Jalpy, «kóleńkeli ekonomıka» aınalymynyń oryn alýy kez kelgen el úshin teris saldarly. Zańsyz múliktiń artýy, «kóleńkeli ekonomıkanyń» paıda bolýy qoǵamdaǵy qundylyqtar júıesin buzyp, quqyqtyq nemquraıdylyqqa ákep soǵady. Zańdy ekonomıkalyq aınalystan shyǵarylǵan múlik eldiń damýyna úles qospaǵany bylaı tursyn, memlekettiń jalpy ekonomıkalyq damýyndaǵy kórsetkishteri men damýynyń shynaıy beınesin burmalaıdy. Bul óz kezeginde eldiń damý kórsetkishterine naqty boljam jasaýǵa múmkindik bermeı, shynaıy jospar qurýǵa keri áserin tıgizedi.
Sondyqtan ekonomıkalyq sanda joq múliktiń teris áseri ekijaqty. Ne memleketke, ne ıesine paıdasy joq. Sanda joq múlikten salyq túspeıdi. Qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertý maqsatynda qabyldanyp jatqan sharalar burynǵydan ózgerek. О́ıtkeni, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa áleýeti jetetin kólemdi zańdastyrylmaǵan múlik, ásirese, aqsha túrindegi qarjylyq quraldar zańdy ekonomıkalyq aınalystan syrt qalyp otyr. Múlikti zańdastyrýdyń negizgi erejeleri jarııalandy. Atap aıtqanda, zańdastyrylatyn qarjy azamattardyń kirisi bolyp eseptelmeıdi, sonymen qatar, qylmystyq, ákimshilik jáne basqa da jaýapkershilikten qutylady. Jalpy, zańdastyrýdyń ótkizilý merzimi 2014 jyldyń 1 shildesi men 2015 jyldyń 31 jeltoqsany aralyǵy. Aıta keter jaıt, ótken jolǵy zańdastyrýdyń nátıjesinde týyndaǵan máseleler boıynsha zańdastyrýǵa jatpaıtyn múlikterge baılanysty shekteýler oryn almaq.
Eger aqsha zańdastyrylsa, zańdy aınalysqa ekinshi deńgeıli bankterde arnaıy ashylǵan ashyq jınaq shotyna salyný arqyly júredi. Taǵy bir erekshelik, qarjyny zańdastyrýdyń basqa joldary da qarastyrylǵan. Zańdastyrǵysy kelgen aqshany ekinshi deńgeıli bankterde 3 jylǵa deıin saqtap, rynoktyq stavka boıynsha ústemelerin ala alady. Ekinshi joly, ol aqshalardy tezirek qoldanǵysy kelse, ony el ekonomıkasyna ınvestısııa jasaý maqsatynda memlekettik qundy qaǵaz, oblıgasııa, ulttyq basqarýshy holdıngter men kompanııalardyń «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy boıynsha satyp alý arqyly qoldana alady. Úshinshiden, azamattardyń jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny sheńberinde nysandar satyp alýǵa múmkindigi bolady.
Aqshasyn zańdastyrǵysy keletin azamattar joǵaryda keltirilgen tetikterdi qoldanǵysy kelmese, bıýdjetke 10 paıyz tólep, qarjysyn qalaýynsha qoldana beredi. Múlikti zańdastyrý jergilikti atqarý organdaryndaǵy arnaıy komıssııaǵa ótinish berý arqyly júzege asyrylady. Zańdastyrý barysyndaǵy shyǵyndardy zańdastyrýshy kóteredi. Mundaı shara tek bizdiń elde oryn alyp otyrǵan joq. Álemdik ekonomıkada ol jańalyq ta emes. Eýropa elderiniń birqatary, AQSh-tyń birshama shtattary mundaı sharany birneshe ret ótkizgen. Sebebi, zańsyz aınalymdaǵy qarjyny kóleńkeden shyǵarý barlyq elderdiń máselesi bolyp otyr. Kiris pen kapıtaldy zańdastyrýda Úndistan alda keledi – 5 ret ótkizgen.
Portýgalııa 4 ret, Fransııa, Avstrııa, Irlandııa 2 retten ótkizgen. Italııa men Belgııa, tipti, Germanııanyń ózi de budan qalys qalmaǵan. Elimizde mundaı tájirıbe bar ekenin aıtyp óttik, ári mundaı shara tıimdi nátıjeler berip otyr. 2001 jyly 480 mln. AQSh dollary zańdy aınalysqa ense, 2006-2007 jyldary 845 mlrd. teńge nemese 6,8 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn múlik pen qarjy zańdastyrylǵan, al bıýdjetke 60 mlrd. teńge túsim túsken. Zańdastyrylǵan dúnıe-múliktiń kóleńkeden shyǵa salysymen bıýdjetke salyq jáne basqa da qarjylyq operasııalar júrgizý arqyly paıda ákeletinin atap ótý kerek. Túsimnen ózge, kóleńkeli ekonomıka kólemi azaıady. Ishki jáne syrtqy kózderde jumys istemeı turǵan qarjyny qosymsha qarjy kózi retinde el ekonomıkasyna nesıeleýdi arttyryp, kóleńkeli aınalysty tómendetý, bıýdjet túsimi ósýine áser etedi.
Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».
