«Jalyn jutqan Janna d’Ark» dramasyn tamashalaǵannan keıin týǵan oı
...Ol da on bes jasar kez kelgen qyz sekildi erkelep erkin ósti. Iá, onyń on bes jastaǵy qııalshyl qyzdardan eshbir aıyrmashylyǵy bolmaıtyn... Bári de tabıǵattyń tamyljı atqan tańynda meıirimdi kúnmen jarysa shyqqan beımálim daýystan bastaldy: «Janna, Fransııanyń koroline kómekke bar! Sóıtip, sen onyń memleketin qaıtarasyń!». Mine, osy bir tosynnan shyqqan tylsym ún áskerdi shaıqasqa bastap, tutas bir ımperııanyń basyna tóngen qara bultty seıiltpek túgil, ómirinde atqa minip kórmegen qarshadaı boıjetken ómirine uly ózgeris ákeldi. Sońyna erlik jaıly uly ańyz qaldyrdy: «Jalyn jutqan Janna d'Ark!».
Otqa oranǵan Orleandy jat qolynan azat etken jaýjúrek Jannanyń erligi endi elorda kórermenderiniń nazarynda. Jaqynda Astana qalasyndaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq akademııalyq mýzykalyq drama teatrynda fransýz dramatýrgi Jan Anýıdiń «Boztorǵaı» pesasynyń negizinde sahnalanǵan «Jalyn jutqan Janna d'Ark» dramasynyń tusaýy kesildi. Qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Álimbek Orazbek.
Shymyldyq ashylǵannan-aq nazaryńyzdy orta ǵasyrdaǵy Fransııanyń turaqtylyǵy turalaǵan, tutastyǵynan qysastyǵy kóp jyrym-jyrym qoǵamynyń ásire dinı kórinisi aýlaıdy. Erlershe kıinip, qolyna qarý alyp elin azat etý úshin maıdanǵa attanǵan 19 jasar boıjetkenniń «sıqyrshylyqqa qatysy bar, dástúrli dinnen bezgen» degen aıyppen isi qatań qaralyp jatqan jazalaý sotynyń ústinen túsken Siz úreı men úmit arpalysqan kúıden aldaǵy eki saǵat kóleminde aryla almaıtynyńyz anyq. Rejısser men qoıýshy-sýretshiniń bite qaınasqan berik tandemi zaman kelbetin, dinge berilgen epıskoptar men qarapaıym halyq arasyndaǵy rýhanı alshaqtyqty sheber jetkizipti. Ásirese, taǵdyry kóp talqysyna túsip, áne-mine ınkvızısııa otyna órtelgeli turǵan qarshadaı ǵana Janna qyzdyń erligi men qatyp qalǵan qasań erejeniń sheńberinen shyǵa almaıtyn din qyzmetkerleriniń taıaz túsinigi arasyndaǵy paradoks orta ǵasyrdaǵy Eýropa qoǵamynyń hal-kúıin, túsinik-tanymyn boıamasyz aldyńyzǵa jaıyp salady.
Janna d'Ark beınesi teatr aktrısalary Aınur Bermuhambetova men Saıa Toqmanǵalıevanyń nusqalaýynda sahnaǵa shyqty. Qos ártis oıynyn tamashalaý barysyndaǵy bizdiń kórgenimiz ben kóńilge túıgenimizdi talǵam tarazysyna tartyp kórsek, saraptamamyzdyń salmaǵy tómendegishe tarqatyldy.
Sonymen, birinshiden, Jan Anýı pesasynyń ádebı nusqasymen tanysqanda bizdiń nazarymyzdy aýdarǵany – batyr boıjetkenniń jas ereksheligi boldy. Jannaǵa tylsym daýystar belgi bere bastaǵanda boıjetken on bes jastyń esigin endi qaqqan boıjetken edi dep kórsetiledi. Iаǵnı, oqıǵa erjúrek qyz ómiriniń 15-19 jas aralyǵyndaǵy bóligin qamtıdy. Baıqaǵandaryńyzdaı, áýelgi úndestikti biz osy turǵydan izdestirmekpiz. Máselen, 13 jasar Djýlettany, bolmasa 15-ke tolmaǵan Qamar sulýdy otyzdy ortalaǵan aktrısaǵa berýden óner kóp nárseni uta qoıar ma eken? Ol kórermen qııalyndaǵy ádemi estelikpen qanshalyqty astasady? Mine, shymyldyq ashylǵanǵa deıingi ýaqytta bizdi osy saýaldyń mazalaǵany ras.
Árıne, «qalaı tartsańyz da teatrdyń eń jas aktrısasy 15 jasta bola almaıdy, kemi 20 jasty qanaǵat tutýǵa týra keledi» dep qarsy ýáj aıtýshylar da tabylatyny anyq. Pikir oryndy. Degenmen, trýppa tańdaý men ról taǵaıyndaǵanda osy yqtımaldyq men múmkindikterdiń barynsha shegin paıdalaný qajettigin eskerý – rejısser jumysynyń jańa tynysyn ashar ma edi, bálkim. Qansha elemeýge tyrysqanymyzben, biz oıynyna kýá bolǵan eki aktrısanyń da bitim-tulǵasynda Janna jasymen salystyrmaly túrde alǵanda birshama alshaqtyqtyń bary birden kózge urady.
Alaıda, kóńilge qýanysh uıalatqany – jas erekshelikterine qatysty kúdigimizdi óner ıeleriniń jan-jaqty izdenisi aqtaı alǵandyǵy. Ásirese, sahnada jalyn atqan Janna – Aınur Bermuhambetovanyń ishki rýhy, qýatty daýys múmkindigi maıdan dalasyndaǵy úreı men úmit arpalysqa túsken alasapyran sezim kúıin dóp basa aldy. Atty ásker alyp, óziniń maıdanǵa attanýǵa qajyr-qaıratynyń jetetindigin Bodrıkýr men Karl patshaǵa jáne aınalasyndaǵy basqalarǵa dáleldeý jolyndaǵy batyl da senimdi áreketi, ójet te ór sóz saptasy kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Jan dúnıesin álemtapyryq kúıge túsirgen kóńil túkpirindegi qorqynyshy men qaısarlyǵyn tepe-teńdikte ustap, dál bergen aktrısaǵa jalǵyz ǵana jetpegeni – semser men jumys isteýdegi senimdilik. Semserdi seriktesine laqtyratyn tusta da, qylyshtasatyn kóriniste de Janna – Aınurdyń boıynda áreket erkindigi álsizdeý boldy. Qorqynyshqa basymdyq berip alǵandyǵyn jazbaı tanısyz. Kerisinshe, bul jaǵynan Saıa Toqmanǵalıeva basymyraq tústi. Biraq Saıanyń bir kemshiligi – ishki tragedııalyq kúıdi berýde keıipkerdiń jandúnıe tuńǵıyǵynyń tek betki qabatyn ǵana maltyp ótýi der edik. Tutas Fransııa eliniń taǵdyry bir óziniń ıyǵyna túskenin seziný – qarshadaı boıjetken turmaq, jaýjúrek batyrdyń ózin beıjaı qaldyrmasy aqıqat. Osy turǵydan kelgende Janna – Saıaǵa tek daýys qubyltýmen ǵana shektelmeı, jaýynger Jannanyń jalyn sharpyǵan, qaýip pen qorqynysh qatar keýlegen jandúnıe arpalysynyń alasapyran kúıin ishki túısiktiń qyzmetin belsendirek iske qosý arqyly jetkizý jaǵy jetispedi. Aktrısa ezýine jıi-jıi úıirilgen kúlki de kóp jaǵdaıda ózin-ózi aqtamady. Daýys múmkindigimen de jumys isteý rýhy bıik, tini myqty qaısar Jannanyń tabıǵatyn shynaıy berýde artyqtyq etpeıtinin aldaǵy ýaqytta qaperde ustasa, jalpy keıipker harakteri jan-jaqty ashyla túser me edi degen úmittiń kókeıge ornyqqanyn atap ótýdi de maqsatymyz sanadyq.
Al endi qos aktrısa izdenisine kóleńke túsirgen ortaq kemshilikke toqtalar bolsaq, ol – áke-sheshe, baýyr ortasyndaǵy meıirban Janna; el senimine ıe bolý jolynda baryn sala janushyrǵan ótkir Janna; qan maıdan ortasyndaǵy namysy janylǵan, rýhy asqaqtaǵan, tulǵasy tuǵyrlanǵan jaýynger Janna; shirkeý qyzmetkerleriniń qyspaǵyna túsken, ınkvızısııa jalynyna sharpylar aldyndaǵy aıypker Janna; ómir men ólim, moıynsuný men tárk etý arasyndaǵy tańdaý talqysynda oıy on, sanasy san saqqa shashyraǵan dármensiz Janna... – mine, osyndaı alýan túrli sezim sergeldeńinde sansyraǵan Jannany árqaısysyn óz harakterine saı, drama dınamıkasyna laıyq órbitýge kelgendegi birsaryndylyqqa boı aldyryp alǵandyǵy der edik. Ár árekette kóńil-kúı qalybyn oqıǵa oraıy men qımyl qubylýyna saı santaraptandyrsa, qaharman qyz bolmysyn beıneleý bederi baıyp, keıipker kóńil-kúı qatparlarynyń kúrdelene túserine senim kámil.
Spektakl barysynda nazarymyzdy aıryqsha aýdartqan sahnagerler shoǵyrynan Karl patsha rólindegi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Núrken О́teýilovtiń oıynyna oıyp turyp oıyn berer edik. Ekinshi quramda oınaǵan Erjan Nurymbettiń Karly sylbyr, bosańdaý bolsa, Núrken О́teýilovtiń keıipkeri minez myǵymdyǵymen baýrap aldy. Akter saraptaýynda áýmeser de sýjúrek, ushqalaq ta ápendi patsha beınesi kemeline keltirile keıiptelipti. Minezi turaqsyzdaý, sóziniń de turlaýy joq taq ıesiniń tabıǵatyn jetkizýdegi sahnager sheberligi tánti etýmen qatar, ezýińizge kúlki de úıiredi. Jymııa otyryp oılanasyz...
Bul qoıylym osyǵan deıin Abylaı han, Kenesary, Gamlet syndy salmaǵy synadaı, qııýy kúrdeli rólderde oınap kelgen Syrym Qashqabaevty Laır beınesinde múldem jańa qyrynan kórsetip berdi. Ebedeısiz sarbazdyń ańǵal da adal áreketi, qobyraıǵan qobalaq qımyly Syrymnyń nusqalaýynda jańa tynysyn ashypty. Koshon keıpine engen Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov, Jannanyń ákesi beınesinde júrgen Boranbaı Moldabaev, Iolanta rólinde kóringen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jumagúl Meıramovanyń oıyny ózindik bederimen este qaldy. Meıram Qaısanov Bordıkýrynyń da boıaýy qanyq. Kórermendi graf Varıkpen qaýyshtyrǵan Jánibek Musaev oıyny da kóńil qoıyp tamashalaýǵa laıyq. Teatrdyń jas sahnagerleri Oljas Jaqypbek pen Dastan Álimniń nusqalaǵan táni kemtar bolǵanmen, jany móldir múgedegińnen dármensiz jannyń kúresker bolmysyndaǵy jylylyqty sezindik. Sahnada sanaýly márte kóringenimen, kóńildi beıjaı qaldyrmaıdy. Al ınkıvızıtor Qýandyq Qystyqbaevqa «urysqaqtyqtan» arylyp, qataldyq qalpyna ený jolynda áli de birshama izdenistiń qajet ekendigi suranyp-aq tur.
«...Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe, kópte aqyl joq!» Tarıh paraqtarynda qatparlanǵan dáýir kelbetin uly Abaı osylaı beredi. Iá, kóp – tobyr. Biraq qaı dáýirde de sol aqylsyz kópti uly murattyń bıigine shyǵaratyn tulǵalar bolady. Jalyn jutqan Janna d'Ark erligi sonyń dáleli. Demek, bári de adamnyń ishki qýatyna, ıaǵnı ózimizge baılanysty.
Nazerke JUMABAI,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ónertaný magıstranty.
Shymyldyq ashylǵannan-aq nazaryńyzdy orta ǵasyrdaǵy Fransııanyń turaqtylyǵy turalaǵan, tutastyǵynan qysastyǵy kóp jyrym-jyrym qoǵamynyń ásire dinı kórinisi aýlaıdy. Erlershe kıinip, qolyna qarý alyp elin azat etý úshin maıdanǵa attanǵan 19 jasar boıjetkenniń «sıqyrshylyqqa qatysy bar, dástúrli dinnen bezgen» degen aıyppen isi qatań qaralyp jatqan jazalaý sotynyń ústinen túsken Siz úreı men úmit arpalysqan kúıden aldaǵy eki saǵat kóleminde aryla almaıtynyńyz anyq. Rejısser men qoıýshy-sýretshiniń bite qaınasqan berik tandemi zaman kelbetin, dinge berilgen epıskoptar men qarapaıym halyq arasyndaǵy rýhanı alshaqtyqty sheber jetkizipti. Ásirese, taǵdyry kóp talqysyna túsip, áne-mine ınkvızısııa otyna órtelgeli turǵan qarshadaı ǵana Janna qyzdyń erligi men qatyp qalǵan qasań erejeniń sheńberinen shyǵa almaıtyn din qyzmetkerleriniń taıaz túsinigi arasyndaǵy paradoks orta ǵasyrdaǵy Eýropa qoǵamynyń hal-kúıin, túsinik-tanymyn boıamasyz aldyńyzǵa jaıyp salady.
Janna d'Ark beınesi teatr aktrısalary Aınur Bermuhambetova men Saıa Toqmanǵalıevanyń nusqalaýynda sahnaǵa shyqty. Qos ártis oıynyn tamashalaý barysyndaǵy bizdiń kórgenimiz ben kóńilge túıgenimizdi talǵam tarazysyna tartyp kórsek, saraptamamyzdyń salmaǵy tómendegishe tarqatyldy.
Sonymen, birinshiden, Jan Anýı pesasynyń ádebı nusqasymen tanysqanda bizdiń nazarymyzdy aýdarǵany – batyr boıjetkenniń jas ereksheligi boldy. Jannaǵa tylsym daýystar belgi bere bastaǵanda boıjetken on bes jastyń esigin endi qaqqan boıjetken edi dep kórsetiledi. Iаǵnı, oqıǵa erjúrek qyz ómiriniń 15-19 jas aralyǵyndaǵy bóligin qamtıdy. Baıqaǵandaryńyzdaı, áýelgi úndestikti biz osy turǵydan izdestirmekpiz. Máselen, 13 jasar Djýlettany, bolmasa 15-ke tolmaǵan Qamar sulýdy otyzdy ortalaǵan aktrısaǵa berýden óner kóp nárseni uta qoıar ma eken? Ol kórermen qııalyndaǵy ádemi estelikpen qanshalyqty astasady? Mine, shymyldyq ashylǵanǵa deıingi ýaqytta bizdi osy saýaldyń mazalaǵany ras.
Árıne, «qalaı tartsańyz da teatrdyń eń jas aktrısasy 15 jasta bola almaıdy, kemi 20 jasty qanaǵat tutýǵa týra keledi» dep qarsy ýáj aıtýshylar da tabylatyny anyq. Pikir oryndy. Degenmen, trýppa tańdaý men ról taǵaıyndaǵanda osy yqtımaldyq men múmkindikterdiń barynsha shegin paıdalaný qajettigin eskerý – rejısser jumysynyń jańa tynysyn ashar ma edi, bálkim. Qansha elemeýge tyrysqanymyzben, biz oıynyna kýá bolǵan eki aktrısanyń da bitim-tulǵasynda Janna jasymen salystyrmaly túrde alǵanda birshama alshaqtyqtyń bary birden kózge urady.
Alaıda, kóńilge qýanysh uıalatqany – jas erekshelikterine qatysty kúdigimizdi óner ıeleriniń jan-jaqty izdenisi aqtaı alǵandyǵy. Ásirese, sahnada jalyn atqan Janna – Aınur Bermuhambetovanyń ishki rýhy, qýatty daýys múmkindigi maıdan dalasyndaǵy úreı men úmit arpalysqa túsken alasapyran sezim kúıin dóp basa aldy. Atty ásker alyp, óziniń maıdanǵa attanýǵa qajyr-qaıratynyń jetetindigin Bodrıkýr men Karl patshaǵa jáne aınalasyndaǵy basqalarǵa dáleldeý jolyndaǵy batyl da senimdi áreketi, ójet te ór sóz saptasy kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Jan dúnıesin álemtapyryq kúıge túsirgen kóńil túkpirindegi qorqynyshy men qaısarlyǵyn tepe-teńdikte ustap, dál bergen aktrısaǵa jalǵyz ǵana jetpegeni – semser men jumys isteýdegi senimdilik. Semserdi seriktesine laqtyratyn tusta da, qylyshtasatyn kóriniste de Janna – Aınurdyń boıynda áreket erkindigi álsizdeý boldy. Qorqynyshqa basymdyq berip alǵandyǵyn jazbaı tanısyz. Kerisinshe, bul jaǵynan Saıa Toqmanǵalıeva basymyraq tústi. Biraq Saıanyń bir kemshiligi – ishki tragedııalyq kúıdi berýde keıipkerdiń jandúnıe tuńǵıyǵynyń tek betki qabatyn ǵana maltyp ótýi der edik. Tutas Fransııa eliniń taǵdyry bir óziniń ıyǵyna túskenin seziný – qarshadaı boıjetken turmaq, jaýjúrek batyrdyń ózin beıjaı qaldyrmasy aqıqat. Osy turǵydan kelgende Janna – Saıaǵa tek daýys qubyltýmen ǵana shektelmeı, jaýynger Jannanyń jalyn sharpyǵan, qaýip pen qorqynysh qatar keýlegen jandúnıe arpalysynyń alasapyran kúıin ishki túısiktiń qyzmetin belsendirek iske qosý arqyly jetkizý jaǵy jetispedi. Aktrısa ezýine jıi-jıi úıirilgen kúlki de kóp jaǵdaıda ózin-ózi aqtamady. Daýys múmkindigimen de jumys isteý rýhy bıik, tini myqty qaısar Jannanyń tabıǵatyn shynaıy berýde artyqtyq etpeıtinin aldaǵy ýaqytta qaperde ustasa, jalpy keıipker harakteri jan-jaqty ashyla túser me edi degen úmittiń kókeıge ornyqqanyn atap ótýdi de maqsatymyz sanadyq.
Al endi qos aktrısa izdenisine kóleńke túsirgen ortaq kemshilikke toqtalar bolsaq, ol – áke-sheshe, baýyr ortasyndaǵy meıirban Janna; el senimine ıe bolý jolynda baryn sala janushyrǵan ótkir Janna; qan maıdan ortasyndaǵy namysy janylǵan, rýhy asqaqtaǵan, tulǵasy tuǵyrlanǵan jaýynger Janna; shirkeý qyzmetkerleriniń qyspaǵyna túsken, ınkvızısııa jalynyna sharpylar aldyndaǵy aıypker Janna; ómir men ólim, moıynsuný men tárk etý arasyndaǵy tańdaý talqysynda oıy on, sanasy san saqqa shashyraǵan dármensiz Janna... – mine, osyndaı alýan túrli sezim sergeldeńinde sansyraǵan Jannany árqaısysyn óz harakterine saı, drama dınamıkasyna laıyq órbitýge kelgendegi birsaryndylyqqa boı aldyryp alǵandyǵy der edik. Ár árekette kóńil-kúı qalybyn oqıǵa oraıy men qımyl qubylýyna saı santaraptandyrsa, qaharman qyz bolmysyn beıneleý bederi baıyp, keıipker kóńil-kúı qatparlarynyń kúrdelene túserine senim kámil.
Spektakl barysynda nazarymyzdy aıryqsha aýdartqan sahnagerler shoǵyrynan Karl patsha rólindegi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Núrken О́teýilovtiń oıynyna oıyp turyp oıyn berer edik. Ekinshi quramda oınaǵan Erjan Nurymbettiń Karly sylbyr, bosańdaý bolsa, Núrken О́teýilovtiń keıipkeri minez myǵymdyǵymen baýrap aldy. Akter saraptaýynda áýmeser de sýjúrek, ushqalaq ta ápendi patsha beınesi kemeline keltirile keıiptelipti. Minezi turaqsyzdaý, sóziniń de turlaýy joq taq ıesiniń tabıǵatyn jetkizýdegi sahnager sheberligi tánti etýmen qatar, ezýińizge kúlki de úıiredi. Jymııa otyryp oılanasyz...
Bul qoıylym osyǵan deıin Abylaı han, Kenesary, Gamlet syndy salmaǵy synadaı, qııýy kúrdeli rólderde oınap kelgen Syrym Qashqabaevty Laır beınesinde múldem jańa qyrynan kórsetip berdi. Ebedeısiz sarbazdyń ańǵal da adal áreketi, qobyraıǵan qobalaq qımyly Syrymnyń nusqalaýynda jańa tynysyn ashypty. Koshon keıpine engen Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov, Jannanyń ákesi beınesinde júrgen Boranbaı Moldabaev, Iolanta rólinde kóringen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jumagúl Meıramovanyń oıyny ózindik bederimen este qaldy. Meıram Qaısanov Bordıkýrynyń da boıaýy qanyq. Kórermendi graf Varıkpen qaýyshtyrǵan Jánibek Musaev oıyny da kóńil qoıyp tamashalaýǵa laıyq. Teatrdyń jas sahnagerleri Oljas Jaqypbek pen Dastan Álimniń nusqalaǵan táni kemtar bolǵanmen, jany móldir múgedegińnen dármensiz jannyń kúresker bolmysyndaǵy jylylyqty sezindik. Sahnada sanaýly márte kóringenimen, kóńildi beıjaı qaldyrmaıdy. Al ınkıvızıtor Qýandyq Qystyqbaevqa «urysqaqtyqtan» arylyp, qataldyq qalpyna ený jolynda áli de birshama izdenistiń qajet ekendigi suranyp-aq tur.
«...Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe, kópte aqyl joq!» Tarıh paraqtarynda qatparlanǵan dáýir kelbetin uly Abaı osylaı beredi. Iá, kóp – tobyr. Biraq qaı dáýirde de sol aqylsyz kópti uly murattyń bıigine shyǵaratyn tulǵalar bolady. Jalyn jutqan Janna d'Ark erligi sonyń dáleli. Demek, bári de adamnyń ishki qýatyna, ıaǵnı ózimizge baılanysty.
Nazerke JUMABAI,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ónertaný magıstranty.
