Adamzat tarıhynda úlkendi-kishili 15 myńǵa jýyq soǵys ótken eken. Biraq solardyń ishinde aýqymy, alapattyǵy men qurbandyqtary jaǵynan eń jan-túrshigerligi ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne onyń quramdas bóligi – Uly Otan soǵysy boldy. Sondyqtan, oǵan qatysyp jeńiske jetken jáne osy jolda ómirlerin qurban etken asyl azamattardy eske alyp, qurmet kórsetip otyrý bárimizge qasıetti borysh, qasterli mindet.
1941 jyldyń 22 maýsymynda fashıstik Germanııa áskeri Keńes Odaǵyna tutqıyldan, soǵys jarııalamastan basyp kirdi. Jaý jaǵynyń basymdyǵyna qaramastan, shekarashylar, olardyń qatarynda Brest qorǵaýshylary alǵashqy urystyń ózinde teńdesi joq erlik kórsetti. Olardyń sapynda A.Músirepov, K.Abdrahmanov, K.Imanqulov, Ǵ.Jumatov, Sh.Sholtyrov, Q.Battalov sekildi jaýyngerler jaýdyń alǵashqy soqqysyna qarsylyq kórsetip, asa aıryqsha erlikpen kózge tústi.
Soǵys jyldary Qazaqstanda 12 atqyshtar, 4 atty ásker dıvızııasy, 7 atqyshtar brıgadasy, 50-ge jýyq polkter men batalondar jasaqtalyp, maıdanǵa attandyryldy jáne olar erlikpen shaıqasty. Máskeý baǵytyndaǵy Volokolamsk tas jolyn qorǵaýda Almatyda qurylǵan 316-shy dıvızııa general-maıor I.V.Panfılovtyń basshylyǵymen erliktiń eren úlgisin tanytty. Atap aıtqanda, 28 panfılovshylar jaýdyń 50 tankisin joıyp jiberip, olar Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ıelendi. Panfılovshy aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshuly Máskeý túbindegi shaıqasta óz batalonymen jaý qorshaýyn úsh ret buzyp shyqty. Soǵysty Baýyrjan Momyshuly polkovnık sheninde, 9-shy gvardııalyq dıvızııasynyń komandıri bolyp júrip aıaqtady. Orystyń belgili jazýshysy Aleksandr Bek «Volokalam tasjoly» kitabyn B.Momyshulynyń soǵys jyldaryndaǵy erligine arnady. Alaıda, Baýyrjan Momyshuly Keńes ókimeti tarapynan óz dárejesinde baǵalanbady. Tek 1990 jyly elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı aralasýymen oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.
Máskeý túbindegi bolǵan urystarda qazaq halqynyń kóptegen uldary erlikpen shaıqasty. Olardyń qatarynda Keńes Odaǵynyń batyrlary Málik Ǵabdýllın, Tólegen Toqtarov, Rashıd Janǵozın, Ramazan Elebaev bar. Aleksın qalasy úshin shaıqasqa qazaq halqynyń aty ańyzǵa aınalǵan batyry Amangeldi Imanovtyń uly, qatardaǵy avtomatshy Ramazan Amangeldıev qatysyp, asqan erliktiń úlgisin kórsetti.
1942 jyldyń 19 jeltoqsanynda Bokovskaıa-Ponomarevka aýdanynda bolǵan áýe shaıqasynda qaraǵandylyq ushqysh Nurken Ábdirov óziniń oq tıip órtengen ushaǵyn jaýdyń shynjyr taban tehnıkalary shoǵyrlanǵan jerge baǵyttap, ekıpajymen birge erlikpen qaza tapty. N.Ábdirov, mınometshi K.Sypataev Stalıngradty qorǵaýdaǵy eren erlikteri úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Aıta keterlik bir jaıt, Stalıngrad jeńisiniń 70 jyldyǵyna oraı jerlesimiz, astanalyq jazýshy-jýrnalıst, qazaqstandyq jaýynger Ásken Nábıev týraly, onyń ataqty traktor zaýytyn qorǵaýdaǵy qaıtalanbas erligi turǵysynda jýrnalıst Moıseı Goldbergtiń «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde jarııalaǵan kólemdi ocherkimen tanysyp, qaharmandyǵyna súısingen Reseı elshisi M.Bocharnıkov qazirgi Volgograd qalasynyń kórnekti bir kóshesine Ásken Nábıulynyń esimin bergizýge naqty sharalardy qarastyrýda.
Úsh jyldan astam ýaqytqa sozylǵan Lenıngrad úshin shaıqasta da qazaq jaýyngerleri erlik tanytty. Olar qorshaýdaǵy qalanyń «Úlken jermen» baılanysyn qamtamasyz etýge, Ladogadaǵy «ómir jolyn» salýǵa, Lenıngrad oblysynyń 22 eldi mekenin azat etýge qatysty. Qazaq jaýyngerleri Baltyq teńiziniń shepterin tabandy túrde qorǵady. Qyzyl týly «Kırov» kreıserinde soǵys bastalǵanǵa deıin jiberilgen 156 qazaqstandyq óz erlikterimen kózge tústi. Edil boıy men Don dalasynda, Kýrsk ıininde, Dneprden ótý shaıqastarynda da myńdaǵan qazaqstandyq jandaryn aıamady. 25-shi gvardııalyq atqyshtar korpýsynyń komandıri 1943 jylǵy 4 jeltoqsanda Qazaqstan eńbekshilerine jazǵan hatynda: «Dneprdegi uly shaıqasta qazaq halqynyń uldary jaýǵa ózderiniń bizdiń Otan-anamyzǵa degen ystyq mahabbatyn taǵy da tanytty, olardyń tamyrlarynda óz atalarynyń batyrlyq qandarynyń sýymaǵanyn kórsetti. Dnepr jaǵalaýlary men Dneprden ótý kezindegi qazaqtar kórsetken erlikterdiń barlyǵyn sanap bitpeısiń», dep aǵynan jarylýy tegin emes.
Qazaq qyzdary da soǵys aýyrtpalyǵyn er azamattarmen birdeı kóterdi. Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap soǵysqa suranyp, hat jazǵan qazaq qyzdary óte kóp boldy. Mysaly, Qaraǵandynyń áskerı komıssarıatyna soǵysqa suranyp ótinish jazǵan arýlar sany 10 myńnan asqan. Semeı qalasy boıynsha soǵystyń alǵashqy kúnderinde 3 myń ótinish, al Almaty qalasynyń tek Frýnze aýdany boıynsha 112 ótinish túsken. Qazaq arýlary túrli áskerı quramdarda bolyp, eren erlik kórsetti. Qoldaryna qarý alyp, qan maıdanǵa attanǵan Shyǵys juldyzdary Mánshúk pen Álııa Qazaqstan dańqyn álemge pash etti. Avıasııa salasyndaǵy qazaq qyzy Hıýaz Dospanova ushqysh shtýrmany bolyp 300-den astam márte áýege kóterildi. 2004 jyly Prezıdenttiń Jarlyǵymen H.Dospanovaǵa Halyq Qaharmany ataǵy berildi. Jaýharııa Safarbekova qalalyq radıostansa bastyǵy bolyp, Lenıngrad maıdanynda asa erligimen kózge tússe, 1942 jyly Qazaqstanda qurylǵan 34-shi jeke áıelder rotasynyń 300-ge tarta arýy Kýrsk ıinindegi shaıqasqa qatysyp, birneshe marapat ıelendi.
Uly Otan soǵysynyń iri, sheshýshi operasııasy – Berlın qalasyn alýǵa qazaqstandyq 118-shi, 313-shi, 150-shi atqyshtar dıvızııasy qatysty. Shaıqas qyzyp jatqanda qazaqstandyq ofıser Rahymjan Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Býlatov Reıhstagqa tikken jeńis týy jelbirep turdy.
Qazaqstandyqtar tek maıdanda ǵana emes, jaý tylynda da shaıqasty. Eldiń ózge halyqtarymen birge olar jaý ýaqytsha basyp alǵan aýmaqtardaǵy partızan qozǵalysyna qatysty. Ýkraınanyń quramaly otrıadtarynda, keıbir derekter boıynsha – 1500, Lenıngrad oblysynda 220 qazaq shaıqasty. Soǵys jyldary partızan qozǵalysyna qatysqan qazaqstandyqtardyń sany 3,5 myńǵa jetti. Partızandyq qozǵalystyń Ǵalym Ahmedııarov, Ǵalym Omarov, Nurym Sydyqov, Qasym Qaısenov, Ádı Sháripov, Toqtaǵalı Jangeldın, Jumaǵalı Saın sekildi batyrlarynyń esimi kópke taraldy. Halyq kekshilderiniń qatarynda qazaq qyzy radıst Nurǵanym Baıseıitova aıanbaı shaıqasty.
Eýropa elderinde qarsylasý qozǵalysyna qatysýshy qazaqstandyqtar fashısterge qarsy kúreste batyrlyq pen erlik kórsetti. Polıak partızandyq jasaqtarynda jambyldyq Sátimbek Tóleshov, Iýgoslavııa jerinde kókshetaýlyq Teljan Jelqojınov, Aqtóbe oblysynan Aryq Esentaev uly jeńiske jetýge molynan úles qosty. Fransýz qarsylasý qozǵalysy sapynda Dáýlet Qarajumannyń batyrlyǵymen aty shyqsa, ıtalııalyq qarsylasý qozǵalysy quramynda Qaraǵandydan T.Álpeıisov, Aqtóbeden J.Kelshikov, Qyzylordadan A.Halyqbaev, Q.Dúısenbekov, Selınograd oblysynan T.Sádýaqasov jaýmen qasyq qany qalǵansha soǵysty.
Soǵystyń aıaǵyna deıin áskerı bólimder retinde erlikpen shaıqasqan 12 qazaqstandyq dıvızııaǵa qurmetti ataqtar berildi. Áskerı erlikteri úshin 500-den astam qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Bul ataqty 104 qazaq ıelendi. Tórt qazaqstandyq ushqysh – Talǵat Bıgeldınov, Leonıd Beda, Ivan Pavlov, Sergeı Lýganskıı Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna eki dúrkin ıe boldy.
Osylaısha, qazaq halqynyń aıaýly perzentteri 1418 kúnge sozylǵan Uly Otan soǵysynda janqııarlyq erlik jasap, babalar amanatyna berik ekendigin pash etti. Olardyń týǵan el, týǵan jer azattyǵy úshin aıanbaı shaıqasqandary jastarymyzǵa máńgilik ónege. Sonyń bir jarqyn aıǵaǵy retinde jas táýelsiz memleketimizdiń Qarýly Kúshteri quramyndaǵy sarbazdar búgingi kúni beıbit ómirimizdi kózderiniń qarashyǵyndaı saqtap, ata-babalarymyzdyń ǵasyrlap kútken armany, Elbasy belgilep bergen ultymyzdyń basty ıdeologııasy – Máńgilik Eldi baıandy etý jolynda aıanbaı ter tógýde.
Kenjebolat JOLDYBAI,
saıasattanýshy, «Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti.
