Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«Alǵa ketken adamdy artta qalǵan adam taıaqpen túrtkilep júretini nesi?» degen suraqqa batyl jaýap izdegen qaıran, Abaı?! Ǵasyrdan astam ýaqyt buryn Abaı basqanyń baǵy janǵan boıda kóre almaıtyn adamnyń boıyn qyzǵanysh oty bılep ketetinin qalaı aıtty eken? Qara basynyń baǵy ashylmaǵanyn basqalardyń ozyp ketkeninen kóretin qazaqtyń boıyna bitken bul jaman qasıet bizge opa bermesine ábden kózi jetken Abaıdyń da ashýǵa mingenin janymmen túsinemin. «Bas basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» degen aýyr sózdi halqyna qarny ashqan soń aıtqan da.
Abaıdan oı qalǵan ba?! Myna sóziniń túbine tereń boılap qarańyzshy: «Árbir jalqaý kisi qorqaq, qaıratsyz tartady; árbir qaıratsyz qorqaq, maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq qorqaq, nadan keledi; árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toıymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady». Qazaqtyń qıturqy qarym-qatynasyndaǵy jatypisherlik tizbektiń tolyqqandy logıkalyq jolyn qalaı dál kórsetken?! Shynynda da bizdi tamyrymyzdan býyndyryp turǵan eń birinshi jaýymyz jalqaýlyq ekenin Abaı tap basyp aıtqanyn ýaqyt áli kúnge deıin dáleldep tur.
Dál qazir jer basyp júrgen qazaqtyń da barlyq derti sol jalqaýlyqtan balalap jatqanyn bir-birimizden jasyrǵannan tirshiligimiz jaqsaryp ketse, qanekeı?! Jalqaýlyǵyn jasyrǵysy kelip turatyn qazaq qazirde de isi alǵa basqan adamdy talaýǵa daıyn turady. Eń aıaǵy, baıaǵy sózge toqtaıtyn qalpymyzdan da aıyrylyp qalýdyń az-aq aldynda turmyz. Aýzynyń dýasy bar adamǵa qulaq qoıý, úlken adamdy syılaý degen ulttyq qundylyqtarymyzdan da ada bola bastadyq.
Basqa basqa, ár otbasynyń ózinde meıirim men súıispenshilik azaıyp barady. «Otan otbasynan bastalady» desek, bul – jaqsy qubylys emes. Kún uzaqqa syrtta júrip, keshke ǵana basy qosylatyn bir úıdiń adamy rýhanı syrlasýdan qaldy. Ákesi bir jaqta, sheshesi bir jaqta, balalary ár buryshta bir-bir smartfondy shuqylap otyratyn boldy. Bir-birimen sharýasy bolsaıshy?! Áke balasyna aqylyn aıtýǵa moıny jar bermeıdi. Únemi murnynan shanshylyp júretin sheshesiniń júgermekterine qaraýǵa murshasy joq. Balalar ata-ananyń meıirimine emes, sanany bildirtpeı ýlaıtyn aıfonǵa umtylǵan zaman týdy. Osydan 70-80 jyl buryn Albert Eınshteınniń aıtqan sózi dál kelgenine qaıran qalasyń: «Aqparattyq tehnologııalar qaryshtap damyǵan kezde dúnıege jarymes urpaq keledi».
Qazir qazaq qoǵamynda ınfantıldi adamdar ósip kele jatqanyn jasyrǵannan jaramyz jazylyp kete qoımaıdy. Álgi Abaı aıtqan jalqaý adam endi aldyna tipti maqsat qoıýǵa erinetin kúnge kelip jetti. Jastar turmaq, buryn nemeresin tárbıelep, ómirden kórgen-bilgenin sanasyna quıyp otyratyn ata-ájeniń ózi sol balalardyń ermegine erip, kúndiz-túni gadjettiń jeteginde júr. Alpystan asyp, ataly sóz aıtyp otyratyn kósheli kisilerdiń qarasyn kórmeıtin boldyq osy kúni. Kesek týrap, oqshaý oı aıtatyn adam azaıyp ketti. Sodan da bolar, qoǵamymyzda eıdjızmniń saryny qatty baıqalady. Munyń astarynda nıgılızmniń jatqany tipti dáleldeýdi kerek etpeıdi. Bárin joqqa shyǵarý túptiń túbinde jaqsylyqqa apara qoıýy – ekitalaı.
Urpaqtardyń bir-birin túsinbeýi – árıne, búgin ǵana paıda bolǵan jaǵdaıat emes. Bul – adamzattyń aldyna túsip jortyp kele jatqan máńgilik suraq. Kelisemin, ata-ana ata-ana ekenin, bala bala ekenin mindet qylmaıtyn jaǵdaıda nıgılızmdi sonshalyqty qaýipti dep baǵalaýdyń qajeti joq shyǵar. Olaı deıtinim, adamzat progresi osy urpaqtar arasyndaǵy pikirtalas arqyly júzege asyp keledi. Degenmen de búgingi qazaq qoǵamyndaǵy nıgılızm bizdi ushpaqqa shyǵaratyn kúıde emes ekenin kóz kórip otyr. Kún uzaqqa áleýmettik jelide bir-birin joqqa shyǵarýdan jalyqpaıtyn jurt sózdiń parqyn bilýden qalyp bara jatqany bylaı tursyn, ózderin vırtýaldy álemdegi qaıtpas qaısar batyrdaı sezinedi. Buǵan aǵa urpaq ta kináli der edim.
Shynynda da aýzynan sózi, qoınynan bózi túsip turǵan, eki sózdiń basyn qosyp, jastarǵa jón-josyq kórsetýge jaramaıtyn aldyńǵy tolqyn aǵalardy aqparat aǵynynda erkin júzetin jas býynnyń syılamaıtyny da sodan bolar. Qıyn jaǵdaı! Baǵzy zamandardan qanymyzǵa sińgen «ata jolyn qýǵan urpaq» degen qasıetti de kıeli ádet-ǵurpymyzdan aıyryla bastaǵandaımyz. Osynyń bári jınala kele erteńgi kúnimizdi bulyńǵyr etetini – basy ashyq aqıqat. Olaı deıtinim, qazaqty talaı synnan aman alyp kele jatqan urpaqtar sabaqtastyǵynyń jibi jińishkerip bara jatqany shymbaıǵa batady. Qaı qoǵamda da, qaı zamanda da úlkenniń tájirıbesi men jastyń kúsh-jigeri toǵysqanda ǵana alǵa jyljı alamyz. Bul ekeýi logıkalyq baılanysta ekenin eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Urpaqtar estafetasy jasampazdyqqa qurylǵanda ǵana biz myqty memleket qura alamyz. Aldyńǵy tolqyn aǵalar qataryna qosylǵan bizder de endi qoǵamda bolyp jatqan barlyq oqıǵaǵa óz únimizdi qosyp otyrǵanymyz durys dep sanaımyn.
«Nemene, ózin pıarıt etpese otyra almaıtyn adam ba, álde taǵy bir úlken qyzmetten dámesi bar ma, úıinde tynysh jatpaı ma eken?!» degen sózdi de qulaǵym shalatynyn bile tura, búgin qolyma qalam alyp otyrmyn. Bireý qoldar, bireý qoldamas. Ár adamnyń quqyǵyn syılaý – boıǵa burynnan bitken qasıet. Onyń ústine, men óz ómirimde qyzmetten de, maqtaǵannan da kende bolǵan joqpyn. Dattaǵannyń da nebir túrin kórdim. Biraq ekeýine de selt etpedim desem, ótirik bolar edi. Men de adam balasymyn. Pendemin. Maqtasa, marqaıyp qalatynmyn. Dattasa, qapalanǵanym da ras. Alaıda maqtaý sózdi estigende aspanǵa ushyp ketken joqpyn. Al dattaý sózge bola unjyrǵamdy túsirgen emespin. О́mirdiń mánin shyn túsingen adam bárine sabyrmen qaraý kerektigin erte uqqanyma qýanamyn. Onyń ústine, ádemi bir támsil bar: «Dosyńnan qoryqpa, kóp bolsa, satyp ketedi. Jaýyńnan qoryqpa, kóp bolsa, atyp ketedi. Nemquraıdylyqtan qoryq, ol satyp ta, atyp ta ketedi». Osynyń durystyǵyna kózim jetkendikten bolar, tomaǵa-tuıyqtyqtan aýlaq bolýdy sanama sińirgenmin. Kókirektegi syndarly sózdi adam erikkennen aıtpaıdy, qaýip etkennen aıtady.
Osy kúnderi uqqan jaıt: el úshin ómir boıy tynym tappaǵan adam ómiriniń sońǵy kúnine deıin sol halyqtyń qamyn oılamaı otyra almaıdy. Qazirgi kezde ómirlik belsendi ustanymyńnyń ózin durys túsingisi kelmeıtin ortaǵa el úshin, halyq úshin aıtatyn qudaıshylyq sózińdi de ótkizý – qıynnyń qıyny. Osy sózimdi basqa bireý qalaı túsiner eken dep qıpaqtap otyratyn halge jettik. Biraq artymyzdan ergen urpaqqa kelisti sózimizdi aıtpaı qalý, ózińe jón-josyqsyz aıtylatyn aıyptaýdan qorqyp, úıińde buǵyp otyra berý – memleketke jaýyzdyq oılaýmen birdeı.
Barlyq adamǵa jaqsy adam bolyp kórinýden asqan kóńildiń tynyshtyǵy bar ma eken?! Joq. Desek te, bulaı bolýy múmkin emes. Tolyq aqıqatqa jetýdiń qıyndyǵy da osy sózdiń tuńǵıyǵynda buǵyp jatqanyn baıqar edińiz. Eger siz eń aldymen istiń múddesin oılaıtyn adam bolsańyz. Eger siz óz elińizge shynymen janyńyz ashıtyn tulǵa bolsańyz. Eger siz jurtyńyzdyń erteńin oılaıtyn ultshyl hám memleketshil qaıratker bolsańyz. Osy sóılemderdiń zil-batpan júgin siz ómirińizde sezinip kórdińiz be? Al men bul joldyń eń qıyn jol ekenin 1995 jyly Qyzylorda oblysyna ákim bolyp taǵaıyndalǵan kúnniń ertesine-aq uqtym. Elin súıgen adamnyń barlyq adamǵa jaǵýy múmkin emestigin túsindim. О́ıtkeni Kozma Prýtkov aıtpaqshy, «Nıkto ne obnımet neobıatnogo». Shynynda da halyqtyń bárin qushaǵyńa syıdyra almaısyń. Qushaǵyńa syıdyrǵandary alǵys aıtady. Syımaı qalǵandary qarǵys aıtady. Eń qıyn sharýa osy. Osynyń ózi-aq seniń janyńdy jeıtin súıkimsiz suraq ekenin jaqsy bilemin. Kókiregi oıaý, kózi qaraqty adam osy oıymnyń astarynda qanshalyqty jan azaby jatqanyn túsinedi dep senemin.
Saıasat «qýlyq» degen maǵynany bildiretinin kóp adam aıtady. Múmkin. Biraq óz basym saıasatta júrip qýlyqqa salynǵan emespin. «Arym – janymnyń sadaǵasy» dep júrip eńbek ettim. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrgennen boıymdy aýlaq ustadym. Sebebi jelkemnen halyq qarap turǵanyn únemi sezinip otyratynmyn. Basqa sharýanyń bárin bylaı qoıǵanda, toqsanynshy jyldardyń barlyq taýqymetin Qyzylordanyń, jylý men jaryqsyz qalǵan qıyn kezdi Shymkenttiń, sý tasqynynyń totanaǵyn Shyǵystyń, dinı ekstremızmniń jan túrshigerlik alapatyn Aqtóbeniń jáne Qordaı jerindegi ultaralyq qaqtyǵys qasiretin Áýlıeatanyń jurtymen bólisýdi taǵdyr mańdaıyma jazdy. Barlyq jerde halyqty birlikke shaqyra bildim. Barlyq jerde halyqpen aqyldasyp, sharýa istedim. Barlyq qıyndyqty halyqpen birge júrip jeńip shyqtym. Bes oblysty basqarǵanda da basty maqsatym qolymnan kelgenshe halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý boldy. Halyqpen jaqyn bolyp, qashanda tilegin oryndaýǵa tyrystym. Sol mıssııamdy qanshalyqty oryndaı aldym, ony halyq ózi baǵalaı jatady.
Qyzylorda oblysyna ákim bolyp barǵan alǵashqy kúnder áli esimnen ketpeıdi. Oblys – ózimniń týǵan jerim. Aımaqty jaqsy bilemin. Biraq ákimdik qyzmetke alǵash kirisken kúnderi «Neden bastaý kerek?» degen suraq kóldeneńdep turyp aldy. Aıaq astynan qazaq ádebıetiniń klassıgi Ábdijámil Nurpeıisov aǵam kele qalmasy bar ma?! Ol kisi aıtty: «Berdibek, Aral aýdanynda Aqbasty degen meniń týǵan jerim bar, sol jerdiń halqyna baryp suhbattas».
Keıinnen oılap otyrsam, Ábe «birinshi kúnnen halyqtyń ortasynda bol» degendi meńzegen eken. Muny eshqashan esten shyǵarǵan emespin. «El ishi – altyn besik» degen qazaqtyń máteli bar. Ras sóz. Eldiń ishine kirseń, kóp nársege qanyǵasyń. Bir baryp, eki baryp, úsh baryp, qoıa salǵan bolmaıdy. Júıeli baryp turý kerek. О́ıtkeni halyq – ulyqtyń aqylyn azdyrmaıtyn, sezimin sóndirmeıtin uly kúsh. Osy sóz meniń el basqarýdaǵy kirshiksiz kredoma aınalyp ketti. Shynynda da kabınette otyryp, halyqtyń muńyn joqtaý – dıagnozyńdy bilmeı, dári ishýmen birdeı.
О́zim qandaı jaýapty qyzmette istegen kezde de kez kelgen adammen ashyq boldym. Túlkibulańǵa salǵan kezim joq. Sondyqtan da basqalardyń da óz oıyn kúlbiltelemeı tikesinen aıtqanyn qaladym. Kózińshe durys áńgime aıtyp turyp, bylaı shyǵa bere basqa áńgime aıtatyn adamdar da boldy. Keıbireýlerdiń aldymda ótirik sóılep, ashyqtan ashyq jaǵympazdanyp turǵanyn kórgende qatty uıalatynmyn. О́ıtkeni ondaı adamdardyń talaı ekijúzdilik tanytqanyn da kórgenmin. О́mirdiń táttisin de, ashysyn da kórdim. Tirshiliktiń máni materıaldyq qundylyqta emes ekenin jaqsy biletindikten eshqashan ashkózdikpen baılyq jınaǵan emespin. Adam tolyqqandy ómir súrý úshin kóp nárse keregi joq. Oǵan taza eńbekpen jetýge ábden bolatynyn óz basymnan bilemin.
Tákejan bolys bolǵanda Abaıdyń jer shuqyp qalatyny esińizde me? Ol jaıdan-jaı basyn tómen túsirip otyrmaıdy. Búgin bolys bolǵan inisi erteń oryntaǵynan túskende ne bolady degen suraqtyń tóńireginde mazasy qashady. Sondyqtan da bul jaǵdaıdy men de o basynan durys qabyldaýǵa ózimdi daıyndaǵanmyn. Qyzmetten de artyńa qaraılamaı ketkennen asqan baqyt bar ma?! Eń bastysy, kez kelgen qyzmetti jaqsy atpen, abyroımen aıaqtaı bilgenge eshnárse jetpeıdi. Kez kelgen basshy keıin kóńiliniń tynyshtyǵy úshin osyny eń aldymen oılaýy qajet.
Kóńil demekshi, adamnyń janynan aýyr eshnárse joq. «Kisiniń kóńili bir atym nasybaıdan qalady». Myna qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde adamdardyń bir-birimen syılasyp, aýyzbirshilikte júrgenine ne jetsin. Saıtannan surapty deıdi: «Sen neden qorqasyń?». Ol aıtqan eken: «Men bir-aq nárseden qorqamyn. Adamdardyń aýyzbirshiliginen». Menińshe, osynda kóbimiz mán bere bermeıtin úlken ómirlik fılosofııa jatyr.
Osy jerde búgingi qadap aıtqym kelgen qaýipti máselege de kelip jettik. Qazaqqa qazir birlik aýadaı qajet. Túsinemin, biz birlik týraly aıta-aıta bul sózdi jaýyr qylyp jibergenimiz ras. Degenmen birlik týraly aıtpaı tura almaımyz. Ásirese qazirgideı eski júıeden jańa Qazaqstanǵa ótip jatqan tusta. Búgin bizdiń qoǵamymyzda ózara aqparattyq soǵys ýshyǵyp bara jatqanyn jalqaý adam ǵana baıqamaıtyn bolar. Munyń aıaǵy jaqsylyqqa aparmaıtynyn jaqsy bilemin. Kózge aıtqannyń zári joq, bizdiń túbimizge bir jetse, osy vırtýaldy batyrlyq jetedi. Áleýmettik jelidegi ishki tartys-tóbelesimiz óz ortamyzda qalyp qoısa, ıgi ǵoı. Joq. Bizdiń dıskýssııaǵa qurylmaǵan, «ári tart ta, beri tart» kúıki áńgimemizdiń bárin kóptegen sheteldiń zertteý ınstıtýttary saraptap otyr.
Dál osy jaǵdaı bizdiń elimizdiń órkendeı túsýine basty kedergi keltirip otyrǵanyn astyn syzyp aıtqym keledi. Saıasatta «táýekel» degen kategorııa bar. Kez kelgen sheteldik ınvestor tynyshtyq pen birlik ornaǵan elge qarjy quıady. Al birligi joq jerge at basyn burmaıtyny taǵy aqıqat. Mine, biz nege birlik týraly aıtýdan, eldi birlikke shaqyrýdan jalyqpaımyz?! Másele osynda. Onyń ústine, yntymaǵy joq eldi alasapyranǵa aınaldyryp jiberý de óte ońaı sharýa ekenin keshe ǵana bolǵan qańtar oqıǵasy kezinde óz basym anyq baıqadym. Sondyqtan da dál qazir eldik sharýalardy oılaıtyn árbir azamat osy máseleniń baıybyna tereń úńilgenin qalar edim.
Eki aıdyń shamasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń qabyldaýynda boldym. Jańa Qazaqstan jónindegi óz oılarymmen bólistim. Biraq endigi jerde úlken qyzmet týraly áńgime bolǵan emes. Ony ózim de qalamaımyn. Ár nárseniń jónimen bolǵanyn jaqsy kóremin. Sondyqtan da endi bizden keıingi urpaqtyń óz qabiletin kórsetetin kezi keldi. Jalpy alǵanda, Otanymnyń, ultymnyń bolashaǵy úshin qazirgi jańa býynǵa tájirıbem men bilimimdi bólisýge daıyn ekenimdi jetkizdim.
Prezıdenttiń qazirgi tańda jasap jatqan júıeli jumysyn tolyq jáne túpkilikti qýattaımyn. Kópke belgili sharýalardy qaıtalap jatqym kelmeıdi. Bir aıtarym, Qasym-Jomart Kemeluly qoǵamda ádildik ornatýdy óz qyzmetiniń leıtmotıvi etip alǵany aıdan anyq. Sóz joq, ádildik tek tıisti zańdar qabyldaý arqyly ornaıdy. Al zań qabyldaý ýaqytty kerek etedi. Sondyqtan da bizge shydamdylyq qasıet kerek der edim. Zań ústemdigi ornaǵan kezde kóptegen másele óz-ózinen ońaı sheshiletinin tereń túsinetin Prezıdent jumystyń osy salasyna alǵashqy kúnnen batyl kiriskenin el jaqsy biledi. Olaı bolsa, onyń oıǵa alǵan isin abyroımen aıaǵyna deıin jetkizýi úshin bárimiz sabyrlyq saqtap, bárimiz jan-jaqty qoldaý kórsetkenimiz abzal.
Taǵy bir aıtpaı ketýge bolmaıtyn jaıt bar. Halyq arasynda eski júıeniń kadrlarynan qutylý máselesi kún tártibinen túspeı turǵany áleýmettik jeliden aıqyn baıqalady. Shynynda da qazir kadr máselesi qıyn bolyp tur. Bılikte otyrǵandardyń keıbiri áli kúnge deıin ótirik aqpar berip, halyqty da, Prezıdentti de aldaýsyratqanyn qoımaı otyrǵanyn ashyq aıtýymyz kerek. Árıne, kadr aspannan salbyrap túspeıdi. Kadr saıasatynda úsh prınsıp bar: Birinshi – kadrlardy irikteý. Ekinshi – kadrlardy ornalastyrý. Úshinshi – kadrlardy tárbıeleý. Osy úsh prınsıp tolyq úılesimde bolǵanda ǵana bizde kadr saıasaty durys jolǵa qoıylady. Qasym-Jomart Kemeluly osy máseleni qazir myqtap qolǵa alǵanyn kórip otyrmyn. Sondyqtan da bul óz jemisin beredi dep oılaımyn.
Qoryta aıtqanda, halqy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýdy basty muraty etip qoıǵan Memleket basshysynyń saıasatyn qazir jan-jaqty qoldap, halyq birtutas bolǵanda ǵana elimizdiń kósegesi kógeredi. Sonda ǵana biz mereıli memleketterdiń qataryna qaımyqpaı qosyla alamyz. Maǵan Izraıldiń eks-premer-mınıstri Golda Meırdiń sózi erekshe unaıdy: «Pessımızm – eto roskosh, kotorýıý evreı ne mogýt sebe pozvolıt». Ár halyq úshin de aqıqat sóz osy. Qara aspandy tóndire bergennen jyrtyǵy jamalǵan eldi kórgen joqpyn. Biz shyn máninde aldaǵy kúnge optımızmmen qaraı bilgende ǵana aldyńǵy qatarly halyqqa aınalamyz. Al ol úshin bizde qazir óte qolaıly sát týyp tur. Osy múmkindikten aıyrylyp qalmaý, taǵy da qaıtalap aıtamyn, bizdiń aýyzbirshiligimizge tikeleı baılanysty. Aıtary joq, tarıhı kezeńde turǵan bizdi birlik qana bıikke kótere alatyny daýsyz.
Berdibek SAPARBAEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
