Sý – yrystyń, únem – kiristiń kózi

Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda elimizdiń aldaǵy ýaqytta qaryshtap damýyn jáne jańa saıası baǵytyn aıqyndap bere otyryp úlken mindetter qoıdy. HHI ǵasyrdyń jahandyq on syn-qateri anyqtalyp, sol syn-qaterlerge qarsy turyp, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn qarastyrý ýaqyt kútpeıtin másele ekenin atap ótti. Bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda da Prezıdent damyǵan 30 eldiń qataryna kirý baǵytynda «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy jol silteıtin sham­shy­raq retinde elimizdiń negizgi maq­sat­taryn joǵaltpaı, adam­dar­dyń kúndelikti ómiriniń proble­mala­ryn sheshýge múmkindik bere­tinin basa aıtty. Joldaýda Elbasy «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujy­rymdamasyna sáıkes sýarmaly jer­lerdiń 15 paıyzyn sý únemdeý teh­nologııalaryna kóshirýdi, sý tap­shylyǵy máselesin sheshýdi basty nazarǵa alýdy tapsyrdy. О́ıtkeni sýǵa degen tapshylyqtyń ósýi, jer ústi jáne jer asty sýlarynyń lastanýy orasan zor, normatıvten tys sý shyǵyndary, halyqty taza aýyzsýmen qamtamasyz etýdegi bar problemalar, memleketaralyq sý bólý prob­lemalary, klımattyń ózgerýi saldarynan sý resýrstarynyń sarqylý qaýpin týdyrýda. Bul qaýiptiń aldyn alý sýmen qamtamasyz etýdi arttyrý, sý resýrstaryn retteý jáne basqarý strategııasynyń durys tańdalýyna tikeleı baılanysty. О́ıtkeni, qazirgi kúni Ortalyq Azııada, Qazaqstanda sýdy paıdalaný máselesi asa kúrdeli sıpatta tur. Ǵalymdardyń boljamdaryna qaraǵanda, qazir elimizdiń sý qory azaıyp keledi. Geografııa ınstıtýty ǵalymdarynyń jer asty jáne jer ústi sý resýrstaryna júrgizgen zertteý nátıjeleri sýdy únemdeıtin júıege kóshpesek, elimizde 2030 jyldan soń sý tapshylyǵy týyndaýy múmkin ekendigin kórsetedi. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparov Úkimet saǵatynda jerdiń qunarlylyǵy, sý jáne bıologııalyq resýrstar qysqaryp kele jatqany, orman jáne basqa ekojúıelerdiń tozýy, tushy sý tapshylyǵy búkil álemde qarqyndap óskeni, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵy 20 paıyz ekendigi týraly málimetter keltirgen bolatyn. Mine, bul málimetterdiń barlyǵy elimizde sý tapshylyǵy máselesiniń ótkir kúıinde turǵanyn bildiredi. О́tken jyldyń sońynda sý re­sýrstaryn basqarý jóninde 2014-2040 jyldarǵa arnalǵan mem­leket­tik baǵdarlama qabyldandy. Baǵdarlamanyń maqsaty sý qaýip­sizdigin qamtamasyz etý, sonymen qatar, sý resýrstaryn tıimdi retteı otyryp, gıdrologııalyq tártibin jaqsartý bolyp tabylady. Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń aqparatyna qaraǵanda, elimizde 2010 jyly 1991 jylmen salystyrǵanda sýarmaly jerler kólemi 298 myń gektarǵa deıin azaıyp ketken, 575 myń gektar sýarmaly jer aýylsharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalǵan. Paıdalanylymdaǵy sýarmaly jerlerdiń ózi kóp kútimge zárý. Al osy jyldar aralyǵynda qosalqy jerlerdiń kólemi 8 esege ulǵaıyp, 423 myń gektardy qurapty. Budan bólek buryn qoldanysta bolǵan 20 myń gektar sýarmaly jer jekemenshik úı, jol, óndiris oryndaryn salýǵa jáne basqa da maqsattarǵa berilgen. Al qazirge deıin paıdalanylyp kelgen sýarmaly jerler tuzdanyp, olardyń qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendeýde. Toqsanynshy jyldary elimizdegi sýarmaly jer kólemi egistiktiń 6 paıy­zyn qurap, eginshilik ónimderiniń 30 paıyzy óndirilgen bolsa, búginde bul kórsetkish eki esege jýyq tómendedi. Sýarmaly eginshilik elimizdiń shól, shóleıt aımaqtarynda jıi-jıi qýań­shylyq bolyp turatyn aýdandarynda qarqyndy damyǵan. Sýarmaly eginshilik kóleminiń 80%-dan astamy Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Almaty jáne Jambyl oblystarynda ornalasqan. Halqy tyǵyz, negizinen sýarmaly eginshilikpen aınalysatyn atalǵan oblystarda sýarmaly jerlerdiń 15-33 paıyzy paıdalanylmaıdy. Al qoldanystaǵy sýarmaly jerlerdiń ónimdiligi de 25-50 paıyzǵa deıin tómendegen. Osy tyǵyryqtan qalaı shyǵýymyz qajet? Birinshiden, Joldaýda kórse­tilgendeı, egin sharýashylyǵynda sýdy kóp qajet etetin, tıimdiligi tómen daqyldardyń kólemin azaıtyp, tıimdi azyqtyq ónimdermen almastyrý qajet. Topyraqty óńdeýde zamanaýı tehnologııalar men ınnovasııalardy qoldaný kerek. Sonyń biri – údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn ónerkásiptik qýattardy ımporttaýǵa jáne tehnologııalar almasýǵa baǵyt­taý. Bul jerde resýrs únemdeıtin tehnologııalar men aýylsharýashylyq daqyldaryn sýarýdyń zamanaýı tehnıkalyq qurylǵylaryn qoldaný arqyly sýarmaly eginshilikti jan-jaqty ıntensıvtendirý, tozyǵy jetken sýarmaly alqaptardy jańǵyrtý mańyzdy oryn alady. Qazaqstannyń ońtústigindegi sýarmaly eginshiliktiń eń kóne aýdanynyń biri bolyp Jambyl oblysy tabylady. Bul óńirdiń aýmaǵynda elimizdegi sýarmaly jerlerdiń 10 paıyzy shoǵyrlanǵan. Al bul oblys úshin sýdy únemdeýdiń birden-bir joly tamshylatyp sýarý tehnologııasyn jappaı engizý jáne osy jańa tehnologııany paıdalanýda dıqandarǵa qoldaý kórsetý. О́ıtkeni, bul tehnologııa aǵyn sý tapshylyǵyn tómendetedi, sýdy 3-4 ese únemdeýmen qatar, ylǵal men qorektik zattardy ósimdiktiń tamyryna dál jetkizedi. Sý únemdeý tehnologııasynyń ota­ny bolyp sanalatyn Izraılde sýarmaly jerdiń 98%-ǵa deıin bóligi tamshylatyp sýarylýda. Tek japyraǵyn dymqyldandyrýdy qajet etetin 2% kartop plantasııalarynda jań­byrlatyp sýarý qoldanylady. Tam­shylatyp sýarý AQSh pen Avstralııada – 90%, Germanııa, Ulybrıtanııa, Italııa, Ispanııa jáne Fransııada sýarmaly jerdiń jartysynan astamynda qoldanylýda. Qytaıda júıekpen jáne taqtalap jer betimen sýarý tásiline tyıym salynýda. Bul elde kókónis daqyldary men baqshalardy aıtpaǵanda, biraz ýaqyttan beri kúrish, jońyshqa tárizdi sýdy kóp talap etetin daqyldardy tamshylatyp sýarýǵa kóshti. Sonymen birge bul tehnolo­gııa sýarmaly eginshilikti jan-jaq­­ty ıntensıvtendirýge jáne eko­logııalyq ahýalyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Buǵan dálel retinde M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz mem­lekettik ýnıversıtetinde Shıhezı ýnıversıtetimen (QHR) jasalǵan bilim jáne ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq qarym-qatynas jó­nin­degi kelisimsharttyń aıasyn­da 2010 jyldan qazirgi kezge deıin «Qant qyzylshasyn tamshy­latyp sýarý jáne plastıkti mýlchırleý arqyly ósirý tehnologııasyn zert­teý» taqyrybynda oryn­dal­ǵan halyqaralyq jobanyń ná­tı­jelerin aıta alamyz. Zert­teý­ler­diń nátıjesinde qant qyzyl­sha­syn topyraqty plastıkpen jaýyp tamshylatyp sýarýdyń tıim­di tehnologııalyq shemalary men sýa­rý mólsherleri anyqtaldy. Táji­rıbeniń tıimdi nusqalarynda qant qyzylshasynyń ónimdiligi 630-670 s/ga jáne qanttylyǵy 15,5-15,8 %-dy qurady. Alynǵan eki jyldyq nátı­jeler tamshylatyp sýarý tehno­logııa­synyń qant qyzylshasyn ósi­rýdegi paıdasynyń zor ekenin jáne osy tehnologııaǵa qajet qon­dyrǵy-jabdyqtaryn óndiriske qoıyp, shy­ǵarýǵa atsalysatyn ýaqyt jetke­nin kórsetedi. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, 2012 jyly jalpy sýdy paıdalanýda aýyl sharýashylyǵy salasynyń úlesi 84% bolǵan. Bul salada sýdy ysyrap jasaýdyń deńgeıi óte joǵary, ıaǵnı 66% cý beı-bereket aǵyp ketedi eken. Agroónerkásip keshenine sý únemdeıtin tehnologııalardy engizý jáne sýarý júıelerin jańǵyrtý sý tapshylyǵynyń 43%-yn azaıtýǵa nemese jyl saıyn 5,3 mlrd. tekshe metr sýdy únemdeýge ákeletini boljanyp otyr. Ekinshiden, sý sharýa­shylyǵynyń mamandaryn daıyndaý jáne mamandardyń biliktiligin arttyrý qajet dep bilemiz. Keńes zamanynda respýblıka­myzda jáne Odaq kóleminde sý sharýa­shylyǵy men qurylys salalaryna qajetti bilikti mamandar daıyndaý­dy Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýty mártebesiniń joǵary bolǵany barshamyzǵa belgili. Búginde atalǵan ınstıtýt daıarlaǵan sý sharýashylyǵynyń mamandary res­pýblıkamyzda jáne shet memleketterde jemisti qyzmet etýde. Qazirgi tańda Qazaqstannyń osy saladaǵy bilikti ǵalymdary men mamandary sho­ǵyrlanǵan joǵary oqý ornyna aınalǵan, sý sharýashylyǵy men qu­rylys salalaryna qajetti bilikti mamandar daıyndaýdyń 50 jyldyq baı tájirıbesi bar M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný men sý sharýashylyǵy, qurylys nysandaryn jobalaýda ǵylymnyń ınnovasııalyq jetistikterin paıdalana alatyn mamandar daıyndaýda orny erekshe. Mysaly, sońǵy 50 jylda 30 myńǵa jýyq sý mamandary daıarlandy. Ýnıversıtet mamandar daıyndaý baǵyty ýaqyt talabyna, qazirgi zamanǵy tehnıka men tehnologııaǵa saı keletindeı, kópjyldyq tájirıbe nátıjesinde jınaqtalǵan eń aldyńǵy jáne bolashaǵy bar tájirıbesin oqytý men engizýge beıimdelgen. Sý men jer – qoǵamnyń ál-aýqatynyń negizin quraıtyn eń mańyzdy tabıǵı resýrstar. Qazirgi tańda ýnıversıtet osy baılyqty zerdeli jáne tıimdi paıdalana alatyn, sondaı-aq, kúrdeliligi ártúrli gıdrotehnıkalyq, ónerkásiptik jáne azamattyq qury­lymdardy jobalaıtyn, qurylysyn júrgizetin, paıdalanatyn jáne baǵa­laıtyn, sý jáne qurylys nysan­darynyń monıtorıngin júrgize alatyn, sý paıdalaný, sý jáne jer qor­laryn qorǵaý júıesin basqara alatyn mamandardy daıyndap shyǵarady. Bizdiń ǵalymdarymyz Tasótkel, Talas, Qyzylqum, Tentek, Qazaly, Túrkistan sııaqty iri sýlandyrý mas­sıvteriniń ǵylymı negizdemelerin ázirledi. «Aral teńizi basseıninde sý jáne jer resýrstaryn qorǵaý, sýdy tıimdi paıdalaný strategııasy», «TMD memleketteriniń aıasynda aýyl sharýashylyǵy jerlerin melıorasııa­laý tujyrymdamasy» ýnıversıtet ǵalym­darynyń qatysýymen daıyndaldy. Ýnıversıtettiń Qazaq sý sha­rýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda, «Moınaq» GES me­kemelerinde bólimsheleri bar, so­nymen qatar, Kalıfornııa ýnı­versıtetimen (AQSh), Sankt-Pe­terbýrg memlekettik teh­nıkalyq ýnıversıtetimen, Máskeý tabıǵatty úılestirý ýnıversıtetimen, Tashkent aýyl sharýashylyǵyn ırrıgasııalaý jáne mehanıkalandyrý ınstıtýtymen, Qyrǵyz agrarlyq ýnı­versıtetimen, «Sátbaev atyn­da­ǵy kanal» kásipornymen jáne res­pýb­lıkadaǵy basqa da sý sharýa­shy­lyǵy mekemelerimen tyǵyz qa­rym-qatynasta. Ýnıversıtet eki jylda bir ret «Úrkimbaev oqý­la­ry» halyqaralyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııasyn ótkizýdi dástúrge aınaldyrǵan. Munda shet memleketterdiń ǵalymdarynyń qa­ty­sýymen álemdik sý máseleleri talqylanyp keledi. Osylardy eskere kele, sý resýrs­taryn basqarý jáne transshekaralyq ózender máselesine qatysty jańa mamandyqtardy ashyp, sý sharýa­shylyǵyna qatysty mamandyqtarǵa memlekettik tapsyrystar sanyn ulǵaıtyp, Qazaqstan boıynsha mamandardy daıyndaýdy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde shoǵyrlandyrsa, sý sharýashylyǵyn básekege qabiletti kadrlarmen qamtamasyz etýdiń bir­den-bir durys joly bolar edi. Seıithan QOIBAQOV, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Jambyl oblysy.