Tarıh • 24 Tamyz, 2022

Qutlyq qaǵannyń qutty qonysy: Kóne túrki dáýiriniń eskertkish kesheni tabyldy

33213 ret kórsetildi

Joraly jurty­myzǵa jáne bútin túrki dúnıesine kıeli О́túken qoı­naýynan súıin­shi­leıtin aqjoltaı jańalyǵymyz bar. Mońǵolııanyń Arhan­ǵaı aımaǵyndaǵy Nomǵon alqabynan kóne túr­ki dáýirine jatatyn qun­dy eskertkish tabyldy. Bizge belgili bolǵan máli­met­ter atalǵan tarıhı keshen­­niń Kúltegin men Bilge qa­ǵan­nyń ákesi, Túrki qaǵa­natynyń qýatyn eselep qaı­ta jańǵyrtqan Qut­lyq­ Elte­ris qaǵanǵa arnalǵa­nyna kóz jetkizip otyr. Bul ta­rıhymyzdyń talaı aqtań­daǵyn aıqyndaıtyn aıtýly jańalyq, álemdik túrko­logııanyń eleýli jetistigi.

Qutlyq qaǵannyń qutty qonysy: Kóne túrki dáýiriniń eskertkish kesheni tabyldy

Halyqaralyq Túrki akademııa­sy men Mońǵolııa Ǵylym akade­mııa­synyń Arheologııa jáne tarıh ınstı­tý­ty birlesip júrgizgen ǵyly­mı arheo­logııalyq ekspedısııa ju­­mys­­tary pendemııaǵa baılanys­ty úzi­listen keıin osyndaı jaǵymdy ja­ńa­lyqpen jalǵasyn taýyp otyr.

Bul keshen ejelgi túrki mádenıetiniń irgeli nysany ekeni anyq. Birlesken ekspedısııa úshin araǵa ǵasyr salyp tabylǵan zor olja. Osy rette aıta keterlik bir jaıt, Qutlyq qaǵan degen jazýy bar hám túrk sózi alǵash aıtylatyn bul keshendi tabý kezdeısoq júzege asqan joq. Munyń aldynda Halyqaralyq Túrki akademııasy Shıveet-ýlan ǵuryptyq kesheninde arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. 2016 jyly atalǵan óńirge arnaıy ekspedısııa uıymdastyrdy. Qutlyq qaǵannyń tusynda salynǵan saltanatty keshennen tańbalar, túrli artefaktiler tabylýmen qatar, olardyń merzimi anyqtaldy. Keshen 2018 jyly Túrki akademııasy tarapynan qor­shalyp, qamqorlyqqa alyndy.

Budan bólek Túrki akademııasy Tonykók bitiktasynyń 1300 jyldyǵyn IýNESKO aıasynda keńinen atap ótip, eskertkish mátini aýdarmalarynyń jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. Sonymen qatar bıyl Kúltegin jazbalaryn álemniń birneshe tilindegi nusqada jınaqtap, oqyrman nazaryna qaıta usyn­dyq. Osylaısha, 2019 jyly bastalǵan Nomǵon eks­pe­­dı­­sııasy pandemııaǵa baılanys­ty úzilis ja­rııa­la­ǵanymen, aka­demııanyń bul baǵyttaǵy izde­nis­teri jalǵasa berdi. Búgingi ja­ńalyq sonyń nátıjesi.

Osyǵan oraı keshe Ulanbatyr qalasynda arnaıy baspasóz máslıhatyn ótkizip, túrki dúnıesi túgel qulaq túrip otyrǵan osy eleýli jańalyǵymyzdy bu­qa­ra­lyq aqparat quraldary arqyly súıinshiledik.

Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń Mońǵolııada júrgizip jat­qan zertteý jumystary týraly baıandap, jańadan ashylǵan kóne túrki dáýiri eskertkishin alǵash ret kópshilikke tanystyrdyq.

Ǵuryptyq keshenniń jalpy aýmaǵy 49h41.5 sharshy metr jerdi alyp jatyr. Batystan shyǵysqa qaraı sopaqsha bolyp sozyla ornalasqan keshendi aınaldyra qorshap or qazyp, odan shyqqan topyraqty úıip qamal jasaǵan.

Keshenniń batys jaǵynda ortasynda oıyǵy bar tekshe tas (altar), adamnyń tas mú­sinderi, qasynda eki kúshigi bar arys­tan músini jáne eki qoı músini ornalasqan. Keshenniń qaqpasynan shyǵysqa qaraı 51 balbal tas tizbektele qoıylǵan. Olardyń ishinde bes balbaldan Ashına áýletine tıesili «taýteke» tańbasy anyqtaldy.

Sonymen qatar kóne keshen ornynan baryqtyń (tabyný orny) bolǵanyn aıqyndaıtyn qysh jabyndylar men jaıaý júrginshi jolyna tóselgen kirpishterdiń qaldyqtary qazylyp alyndy.

Baryqtyń aldynan eńseli jazba eskertkishtiń joǵarǵy bó­li­gi men onyń tasbaqa beıne­sin­degi tas tuǵyry tabyldy. Qundy oljanyń eki betinde 12 joldan turatyn kóne túrki bitik jazýy, al úshinshi qyrynda eski soǵdy jazýy qashalǵan. Ázirshe eskertkish mátininen «Táńir», «túrk», «Qutlyq», «túmen» sekildi birqatar sózderdi anyq oqy­dyq.

Jalpy alǵanda, Nomǵon ǵu­ryp­tyq kesheni barlyq belgi­leri jaǵynan Bilge qaǵan men Kúltegin ǵuryptyq keshenderine uqsas. Nomǵon jazba eskertkishiniń jo­ǵar­ǵy tusynda tómen qaraǵan denesi aıdahar beınesindegi eki bóriniń basy beınelengen. Dál osyndaı qaǵandyq atrı­býtıkalardyń – aıdahar deneli, bóri basty sıýjettiń Taspar qaǵan, Bilge, Kúltegin jáne basqa birqatar eskertkishterdiń joǵarǵy tusynda qashalǵany belgili.

Aldaǵy ýaqytta Halyqaralyq Túrki akademııasy Nomǵon arhe­lo­gııalyq ekspedısııasynyń nátıjelerine arnalǵan ǵyly­mı jınaq ázirlep, túrki memleket­te­riniń astanalarynda tanys­tyrýdy josparlap otyr.

Mońǵolııadaǵy túrki dáýiri­niń eskertkishterinde qazba ju­mystary budan ári qaraı da jalǵasa beredi. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, aldaǵy ýaqytta Qutlyq Elteris qaǵan eskertkish kesheni de jan-jaqty zerttelip, tarıhymyzǵa betburys ákeler talaı tyń jańalyqtyń kýási bolarymyz anyq.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tamyrlas Ázerbaıjan eline sapary men túrki dúnıesin eleń etkizgen osynaý aıtýly jańalyqtyń tuspa-tus kelýin de jaqsylyqtyń nyshany dep kórýge bolady. Eki oqıǵa da túbi bir týys halyqtardy shyn qýantqany anyq, túrki elderiniń basylymdary jarysa jazyp jatyr.

Osy oraıly sátte bizdiń jumy­sy­myzǵa zor qoldaý kórsetken Mońǵolııa Úkimetine, Mońǵolııa Ǵylym akademııasyna, sondaı-aq jobaǵa jetekshilik jasaǵan A.Enhtór myrzaǵa, Arheologııa jáne tarıh ınstıtýtynyń dırektory G.Eregzın myrzaǵa, ekspedısııa jumysyna belsendi qatysqan barsha áriptesterimizge rızashylyǵymyzdy bildiremiz.

yv