Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Prezıdent arhıviniń qorlarynda basqarý qujattamasymen qatar partııalyq nomenklatýra qyzmetkerleriniń, óner, mádenıet jáne ǵylym ókilderiniń jeke isterin qamtıtyn jeke quram boıynsha qujattardyń biregeı toptamasy saqtaýly. Bul qujattardyń ishinde qazaq qyzdarynyń qatarynan shyqqan jýrnalıst, Pavlodar oblysyndaǵy alǵashqy muǵalim qyzdardyń biri, daryndy aýdarmashy, halyq aqyny Ábý Sársenbaevtyń mýzasy Lázıza (Lıazıza) Meshitbaıqyzy Serǵazınanyń (1902–1982) óz qolymen jazylǵan ómirbaıany bar. 1937 jylǵy 28 qarashada toltyrylǵan ómirbaıan L.Serǵazınanyń jeke isinde saqtaýly, qujat qazaq (latyn qarpi) jáne orys tilderinde birneshe nusqada jazylǵan. L.Serǵazınanyń Máskeýdegi redaktorlar kýrstaryna jiberý týraly ótinishi, kadrlyq esep boıynsha jeke paraqtary da osynda jınaqtalǵan. Onyń partııalyq-kópshilik nasıhat jumystaryn júrgizetin brıgadanyń quramynda bolǵany, marksızm-lenınızm eńbekterin aýdaratyn redaktorlar kýrsyna jiberilgeni, «Stalın joly» gazetine jaýapty qyzmetke taǵaıyndalǵany týraly basqarýshy organnyń sheshimderi, 1933 jyly onyń máselesin derbes qaraǵan tergeý isi týraly da arhıv qujattary saqtalǵan.
«Egemen Qazaqstan» gazetindegi («Sosıalıstik Qazaqstan» ataýymen shyǵyp turǵan kezde) derekkózder L.Serǵazınanyń qoǵamdyq-saıası ómirinen syr shertedi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasynyń buıryqtar kitabynda 1944 jylǵy 15 jeltoqsanda redaksııa qyzmetkerleriniń aılyq eńbekaqysynyń belgilenýi týraly buıryqta hat bóliminiń bastyǵy retinde L.Serǵazına kórsetilgen. Gazet redaksııasynyń partııa jınalystarynyń óndiristik máseleler qaralǵan májilisterdiń hattamalary kórsetkendeı, bólim bastyǵy, partııa múshesi retinde L.Serǵazına mekemeniń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene qatysqan. Jumys barysynda týyndaǵan kúrmeýli máseleler men olardy sheshý joldaryn qarastyrý týraly óz pikirin jıi bildirip otyrady. Gazet redaksııasynyń janyndaǵy bastaýysh partııa uıymy kommýnısteriniń 1946 jylǵy 15 qazan – 30 jeltoqsan aralyǵyndaǵy jalpy jıylystarynyń tóraǵasy retinde qol qoıǵan hattamalar bar.
Lázıza Meshitbaıqyzynyń 1937 jyly qýǵyn-súrginniń qyzyp turǵan shaǵynda óziniń ómirbaıanynda «ákem baı, qajy» dep kórsetýden jasqanbaǵan, óz ákesinen bas tartpaǵan erligin erekshe atap ótý kerek. Qujat mátini bylaı: «Men 1902 jyly Pavlodar oblysynda dúnıege keldim. Ákem baı, qajy bolǵan. Onyń daýys berý quqyǵy bolmady. Sottalmady, jaýapqa tartylmady. 1929 jyly 79 jasynda qaıtys boldy. Qazir 1915 jyly týǵan inim bar. Odan basqa meniń týystarym joq. Anam da joq. Týystarym aq ásker qatarynda qyzmet etpegen, shetelde bolǵanym joq.
1920 jylǵa deıin aýyldyq mekteptiń 3 synybyn bitirdim. 1921-1922 jj. Pavlodar qalasyndaǵy 8 aılyq muǵalimder daıarlaıtyn kýrstarda oqydym, biraq anam qaıtys bolǵandyqtan oqýdy aıaqtaýǵa úlgermedim. 1923 jyly turmysqa shyǵyp, 1926 jylǵa deıin úı sharýasymen aınalystym. 1926 jyldyń kúzinen bastap 1,5 aılyq muǵalimder kýrsynda oqyp, oqytýshy boldym. 1930 jyly kúıeýimniń Almatyǵa aýysýyna baılanysty qonys aýdardyq. 1930 jyldyń tamyzyna deıin jumys istemedim, tamyz aıynan bastap Komvýzdyń (1920-1930 jyldardaǵy KSRO-daǵy joǵary partııa oqý oryndary. – avt.) daıyndyq kýrstaryna túsip, ony 1933 jyly bitirdim.
Revolıýsııalyq sharalarǵa qatysqan joqpyn. Keme qatynasy mekemesiniń Pavlodar qalalyq júk tasymaly bóliminiń partııalyq ıacheıkasynda partııa qataryna qabyldandym. Pavlodar aýdandyq partııa komıteti bekitken. Partııadan shyǵarylǵan emespin. Basqa partııalardyń nemese toptardyń múshesi emespin.
1926 jyldan qoǵamdyq jumystarǵa qatystym. 1926–1930 jyldary muǵalim boldym. Komvýzdy bitirgennen keıin Almaty oblystyq «Stalın joly» gazetinde qyzmet ettim, qazir men jaýapty hatshymyn.
Marapattalmaǵanmyn. 1936 jyly «Stalın joly» gazeti partııa uıymynan Stalın oblystyq partııa konferensııasyna delegat boldym. Men sottalmaǵanmyn. Áskerde bolǵan joqpyn.
Kúıeýim Sársenbaev Ábýǵalı, Batys Qazaqstan oblysy Teńiz aýdanynyń azamaty, balyqshynyń balasy. Týǵan jerinde balyq sharýashylyǵynda jumys isteıtin bir aǵasy bar. Joldasym – partııa múshesi, qazir «Qazaqstan» baspasynyń jol-óndiristik bóliminiń redaktory. Otbasymyzda
3 balamyz bar. «Stalın joly» gazetiniń redaksııasynda qyzmet etkenime 4 jyldan asty. Jumys jaqsy, biraq bir jerde jumys istegenime 4 jyl bolǵandyqtan basqa jumysqa aýysqym keledi». Qoly: Serǵazına.
Lázıza Serǵazına 1902 jyly Pavlodar oblysy, Aqsý aýdanynda dúnıege kelgen. Onyń týǵan jylyna qatysty buqaralyq aqparat quraldarynda qyzyqty derekter jarııalanǵan. Keı derekterde, shyn máninde, 1908 jyly týǵan, oqýǵa jasy jetpegen soń jyl qosyp alýyna týra kelgen dep aıtylady. Ákesi ólkeniń bedeldi, aǵartýshy tulǵalarynyń biri bolǵandyqtan qyzyna jaqsy tárbıe men bilim berýge tyrysty. Lázıza Meshitbaıqyzy bes jasynan bastap óz ákesiniń aralas medresesinde oqyp, keıin sol medresede ashylǵan keńes mektebin 1922 jyly ozat baǵamen bitiripti. О́zimen qatarlas bitirgen ul-qyzdarmen Kerekýge attanǵysy kelgen ony jasy jetpegendikten ákesi alyp qalǵan eken. Aǵaıyn týysynyń uly Lázızanyń shyryldap jylap qalǵanyn kórip aıaǵandyqtan, «Meshitbaı molda qyzyn oqýǵa jibermeı, eskiliktiń sarqynshaǵyn jasap otyr» dep aryz jazypty. Osy aryzdyń saldarynan oblystan eki mılısııa kelip «keńestik bıliktiń saıasatyna qarsy shyǵyp, qyzyńyzdy oqýǵa jibermeı otyrsyz, sizdi qamaýǵa alamyz», dep eskertedi. Ákesi men qyzynyń kózderi sharadaı bolyp, bir-birine qarasady. Qyz «men jazbadym», dep jylaıdy, ákesi «meniń ózime nege aıtpadyń, ózim-aq jiberetin edim ǵoı», dep renjıdi. Aqyrynda qyzdy anasymen birge oblys ortalyǵyna oqýǵa jiberedi. Oqýyn oqyp, alańsyz júrgen kezinde, bilim sapasyn teksere kelgen oblystyq bilim bóliminiń meńgerýshisi qyzdyń jasy kámeletke tolmaǵandyqtan oqýdan shyǵaryp, aýylyna qaıtarý kerek dep sheshim shyǵarmaqshy bolady. Lázıza atyp turyp: «ózderińiz hat jiberip, ákemdi qamatamyn dep qorqytyp, endi meni ne dep qaıtarasyzdar, men qaıtpaımyn», dep bulqan-talqany bolady. «О́ziń hat jazdyń ǵoı, oqýǵa ákem jibermeı jatyr degen bolatynsyń», degen áńgime taǵy qaıtalanady. Sol jerde oqytýshysy da ara túsip, «ózi kishkentaı bolǵanymen, eń ozat oqýshymyz, qaıtarmaı-aq qoıaıyq», degen ótinish jasaıdy. Jasy 14-ke endi tolǵan qyzdy sabaqta qalaı qaldyraryn bilmegen basshylyq, onyń jasyn ulǵaıtyp kórsetýge sheshim qabyldaıdy. Solaısha Lázıza 1902 jyly týǵan bolyp shyǵa keledi. Biraq bári-bir sonsha áýre-sarsańmen kelgen oqýyn aıaqtap úlgere almaıdy, eldi jaılaǵan súzektiń kesirinen oqý toqtatylady, qyz elge ata-anasynyń baýyryna oralady.
Fılolog-jýrnalıst atanǵan Lázızanyń eńbekteri 1940 jyldardyń basynda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jaryq kórdi, keıin otbasy máselelerin, áıelderdiń qoǵamdaǵy rólin kórsetetin «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynda jaýapty hatshy boldy. Zamandastarynyń estelikterine qaraǵanda, basylym betterinde áleýmettik, otbasylyq-turmystyq qarym-qatynas salasyna qatysty máselelerdi, áıel teńsizdigin alǵashqylardyń biri bolyp batyl kótergen Lázıza. Onyń jarqyn maqalalary árqashan oqyrmandar arasynda rezonans týdyrdy.
Lázıza qazaqtyń belgili aqyny Ábý Sársenbaevqa turmysqa shyqqan. Ekeýi birge uzaq jyl baqytty ómir súrdi.
Qazaqstan Prezıdentiniń arhıvi Lázıza Serǵazınanyń ómir deregin qamtıtyn qujattyq jınaqtar shyǵardy. Sonyń ishinde arhıv qorlarynda saqtalǵan jeke isterdiń quramyndaǵy ómirbaıandardy faktologııalyq materıal retinde usynǵan jınaqty atap ótý qajet. Jınaqty qurastyrýshylar onyń ómirbaıanyna qatysty birneshe túsinikteme berdi: «Oqyp júrgende L.Serǵazınany moldanyń qyzy dep oqýdan shyǵarý týraly másele kóterildi», «Keıin 25 jyl boıyna «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynda jaýapty hatshy bolyp jumys istedi». «Aýdarmashy, qazaqtyń halyq jazýshysy Á.Sársenbaev 1986 jyly L.Serǵazına qaıtys bolǵannan keıin «Túngi jylandar bı» kitabynda Azııa jáne Afrıka jazýshylarynyń shyǵarmalarynan jasalǵan aýdarmalaryn jarııalady».
L.Serǵazına týraly málimetter sol jyldardaǵy repressııalyq mehanızmdi kórsetetin partııalyq hattamalarda da bar. Aıyptaýlar – turmystyq usaq quqyq buzýshylyqtardan bastap, áleýmettik shyǵý tegin jasyrýǵa deıin, basqa da partııalyq tártipti buzý – barlyǵy partııa organdarynyń qaraý obektisine aınaldy. Eger 1920 jyldary mundaı «teris áreketter» úshin sógis túrindegi salystyrmaly túrde «jeńil» jazalar bolsa, 1937–1938 jyldary olar da partııalyq tergeý, odan keıin qylmystyq isterge negiz boldy. Tergeýge alynǵandardyń kópshiligi túrmege qamalýmen qatar, ólim jazasyna da kesildi.
Partııa hattamalarynan belgilisi: Lázıza Serǵazınanyń partııaǵa múshelikke ótý máselesi boıynsha ótinishiniń qaralǵany týraly málimetter. Atalǵan qujatta onyń ákesi baı-qajy jáne maıdandas joldastaryna jyr arnaǵan belsendi Alashorda múshesi bolǵany týraly derek berildi.
Týǵan ákesimen baılanys jasaýy birneshe ret partııalyq jazaǵa ushyraýyna sebep boldy. Onyń ishinde 1929 jyly Serǵazınanyń bul «ádepsiz áreketi» eske túsedi: «halyq jaýlarymen baılanysy bar» degen aıyp taǵylyp, Almaty qalasy Frýnze aýdandyq komıtetiniń partııa komıteti ony partııadan shyǵarýǵa sheshim qabyldaıdy. Araǵa 10 jyl salyp, 1939 jyldyń mamyrynda qalalyq partııa komıteti aýdandyq komıtettiń sheshimin joıyp, ol partııa qatarynda qaldyryldy. Buǵan qýǵyn-súrgin tolqyny báseńdeı bastaǵany sebep bolsa kerek.
Jeke arhıv qorlaryna qaıta oralsaq, KSRO ydyraǵannan keıin zertteýshiler belgili tulǵalardyń «bılikke hattaryn» (partııa, memleket organdarynyń atyna, gazetterge jazylǵan ótinishter, suranymdar jáne basqa da qujattar) atap kórsetedi. «Bılik atyna jazylǵan hattar» sııaqty tarıhı derekkózdiń shetelde analogy bolýy ekitalaı, biraq olardyń keńes qoǵamy ómiriniń ártúrli aspektilerin zertteý turǵysynan biz úshin mańyzy óte zor.
Búginde uıaly telefondar, elektrondy poshta, onlaın forýmdar arqyly baılanys qoljazba hattar almasý tásilin yǵystyryp shyǵardy. Epıstolıarlyq derekkózder úshin tarıhı jaǵdaılar ótkenniń enshisinde, sondyqtan arhıvterdegi saqtaýly turǵan jeke tekti qujattar erekshe mán men qundylyqqa ıe derekkóz retinde qala bermek.
Álııa SÚLEIMENOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń bas sarapshysy,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
