Rýhy kúshtiler

Qazaqtyń qaharman uldary tipti ózgeniń túsine kirse, shoshyp oıanatyndaı qorqynyshty oqıǵalardy bas­tan keshti. Bul rette myna es­te­lik jurt jadynda jańǵyrýǵa laıyq. Máskeý túbindegi soǵys kezinde Baýyrjan ózderi turǵan tustan keıingi jerdiń kartasyn jyrtyp tastap, otqa jaqtyrǵan. Onysy – Máskeýdi jaý alsa, bári bitkeni, ári qaraı týǵan jer, oǵan jiberýge bolmaıdy degen tujyrymy edi. Qasym Qaısenov aıtqandaı, fran­sýzdarǵa Máskeýdi órtep tastap ketken Kýtýzovty «uly qolbasshy» deıdi, al, oǵan jaýdy engizbegen Baý­yrjanǵa olar kózi tirisinde batyr ataǵyn bermedi. Batyr babamyzǵa tek Táýelsizdik kezinde ǵana laıyqty baǵasyn bere aldyq. Tarıhı ádildikti qalpyna kel­tirýge aldymen ózimiz múd­delilik tanytyp, túrtki salýǵa tıispiz. Mysaly, snaıperlerden V.G.Zaısev, N.V.Kovshova, M.S.Polıvanova, L.M.Pavlıchenko jáne basqalary Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ólgennen soń alǵan. Solardyń ishinde F.A.Smolachkov – 125, V.G.Zaısev – 255 jaýdy joıǵan. Al, Tóleýǵalı Ábdibekov 395 fashısti, ıaǵnı bir batalon jaýdy qurtqan. Biraq oǵan batyr ataǵy berilmedi. Uly Jeńistiń 40 jyldyǵyna arnalǵan «Panfılovshylar» atty kitapta Tóleýǵalı Ábdibekovtiń esimi jınaqtyń eń sońyndaǵy – «Quramanyń eskertkish kúntizbesi» atty soǵys hronıkasynda eki jerde jaı ǵana atalyp ótken: T.Ábdibekov 400-deı fashısti joıdy; qaza tapqany týraly derek. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Tileý Kólbaevtyń aıtýynsha, sońyna myqtap túsken qarsylas jaqtyń atqyshtaryn jasyryn jekpe-jekte Tóleýǵalı bir-birlep qurtyp otyrǵan. Ańdysqan jaý almaı tynbaıdy, onyń ómiri 1944 jyldyń 23 aqpanynda, 26 jasynda qyrshynynan qıyldy. Súıe­gi Kalının oblysyndaǵy Nas­va stansasynyń túbinde jerlengen. Tileý Kólbaev bylaı dep jazady: «Jaýyngerlik erlikteri úshin Ábdibekov «Qyzyl Juldyz», «Qyzyl Tý» ordenderimen, I dáre­jeli Otan soǵysy ordenimen, «Lenın» ordenimen nagradtaldy. Komandovanıe ony Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna ómir­baıandyq anketada óziniń nemere aǵasy Kemelbaı Nasyrhanovtyń repressııalanǵanyn jasyrmaı jazǵany úshin ǵana usynbaǵan». Iаǵnı, qaısar batyr kezinde halqynyń qamyn oılaǵany úshin «halyq jaýy» atanyp, lagerlerde azap shekken arys azamattan bas tartpaı, ashyq aıtqan. Sóıtip, 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biri, jaladan ıtjekkenge aıdalǵan, Magadannyń sý túrmesinde súıegi qalǵan aǵa­sy Kemelbaı úshin kúıip ketti. Tý­ǵan eli men jerin fashıstik bas­qyn­shylardan azat etý jolynda ǵu­myryn qıǵan, sońynda joqtaıtyn urpaǵy qalmaǵan qyrshyn batyrdyń derekteri Podolskidegi áskerı arhıvte saqtaýly. Belgili jazýshy Medeý Sárseke polkovnık Tóleýǵazy Jyltyrovqa Tileý Kólbaevtyń «Snaıper Tý­leý­galı» atty maqalasyn bergen eken. Ol kisi qalaı izdený kerek­tigin qaǵazǵa yjdaǵattap jazyp beripti. «Arhıv arqyly sóıleý kerek. Moskva jasandy dúnıege, ótirikke ábden ýlyqqan, betaldy senbeıdi, shynnyń ózin dáleldeý ońaı emes. Naǵyz qaharmandy shy­ǵara almaısyń. Sondyqtan naqty qujattar qajet. Jasym 80-de, meniń bul iske aralasýǵa halim joq», dep shynyn aıtqan Tóleýǵazy Jyltyrov arada bir-eki jyl ótken soń dúnıe saldy. Áskerı tártipti bes saýsaǵyndaı biletin polkovnıktiń nusqaýyn qaz-qalpynda bereıik.  

«Fakty ob Abdıbekove Tý­leý­galı fantastıcheskıe... Legendarnyı snaıper Zaısev ýnıchtojıl 255 fashıstov, stal Geroem Sovetskogo Soıýza, ego ejegodno chestvýıýt na Malahovom Kýrgane Stalıngrada. 1.Glavnoe, naıtı v arhıvah predstavlenııa k nagrajdenııý etımı ordenamı. Vse dokýmenty ıskat v arhıvah Mınoborony ı Nagradnogo Ýpravlenııa Verhovnogo Soveta teh let. 2.Ehat v Moskvý v arhıvy Mınısterstva Oborony SSSR ı Gosýdarstvennyı arhıv SSSR ı naıtı hotıa by nagradnye lısty (snıat kopıı). 3.Poıskat ı naıtı pýblıkasıı v gazetah «Pravda», «Izvestııa», «Komsomolskaıa pravda», «Krasnaıa zvezda» ı sdelat fotokopıı. 4.Obshestvennoe mnenıe nýjno... 9.Sostavıt kratkıı hronologıcheskıı spısok o podvıgah geroıa so ssylkoı na ıstochnıkı pýblıkasıı ı na avtorov. Kratko, vsego ne odnoı stranıse. Bez ofısıalnyh dokýmentov dobıtsıa nıchego nevozmojno. Eto aksıoma. Nýjny ofısıalnye dokýmenty ı tolko dokýmenty» dep, 2006 jyly 18 aqpanda qol qoıyp, Medeý aǵa arqyly jazýshy Aıgúl Kemelbaevaǵa berip jibergen eken.

Qazaqstandaǵy saıası qý­ǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Jumabek Ashý­uly 2007 jyly qazan aıynda Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq áskerı muraǵatyna suraý salyp, 2008 jyldyń 18 naýryzynda jaýap aldy. Podolsk áskerı muraǵaty eki arhıvtik anyqtama salǵan. Gvardııa aǵa serjanty, snaıper T.Ábdibekovtiń soǵys derekterin, eren erlikterin rastaǵan. Hatta muraǵat derekteri qolmen kóshirilip, nagradalardyń qandaı erligi úshin berilgeni tizilipti. Onda: «Proslavlennyı ı neprevzoıdennyı snaıper. Hıtryı, ostorojnyı, vyderjannyı, horosho znaıýshıı povadkı vraga dovel svoı snaıperskıı schet do 395 ýnıchtojennyh gıtlerovsev. Podgotovıl 32 snaıpera... Ýmer ot ran v medsanbate 23.2.44 g.» (Osnovanıe: f 33, op. 686044, d. 4689, l. 300. Vypıskı dany s soblıýdenıem teksta dokýmentov. Zav. arhıvohranılıshem N.Brılev, ısp. Kondrateva) dep jazylǵan. Qol qoıylǵan, mór basylǵan, bári zańdy túrde resimdelgen.

Dańqty jerlesimizdiń soǵys­taǵy asqan erligin dáleldeıtin bu­dan artyq qandaı qujat kerek? «Bizdiń qandasymyz Tóleýǵalı Ábdibekovten asqan birde-bir mergen jaıynda derek kezdestirmedim», deıdi Jumabek Ashýuly. Zertteýshi Aıgúl Kemelbaeva belgili jazýshy Ázilhan Nur­shaıy­qovtan derek kózderin suraǵanda, 2006 jyly 16 aqpanda jazylǵan myna jaýapty alypty: «... Tileý Kólbaevtyń «Snaıper Týleýgalı» atty maqalasynda 1944 jyly shildede Qazaqstanǵa kelgen delegasııadan mergenniń №2916 vıntovkasynyń elge jiberilgeni, onyń qazir Ortalyq murajaıda saqtaýly turǵany baıandalǵan. Buǵan qaraǵanda dıvızııanyń úsh jyldyǵy qarsańynda Tóleýǵalı Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan bolýy tıis. Dıvızııa elge delegasııa jibergende qoldaryna Qazaqstan Úkimetine arnalǵan hat ustatady. Batyrlyqqa dıvızııa usy­nady. Sodan keıin ol qujat Más­keýge ketedi. Dıvızııanyń Qa­zaq­stanǵa jazǵan haty Almaty arhıvteriniń birinen tabylýǵa tıis (1944 jyly maıdannan dıvızııa delegasııa­syn basqaryp kelgenimde, biz dıvızııanyń hatyn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine tapsyrǵanbyz». Batyr Baýkeńniń «shyndyq qashanda keledi, biraq sál keshigip keledi» degen asyl sózi bar. Júregi qaısar, kózi mergen Tóleýǵalı Ábdi­bekovke «Halyq qaharmany» ataǵyn bersek, nur ústine nur bolar edi. Ulttyń rýhyn teńseltip, adam­dardyń sanasyn shaıqaltqan dúr­beleńder qazaq halqynyń rýhanı kemeldigin, batyrlyq tamyrynyń tereńdigin jerine jetkize dáleldep bere aldy. Batyrlar týraly estelik bizge otanshyldyqty oıatatyn, namysty qamshylaıtyn, rýhty asqaqtatatyn qyrlarymen qymbat. Mundaı qasıetterdi qasterlep, úkileı ustaı alsaq, jeńisti kún­derimiz kóp bolary kúmán keltir­meıdi. Baýyrjan, Raqymjan, Tóleý­ǵalı sekildi ul týdyrǵan ór ulys­tyń uly rýhy kúıremeıdi.

Baqytbek SMAǴUL,

Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» fraksııasynyń múshesi, Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy.