Qymbat bıletten áýe habyna deıin: Azamattyq avıasııa problemalary qalaı sheshiledi?

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaevtyń aıtýynsha, qazir Qazaqstanda ushaqpen ushatyn jolaýshy sany artyp keledi. Bul óz kezeginde ushaq jetispeýshiligi, reısterdiń keshigýine ákep soǵyp, otandastarymyzdyń narazylyǵyn týdyryp otyr. Mınıstr sózin resmı derekter de rastaıdy. 2022 jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda áýe transporty 5,8 mln adamdy tasymaldaǵan. Bul ótken jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 12,8 paıyzǵa joǵary. Tek shilde aıynyń ózinde 1,2 mln adam áýe kompanııalarynyń qyzmetin tutynǵan. О́ńirlik bóliniste jolaýshylar aǵynynyń kóp bóligi Almatyǵa tıesili – 4 mln adam, tıisinshe 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 8,8 paıyzǵa kóp.

«Qyzmetime alǵash kirisken kúnnen bastap máseleni zerdelep, ony sheshý maqsatynda qazaqstandyq áýe tasymaldaýshylarǵa jańa ushaqtar satyp alýdy tapsyrǵan bolatynmyn. Jospar boıynsha jyldyń sońyna deıin jalpy syıymdylyǵy 2,5 myń oryndy quraıtyn 14 jańa áýe kemesi paıdalanýǵa berilmek. Atap aıtqanda, SCAT avıa­kompanııasy – 9, Fly Arystan – 3, Air Astana 2 ushaqpen tolyqtyrylady», dedi mınıstr.

SCAT áýekompanııasy óz parkine 174 oryndyq Boing-737 MAH 8 zamanaýı ushaǵyn qosyp úlgerdi. Onda bıznes-klastaǵy oryndar da qarastyrylǵan. Qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin kompanııa taǵy 4 Boeing áýe kemesin satyp almaq. Atal­ǵan áýe kompanııasynyń floty 27 ushaqqa deıin kóbeıedi degen jospar bar. Jalpy, áýe tasy­malyna qatysty suranys jyl­dan jylǵa artyp kele jat­qandyqtan, qazaqstandyq áýe kemeleri parki 2025 jylǵa deıin 51 birlikke ulǵaıatyny málim boldy.

Jaqynda mınıstr elimizdegi eń iri áýe tasymaldaýshysy – Air Astana prezıdenti Pıter Fostermen kezdes­ken edi. Sol kezde vedomstvo basshysy áýe reısteriniń keshi­gýi men aýysty­rylýy, sony­men birge bıletterdiń tapshyly­ǵyna baılanysty alańdaý­shylyq bildirgen. Mınıstrdiń aıtýynsha, kompanııa basshysy mindettemelerdi oryndaý úshin tıisti barlyq shara qabyl­danatynyn aıtyp sendirgen.

Sonymen birge, áýejaı máselesi de – basty nazarda. Azamattyq avıasııa ko­mı­teti tóraǵasynyń orynbasary Ardaq О́tepov «Ashyq saǵat alańy» jobasy aıasynda aımaqtyq áýejaılardy sýbsıdııa­laý máselesine arnalǵan jıyn ótkizgen edi. Jıyn barysynda mınıstrlik bas­tamasymen aımaqtyq áýejaılardy qarjylaı qoldaý boıynsha zańnamaǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar jan-jaq­ty ekshelip, osy taraptaǵy usy­nystar ortaǵa salyndy. A.О́tepovtiń aıtýynsha, «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kólik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasyna ózgerister Úkimette maqul­danyp, Parlament Májilisiniń qaraýyna joldandy. Atalǵan ózgerister operasııalyq shy­ǵyndardy jabýǵa kiris deń­geıi jetpeıtin jergilikti áýe­jaılardy sýbsıdııalaý meha­nızmin qarastyrady. Bul óz­gerister engizilgennen ke­ıin jyldyq jolaýshylar aǵy­ny 200 myńnan tómen kom­mý­naldyq menshiktegi áýejaılar sýbsıdııalanbaq.

«Búgingi tańda elimizdegi kóptegen jergilikti áýejaılar qar­jylyq qıyndyqtarǵa tap bolyp jatyr. Bul óz keze­ginde ushý qaýipsizdigine áser etetini belgili. Sebebi qar­jynyń jetkilik­sizdigi tıis­ti tehnıkalyq jańalaý jumys­­taryn júrgizýge kedergi kel­tiredi. Olqylyqtyń ornyn tol­tyrý maqsa­tynda osy tarap­taǵy zańǵa ózgeris­ter engizý qajettiligi týyndady. Jýyq arada atalǵan ózgerister zańǵa engizi­ledi dep kútilýde. Osy­ǵan oraı áýejaı­lardy sýbsı­dııalaýdyń jańa erejesi beki­tilmek. Bul oraıda, áýejaı, Azamattyq avıasııa qaýym­dastyǵy men «Atameken» UKP ókilderimen talqylaýlar ótkizý úlken mańyzǵa ıe», dep atap ótti komıtet tóraǵasynyń orynbasary.

Sondaı-aq ol áýejaılardy sýbsıdııalaý sharasy «Qýatty óńirler – el damýynyń draı­veri» Ulttyq jobasynda da qaras­tyrylǵanyn aıtty. «El aımaq­taryn ekonomıkalyq jáne áleýmettik damytý baǵdar­lamalaryn keshendi qoldaý arqyly ondaǵy áýejaılardyń ınfraqurylymy men adamı resýrstaryn jańǵyrtýǵa da múmkindik týmaq. Bul – jolaýshylar men júk tasymalyna oń áser etip, tyń serpin bermek», dedi A.О́tepov.

Qazir Qazaqstanda 25 áýejaı bar, onyń 18-i – halyqaralyq reısterge de qyzmet kórsetedi. Keıbirin jeke ınves­torlar basqarady, kóbi negizinen jer­gilikti bıliktiń nemese kvazı­memlekettik kompanııanyń qaramaǵynda.

Azamattardyń kóńilinen shyǵa almaı otyrǵanyna qara­mastan azamattyq avıasııanyń qyzmet quny sharyqtap shyǵa kelgen. Sońǵy bir jylda áýe kompanııalarynyń qyzmet quny 27 paıyzǵa qymbattap, 277 mlrd teńgege jetken. Byltyr qańtar-shildede tasymaldaýdan kompanııalar 189,2 mlrd teńge tabys tapsa, bıyl tabys kólemi 276,8 mlrd teńgege jetken. Tabystyń basym bóligi, 270,6 mlrd teńge – jolaýshylar tasymalynan, 6,2 mlrd teńge – júk pen bagaj tasymalynan, 3 mlrd teńge transporttyq quraldy ekıpajben birge jalǵa berýden túsken. Qyzmet quny degennen shyǵady, áýe bıletteriniń baǵasy da ońyp turǵan joq. Tap qazir kez kelgen qalaǵa bılet izder bolsańyz, baǵa bir baǵyttyń ózine 30-40 myń teńgeden kem soqpaıdy. «VVP Kazahstana» telegram-kanaly «Eger dál erteń elordaǵa ushý qajet bolsa, bir baǵytqa bılet baǵasy qansha shyǵady?» degen suraqpen zertteý júrgizip kórgen.

«Erteń elordaǵa eń arzan bılet Petropavldan tabyldy – 12 myń teńge. Al eń qymbat bılet – geografııalyq turǵydan jaqyn ornalasqanyna qaramastan Pavlodardan shyqty – 104 myń teńge. Qostanaılyqtar – 24,8 myń, almatylyqtar – 37 myń teńgege alady. О́zge óńir turǵyndarynyń elordaǵa áýe jolymen sapar shegýi 40 myńnan arzanǵa túspeıdi», delingen kanal habarlamasynda. Jalpy, 2021 jyldyń qazan aıynan beri bılet quny 4 ese qymbattapty. 

Azamattyq avıasııa salasynda tizbekteı bersek, problema kóp. Jyl basynda Azamattyq avıasııa komıtetiniń tóraǵasy Talǵat Lastaev sonyń birazyn aıtqan. Máselen, otyn. Munaı óńdeý zaýyttarynyń jıi jón­deý jumystary úshin jabylyp qalýy naryqta úlken tapshylyq týdyrady. Áýe kompanııa­lary 2022 jylǵa 1 mln tonna áýe kero­sınine tapsyrys bergen. Al áýe kerosıniniń jyldyq óndirisi 700 myń tonnany quraıdy. Budan bólek, áýejaı mańyndaǵy aýmaqtarda turǵyzylǵan zańsyz nysandar túıtkili men áýejaıda sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyn qurý da ózekti. Sonymen qatar elimizde bul salada kadr tapshy. Azamattyq avıasııa komı­tetiniń dereginshe, bizde 25 sertıfıkattalǵan avıasııalyq oqý ortalyǵy bar. Olar ushý ekı­pajdaryn, ınjenerlik-teh­nı­kalyq personaldy, dıspet­cherlerdi, avıasııalyq stansa operatorlaryn daıarlaýmen, qaıta daıarlaý­men jáne kásibı deńgeıin qamtamasyz etýmen aınalysady.

«Qazir azamattyq avıasııada 20 myń adam jumys isteı­di. Onyń 10 myńǵa jýyǵy – áýe­jaı jumysshylary, 3 myńǵa jýyǵy – ushý quramynyń qyz­metkerleri, 2 myńǵa jýyǵy – ınjenerlik-tehnıkalyq quram jáne basqa da qyzmetkerler. Salanyń damýyn eskere otyryp, 2025 jylǵa deıin jyl saıynǵy qajettilik 500-600 adamdy quraıdy», delinedi komıtet habarlamasynda. Osy jáne ózge de máselelerdiń jedel sheshilýi mańyzdy. О́ıtkeni áýe kompanııasyndaǵy, áýejaıdaǵy usaq-túıek kemshilik úlken qaterge soqtyrýy yqtımal.

Qaýip pen qaterden alshaq, biraq túpki damýymyzǵa, eko­no­mıkamyzǵa serpin berer taǵy bir mańyzdy jaıt bar. Bul – azamattyq avıasııany ın­vestısııa tartý, tabys tabý­dyń kózi retinde qoldaný. Zert­teýshi Qanat Mahanovtyń aıtýynsha, áýe transporty men áýejaıdyń damýy ekono­mıkalyq ósimmen tikeleı baılanys­ty. Jolaýshylar ushaǵynyń kóbeıýi qyzmetter sektoryndaǵy eńbekpen qamtý kórsetkishiniń ósýine alyp keledi. Taǵy bir eskerilýi kerek faktor – Qazaq­stannyń geografııalyq ornalasýyn utymdy paıdalaný jaıy.

«Qazaqstannyń áýe tasymaly sala­syn­daǵy mańyzdy artyqshylyq­tary­nyń biri – onyń Eýropa men Qytaı ara­syndaǵy mańyzdy býyn qyz­me­tin atqarýǵa múmkindik bere­tin geogra­fııa­­lyq jaǵdaıy bolyp sanalady. Bul rette Frankfýrt, Amsterdam, Sınga­pýr sııaq­ty áýe habtaryn tabysty ınvestı­sııa­lyq saıasattyń mysaly dep atar edik. Boljam boıynsha, aldaǵy 20 jylda Qytaı, AQSh jáne Úndistan azamattyq avıasııa­sy jedel damyǵan naryqqa aınalady. О́ńirler arasynan Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy erek­she rólge ıe bolady. Osy­ǵan baılanysty Qytaıda jáne basqa da Azııanyń iri avıa­sııa­lyq naryqtarynda áýe tasy­ma­lyna qatysty ósip kele jatqan suranys taıaý bola­shaqta Qazaqstan avıasııasyn da­mytýdyń tirekteriniń biri­ne aı­nalýy múmkin», deıdi sarapshy.