıhı fılmin búkil álemde mıllıondaǵan adam kórip, uzaq ýaqyt tarıh aqtańdaǵy bolyp kelgen bul oqıǵamen tanysqan edi. Jarty álemdi «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustaǵan Keńes ımperııasy jaýyngerlik tapsyrmamen Atlant muhıtynda júrgende apatqa ushyraǵan bul súńgýir qaıyqtyń aqıqatyn da, áskerı quramdaǵy adamdardyń taǵdyryn da qupııa ustap keldi. Uzaq jyldar boıy qatań memlekettik qupııa retinde kópshilikten jasyrylyp kelgen apattyń aqıqaty bylaı bolǵan edi.
1961 jyly 3 shildede Atlant muhıtynda, Iаn-Maıen aralynan 70 shaqyrym qashyqtyqta áskerı tapsyrmamen júrgen Keńes ókimetiniń «K-19» súńgýir qaıyǵynda atom reaktory jarylyp, ıadrolyq apat oryn aldy. Mine, osy súńgýir qaıyqtyń áskerı quramynyń qatarynda sol kezde bizdiń jerlesimiz 2-dárejeli starshına Qaırolla Jaqýdın de bar edi. Apat oryn alǵan kezde súńgýir qaıyq Amerıkanyń áskerı bazasyna jaqyn mańaıda júzip júrgen bolatyn. Adamzat tarıhynda budan buryn atom reaktory jarylǵan, ıadrolyq apat jaǵdaıy bolyp kórgen emes. Sondyqtan, bul apat zardabynyń da qanshalyqty bolatynyn eshkim boljap bilgen joq. Tipti súńgýir qaıyqtyń áskerı quramy da apattyń aldyn alýdyń, onyń zardaptaryn joıýdyń tásilderin bilmedi. Biraq súńgýir qaıyqtyń áskerı quramy kózsiz erlikke baryp, ıadrolyq apat zardabynyń syrtqa taralmaýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Eger amerıkalyq áskerı baza mańaıynda ıadrolyq jarylys ashyq oryn alǵan jaǵdaıda, Amerıka bul oqıǵany áskerı nysanǵa jasalǵan atom shabýyly dep qabyldar edi. Bul eki derjavany sózsiz soǵysqa ushyratar edi. «K-19» súńgýir qaıyǵynyń erjúrek matrostary men ofıserleri ózderiniń ómirin qaterge tige otyryp, ıadrolyq jarylystyń zardabyn joıý jolynda janqııarlyq erlik kórsetti. Sóıtip, ekıpajdyń 8 múshesi mert bolyp, qalǵandary orasan zor ıadrolyq sáýle zaqymyn alyp, jahandyq soǵys qaýpin tóndirgen apatty aýyzdyqtady.
Mine, osyndaı janqııarlyq erlikke barǵan súńgýir qaıyq ekıpajynyń quramynda ereımentaýlyq Qaırolla Jaqýdın de batyrlyq qımyl tanytty. Ol Aqmola oblysynyń Ereımentaý aýdanyna qarasty Talapker aýylynyń týmasy bolatyn. Osynda orta mektepti bitirgennen keıin 1959 jyldyń kúzinde azamattyq boryshyn óteý úshin áskerge attandy. Qaırolla tabıǵatynan qajyrly kúsh ıesi, eki ıyǵyna eki adam mingendeı boıshań da deneli azamat bolatyn. Keńes ókimeti qarýly kúshteriniń jazylmaǵan tártibi boıynsha mundaı densaýlyǵy myqty, boıshań azamattardy KSRO áskerı-teńiz flotynyń quramynda qyzmet atqarý úshin iriktep alatyn. Sóıtip, Qaırolla áskerı-teńiz flotynyń quramynda, onyń ishinde súńgýir qaıyq ekıpajynyń qatarynda áskerı mindetin atqaratyn boldy.
Oqý-jattyǵý bóliminde Qaırolla erekshe yntalylyq kórsetip, oqý-jattyǵý bólimi basshylarynyń kózine tústi. Muhıt turmaq, úlken kóli de joq Ereımen óńirinde ósken qyr balasy tabıǵı zerektigi men talapshyldyǵynyń arqasynda sý astynda nebir jattyǵýlar jasaıtyn súńgýirshi mamandyǵyn meńgerip aldy. Oqý-jattyǵý bólimin oıdaǵydaı támamdaǵan Qaırolla tarıhta máńgi aty qalatyn «K-19» súńgýir qaıyǵy ekıpajynyń quramyna refrejıratorshy retinde áskerı boryshyn óteýge attandy. Qazaq dalasynyń qarapaıym da qaısar uly súńgýir qaıyq ekıpajynyń quramynda úlgili qyzmetimen tanylyp, apat oryn alǵanǵa deıin erekshe bedelge ıe bolyp úlgerdi.
1961 jylǵy 3 shildede oryn alǵan ıadrolyq jarylys súńgýir qaıyq ekıpajynyń ómirin kúrt ózgertti. Atom súńgýir qaıyǵynyń komandıri, I-shi dárejeli kapıtan Nıkolaı Zateevtiń apattan keıingi bergen raportyna sáıkes ekıpaj músheleri 150 – 200 beR-ge deıin radıasııalyq sáýle dozasyn alyp úlgergen. Mundaı mólsherdegi radıasııa dozasyn alǵan adamdar ólim qaterine tap bolady. Ekıpaj músheleriniń aman qalýyna sol kezde oryn alǵan birneshe oqıǵalar sebep boldy. Aldymen apatqa ushyraǵan «K-19» súńgýir qaıyǵyna sol mańda júrgen Keńes ókimetiniń eki súńgýir qaıyǵy jedel kómekke kelip, ekıpaj múshelerin qabyldap aldy. Olarǵa birden qajetti medısınalyq kómek kórsetildi. Áskerı bazaǵa oralǵannan keıin radıasııa alǵan ekıpaj músheleri túgeldeı №1 Áskerı-teńiz gospıtalynda jáne KSRO medısınalyq akademııasynda em qabyldady.
Keńes ókimetiniń osy ataqty medısınalyq ortalyqtarynda Qaırolla Jaqýdın de áskerı qyzmette júrgen kezinde «kásibı zaqymdanýyna» baılanysty tolyq emdelý kýrsynan ótip shyqty. Emdeý kýrsy aıaqtalǵannan keıin Qaırolla uzaq ýaqyt áskerı-teńiz flotynyń saýyqtyrý ortalyǵynda emdeldi. 1962 jyldyń sáýir aıynda ol áskerı-dárigerlik komıssııanyń sheshimimen «áskerı mindetin óteý barysynda alǵan dene zaqymdaryna jáne týberkýlezge» baılanysty áskerı boryshyn óteýden merziminen buryn bosatylyp, eline qaıtaryldy. Tártibi qatal Keńes ókimeti súńgýir qaıyq ekıpajy músheleriniń radıasııa sáýlesimen zaqymdanǵandyǵyn múlde joqqa shyǵaryp, olardy basqa aýrý túrleri dıagnozdarymen áskerı boryshtaryn óteýden bosatqan. Olardyń árqaısysynan «K-19» súńgýir qaıyǵynda oryn alǵan ıadrolyq apat qupııasyn eshqashan jarııalamaý jóninde qolhat ta alǵan. Bul qupııany ashatyn bolsa ekıpaj músheleriniń jáne olardyń jaqyndarynyń qandaı jazaǵa ushyraıtyndyǵyn árbir jaýynger árqashan jadynda tutty. Antyna adaldyq tanytqan Qaırolla da ómiriniń sońyna deıin «K-19» súńgýir qaıyǵynyń quramynda áskerı boryshyn ótegenin jarııa etip kórgen emes. Tipti onyń jaqyndary men otbasy da 90-jyldarǵa deıin bul shyndyqty bilgen joq.
Kemel Jumashevtiń aıtýynsha, Qaırolla Jaqýdınniń áskerı boryshyn ótep kelgennen keıingi ómiri sátti jalǵasyn tapqan eken. Týǵan aýylyna oralǵannan soń birden eńbekke aralasqan Qaırolla taǵy da óziniń jigerliliginiń arqasynda kózge tústi. Kóp uzamaı ol Selınograd qalalyq komsomol komıtetiniń arnaıy joldamasymen senimdi jas kadr retinde ishki ister organdaryna qyzmet atqarýǵa jiberiledi. Osynda júrip ol Qaraǵandydaǵy Ishki ister organdary joǵary mektebin támamdaıdy. Qatarlastarynyń aldy bolyp júretin alǵyr da talapshyl Qaırollaǵa mılısııa mektebinde oqyp júrgen kezde-aq KSRO Ishki ister mınıstriniń buıryǵymen merziminen buryn «mılısııa aǵa leıtenanty» ataǵy beriledi. Oqýdy bitirgennen keıin Qaırolla Aqmola oblysynyń ishki ister organdarynda uzaq jyl jemisti qyzmet atqardy.
Ereımentaý aýdandyq ishki ister bólimin basqaryp júrgen kezinde Qaırolla áriptesterine úlgi bolatyn talaı-talaı erlik isterimen de tanyldy. Birde aýdandyq ishki ister bólimine túrmeden qashqan tórt qylmyskerdiń aýdan aýmaǵynda jasyrynyp júrgendigi týraly habar keldi. Qaırolla jedel izdestirý tobyn jasaqtap, qylmyskerlerdi zalalsyzdandyrý jónindegi sharany tikeleı ózi basshylyqqa aldy. Toǵaıdyń arasynda jasyrynyp júrgen qylmyskerlerdi Qaırolla basqaratyn jedel izdestirý toby eshqandaı shyǵynsyz, bir de bir oq shyǵarmaı qolǵa túsirdi. Tutqyndalǵan qylmyskerlerdi oblys ortalyǵyna jetkizip, túrme qyzmetkerlerine tapsyrǵan Qaırollanyń erekshe uıymdastyrýshylyq qabileti men úlken erlik isine ishki ister organdarynyń basshylyǵy zor rızashylyq bildirdi.
Ishki ister organdarynda jemisti eńbek etken jyldar ishinde Qaırolla Jaqýdın Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi tarapynan 60-tan astam marapatqa jáne birneshe medaldarǵa ıe bolypty. 1991 jyly ishki ister organdary qyzmetiniń úzdigi Qaırolla Jaqýdınge mılısııa polkovnıgi ataǵy berildi. Bilikti de isker basshy táýelsiz elimizdiń ishki ister organdarynyń qalyptasýy jolynda odan ári de qajyrly eńbek jolyn jalǵastyra berer edi. О́kinishke qaraı, sonaý 60-jyldary súńgýir qaıyq ekıpajy quramynda júrgen kezde bolǵan apattyń zardaby izsiz ketpedi. Ol 54 jasynda dúnıeden ótti.
Kezinde apatqa ushyraǵan «K-19» súńgýir qaıyǵy ekıpajynyń erligi laıyqty baǵasyn alǵan joq. Keńes Odaǵynyń basshysy Nıkıta Hrýshevtiń súńgýir qaıyq apatqa ushyraǵan kezde «bizde apattyq jaǵdaıǵa ushyratqany úshin eshkim de marapattalmaıdy» degen bir aýyz sózine bola ekıpajdyń janqııarlyq erligi eskerýsiz qaldy. Tek súńgýir qaıyqta bolǵan apatty jaǵdaıdyń sebebin zerttegen arnaıy komıssııanyń aıǵaqty sheshimi men belgili ǵalymdardyń ekıpaj quramy kórsetken qımyldyń durystyǵy men batyldyǵyn bultartpaı dáleldegeninen keıin ǵana KSRO Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń jarlyǵymen «K-19» atom súńgýir qaıyǵy ekıpajynyń 25 múshesi, negizinen ofıserler quramy ordender men medaldarǵa ıe boldy. Al qalǵandary Qorǵanys mınıstrligi men áskerı-teńiz kúshteri basshylyǵynyń baǵaly syılyqtaryna ıe boldy. Kemel Jumashev osy oqıǵaǵa baılanysty eskertkish syılyq retinde Qaırolla Jaqýdınge áskerı-teńiz kúshteri basshysy tapsyrǵan fotoapparat onyń otbasynda áli kúnge deıin saqtalǵandyǵyn aıtady.
Qarapaıym ómirin eren erlikpen órnektegen Qaırolla Jaqýdınniń ónegeli ómiri óskeleń urpaq úshin ulaǵat tutarlyq. Qaırolla óziniń qysqa ǵumyrynda ómirlik jary Saıajanmen birge 6 bala tárbıelep ósirdi. Ǵıbratty áke ǵumyrynan ulaǵat alǵan urpaǵy ákesiniń izgilikti ónegesin jalǵastyryp, ardaqty atyn áspettep keledi. Qaı kezeńde bolsa da erlerdiń el úshin atqarǵan erlik ónegesi eskerýsiz qalmaq emes. Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdary ardagerler keńesiniń usynysymen Qaırolla Jaqýdınniń óshpes erligi de laıyqty baǵasyn aldy. Aǵa urpaq ókilderiniń osyndaı ónegeli erligi egemen elimizdiń óskeleń urpaǵyn patrıottyq pen otansúıgishtikke baýlýda balamasyz úlgi bolmaq.
PS. Maqala jaryqqa shyǵý úshin daıyndalyp jatqanda, taǵy bir qýanyshty habar keldi. Otan qorǵaýshy kúni merekesine oraı ótken saltanatta Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov Qaırolla Jaqýdınniń jesiri Saıajan Ábúıirqyzyna batyrdyń erlik nagradasy – II dárejeli «Aıbyn» ordenin tabys etti.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
