О́tegen Oralbaev – qazaq kórkemsózine óziniń oılaý, sóıleý máneri men naqyshyn qos ǵasyr toǵysyndaǵy ýaqyt týdyrǵan ómir aqıqattarymen sýǵara júrip, ádebıet álemine óz jolymen kelgen talantty qalam ıesi, tarlanboz aqyn.
«Aqkıiz» aýylynyń aq shaǵyly men aq jal qumyna aýnap ósken qara balanyń ómirbaıany besigin elýinshi jyldardyń buıdasyz qatal jeli terbegen, keýdesin alpysynshy jyldardyń aq tolqyny kernegen keńestik dáýirdiń kórinisimen úndes... О́tegenniń ómirbaıany – Táýelsizdikke deıin de, keıin de qazaq óleńi men kórkem sózine boıynda baryn arnap, ádebıettiń syry men symbatyna kóleńke túsirmeı kele jatqan talantty býynnyń ómirbaıany. Aqynnyń osydan biraz jyl buryn «Folıant» baspasynan jaryq kórgen qos tomdyq «О́leńbaıanyn» qaıyra oqyp otyryp, kemeline kelip, keńistigi keńeıgen, atandaı atpal azamattyń qalyptasý kezeńin – taǵdyr-talaıyn, qýanysh-muńyn, jubanysh-kúızelisin, úmit-kúdigin, qysqasy ózi ómir súrgen dáýir men qoǵamnyń, minez-qalybyn oı tezine, sana sarabyna salǵan sát-saǵattaryn júregimmen tanyp, tarazylaǵandaı kúı keshtim.
Atyraýdyń aq tolqyndary...
Asqaq Alataý men arý Almatynyń
ásem keshteri...
Týǵan óńirdegi qyzmet joly...
Oblystyq gazet pen teledıdardaǵy qalyptasý jyldary... Qalamger jigittiń Almatyǵa qaıta oralýy... Ult ustynyna aınalǵan ataqty basylymdardaǵy qalamgerlik joldyń, qoǵam ómirine aralasa kele qaıratkerlikke jalǵasýy... Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılanýy... О́tpeli kezeńniń órtin keship júrip, ómir dodasyna jasqanbaı túsýi... Saıyp kelgende osynyń bári ýaqyt talaby edi...
Munaıly, munaraly Mańǵystaý óńirinde ómir jolyn bastaǵan О́tegen Oralbaıuly maı sapyryp, mańdaıyn yrysqa tiregen alyp óndiris oshaqtarynyń laýlaǵan otyna jas kezinen oranyp óskenin bilemiz. Jerdiń jeti qat qatparyna boılaǵan qurysh bilekti jumysshylardyń bolat burǵysynyń urshyqtaı zyryldaǵan únine eltip eseıgeni jáne belgili.
Sekseninshi jyldary О́tegen aqynnyń munaıly óńirde júrip, aspanmen, jermen aǵynan jarylyp tildesken, kógin alashubar bult sırek kezetin aqtaýlardyń qoltyǵyn aralap júrip, armanǵa – jol, úmitke qanat bitirgen jyrlaryn ara-tura respýblıkalyq basylym betterinde jarııalap turǵany esimizde. Jyrlarymen qosa sol óńirdiń qatal minezi shyńdaǵan aǵa-baýyrlary, ini-qaryndastary jaıly tushymdy maqalalar, esse-tolǵanystar jazyp turǵany jadymyzda...
Astanadaǵy albyrt kúnderdi aıdyndy Atyraýdyń aq jal tolqyndy óńirinde ótken oı qorytý, adamtaný, ǵalam syrlaryn baǵalaý tárizdi kemeldený, tolysý baspaldaqtaryn ıgerýge jalǵaǵan jas aqynnyń qalamynan ondaǵan órkeshti óleń-jyrlar ómirge keledi. Sol jyrlardyń biri – «Jel» atty bes shýmaq óleń.
«Soǵady Batys, Tústikten,
Teristik, Shyǵys – bárinen.
Úndesip ómir ánimen.
Saǵym bop esken samaldy,
Saǵynyp júrmin áli men.
Jelpıdi taý men tóbeni,
Bult bolyp jerge tónedi.
Jaýtańdap turǵan juldyzdar
Deminen jeldiń sónedi.
Munaralardy yrǵap bir,
Mańǵystaý ánin tyńdap qyr,
Túbekten soqqan tentek jel
Tynyshtyq jaıly jyrlap tur…» –
О́leńniń órti qalaı qalyń bolsa, onyń derti de solaı. О́leń úshin qýaný da, jubaný da – dert. Dertsiz, órtsiz jazylǵan óleń oqyrman júregine jol taba almaıdy.
О́tegen óleńderinde kez kelgen júrektiń qyl pernesin basar shyn óleńniń shyńǵyrǵan derti men shýaǵy, jylýy mol órti bar. Sondaı jyrdyń órti men dertine qamalǵan sátterdiń birinde aqyn qalamynan tómendegi joldar tógilip túsken:
«Bir ustatpaı qoıdyń-aý sen, otty óleń,
О́zimdi-ózim ońashada jep kelem.
Ormansyń ǵoı, júrekterde kóktegen,
Armansyń ǵoı,
Jalǵyz ǵumyr jetpegen.
Izdep kelem bir jańalyq órtenip,
Ustatpaıdy óleń degen erke-elik.
Maǵan kerek: Jumekendik jumyr oı,
Muqaǵalı minezindeı erkelik…» –
deıdi tamyryn tereńnen tartar otty jyr.
Baıqaısyz ba, aqynnyń jyr jaratýdaǵy kredosy men konsepsııasy osy!..
О́tegen poezııasynan úlken ádebıetke tán aıshyqty nyshandy tanytar mádenıettiliktiń syrbaz úlgisi men sıpattaryn baıqaý qıyn emes. Jalpy, aqyn jaratylysy men bolmysyn aıǵaqtar basty erekshelikti de osy ólshemder aınalasynan izdeýimiz kerek. Ol qyr týraly jazsa da, taý týraly tolǵansa da, osy bıikten kórinýdi maqsat etedi. О́rnegi órkendi, órisi keń qazaqy qalyp – О́tegen óleńbaıanynyń basty kórkem quraly.
«Andyzdap shyǵyp úıiri,
Aldymdy kesip barady.
Dalanyń júırik kıigi,
Darııa bolyp aǵady…», –
degen sýret tórkininde qanshama dala minezi, dala kórinisi jatyr?!
Osy bir joldardy oqyǵanda meniń jadymda ótken ǵasyr qoınaýynan Torǵaı dalasy qol sozǵandaı boldy… Birinshi kýrsty bitirgen jyly tobymyzdy jazbaı, Saǵat, Rızabek, Jarasqan, Saılaýbek, Ádilbek, Áshirbek, Aldan, Alma, Gúlnázııa, Ǵalym, Yrym, Baqytjan, Álibek, Súndetqalı, Nurman, Sálim, t.t. qatar oqyǵan dostarymmen Torǵaıǵa egin oraǵyna barǵanym esime tústi... Ár jyranyń qoltyǵynan jalt-jult etken qara sýlar elestedi. Mańdaılaryn jelge tósep, ashyq «GAZ-53»-tiń ústinen myna jaryq dúnıege aıryqsha tazalyq pen adaldyq nuryn shasha shýlasqan stýdenttik kezdegi qurby-qurdastarymnyń rııasyz kúlkileri keldi qulaǵyma… «Dostar, dostar, júrsiń qaıda? Birge edi ǵoı janymyz…» dep qosyla án shyrqaǵan qyzdar men jigitter mingen mashına ústinde turyp, temir tulparmen qatarlasa júıtkigen dala kıikterin kórgenim esimde… Biz mingen mashınamen jarysa júıitkigen dala júırikteriniń qalyń úıiri órshelene shaýyp, ústinde máz-máıram qyzdar men jigitter alaqaılasqan júk mashınasynyń aldyn kes-kestep, yzǵyp ótkeni kóz aldymnan ketpeıdi. Keıin marqum Keńshilikke osy jaıdy aıtqanymda: «Nurlan-aý! Kıik pen aqyn týysqan ǵoı! Bilmeısiń be, týysqan?!. Topyraǵymyz bir… Jaryssaq, ozǵansha, toqtamaımyz!.. Myna men – Torǵaıdyń kıigimin… Mashına jolyn kesip ótken №1 kıik men edim ǵoı… Qalaı tanymaǵansyń?» – dep aqsııa kúlgeni esimde.
«…Aldynan kesip óttik te,
Sonan soń kettik burylyp.
Kıikter – qyzyl kóp núkte,
Keledi qalmaı júgirip.
Janymdy terbep bir úmit,
Tańdanyp kelem taǵdyrǵa.
Balalyq shaǵym júgirip,
Shyǵaryp saldy san qyrǵa», –
dep aıaqtalatyn «Kıiktermen kezdesý» atty jyr qııalyma qanat bitirip, kóz aldyma osyndaı bir jandy sýretter keldi.
О́tegenge rahmet! Keńshiligimdi, Keńshiligimniń Torǵaıyn, Torǵaı dalasynyń búginde qatary sırep bara jatqan kúmis tuıaq kıikterin esime saldy.
Qaqaǵan aıaz, qarly boranda, aspan aınalyp jerge túserdeı qapyryq shilińgir shilde – aptapta, bylaıǵy alys-beris, urys-kerisi kóp, jutań, tym qarabaıyr tirshilikke boı aldyrmaı, ot pen sýdyń burq-sarq qaınaǵan ortasynda arpalysyp kúı keshken jumysshylardyń qapysyz ómirine tánti bolǵan, ashy-tushynyń dámin qatar tatqan aqynnyń «О́leńbaıan» atty qos tomdyǵyna engen óleń-jyrlarynyń ishinde kóp qalamgerler eleı bermeıtin shyńyraýǵa burǵy salyp júrgen ǵajaıyp eńbek adamdary taqyrybyna sanaly túrde dendep barý úrdisi bar. О́mirdiń ózindeı óleńder!
Asyly, adam júregine tez qonaqtap, seziminiń áldebir názik pernelerin dóp basatyn óleńniń ómiri uzaq bolady. О́tegenniń «О́leńbaıanynda» ómir súrý quqysy berik, oqyrmanynyń jan-júregin jaýlap alatyn jyrlar barshylyq. Sondaı jyrdyń biri – aqyn qalamynan erterekte týǵan «Oral men Orda arasy». О́leń erkin oqylady.
«Jaltaqtaı beremin,
Narynnyń or qumdarynda.
Jyr keship kelemin,
Jaıyqtyń tolqyndarynda.
Aıdaý jol aǵady aldymnan,
Tanbaıdy arǵymaq shabystan.
Tóbeler tóbesi jańǵyrǵan
Tartady alystan.
Baǵandar shabady buldyrap,
Symdary án salyp.
Burymdaı burylǵan myń bulaq,
Barady Jaıyqqa qarsy aǵyp.
Qalqıdy tóbeler kónergen –
bir kezgi jaýshy deregi.
Jeti qat tereńnen
Muhıttyń daýysy keledi…» –
deıtin kórkemdik keskini ǵana emes, jalpy jyrdyń oı órý úlgisi de ózgeshe osynaý jyr О́tegen aqynnyń qoltańbasyn bederlep turǵany shúbásiz.
«Bıiktik degen sonda ne?
Baqytty kúnder,
Dýmandy el,
Kir jýyp, kindik býǵan jer.
Jatqanmen taban astynda
Bárinen bıik týǵan jer…» –
degen shabytty joldar aqynnyń ysylǵan sheberliginiń belgisi. Jalpy, О́tegenniń otty jyrlarynyń kóbi tamyryn týǵan jer, atameken, atajurt sekildi kıeli de qasıetti uǵymdardan tartady.
Bul – aqyndyq qýat pen azamattyq oıdyń úılesimi. О́tegen jyrlarynyń altyn arqaýy osy.
Myna saǵymdaı qubylyp, sabyndaı buzylyp turǵan zamana jeli adamzat ataýlynyń baıyrǵy bolmys-tirshiligine buryn-sońdy bolmaǵan beıtanys qubyjyq qubylystardy sát saıyn tyqpalap, mazasyn ketirip turǵany eshkimge qupııa emes. Álemdegi aldy-aldyna ǵumyr keship jatqan alys-jaqyn memleketter bul kúnderi aýyl úıdeı aralasyp, mıdaı tutasyp barady. Jahandaný degen jymysqy qubylys ulttar men ulystardy, ácipece az sandy halyqtardy dilinen, tilinen, salt-dástúrinen, meıirim-shapaǵatynan, janashyrlyq, baýyrmaldyq, kisilik syndy abzal qasıetterinen aıyryp, aınytý úshin jeti basty aıdahardaı ysqyrynyp, aıbat shegip, rýhanı kúızeliske ıtermeleýdiń aqyry osydan segiz jyl buryn Kıev «maıdanynan» bastalǵan teketirestiń Batys pen Shyǵystyń joıqyn maıdanyna aınalyp barady...
Osyndaı ýyty adamzattyń boıyn alǵan almaǵaıyp ýaqyttyń surapylyn aqyn júregi sol kezde-aq sezingenin ańǵaramyz. Burynyraqta jazylǵan osynaý ýaqyt, ult, urpaq úshin alańdaǵan jyrdan búgingi kúnniń qasireti men qarǵysyn sezingendeı kúı keshemiz.
«Temip-qaıraq zamanym-aı, zamanym,
Baspaı qoıdy-aý bolashaqqa qadamym.
Urpaǵymnyń bolashaǵy úshin dep,
Ot pen sýǵa kezek tústi-aý talanym.
Birde sýyq, birde jalyn myna kún,
Amal joqtan kúlip turyp, jyladym.
Seniń erteń kúniń úshin, ulanym,
Bas ımeıtin pendelerge quladym.
Quladym kep, quldyq urdym, derttendim,
Kúıin keshtim shatyrdaǵy kepterdiń.
Jalǵyz, jamaý júregimdi ap qolyma,
Qansyratyp, qaqyratyp tórt bóldim...
... Qorqaýlarǵa quldyq urǵan joq edim,
Qolyn jaıyp toryqpap ed óleńim.
Senimim men úmitimdi shynjyrlap,
Aıaq-qolym kisendeýli kelemin...»
Zaman, Urpaq, Ýaqyt týraly bul tolǵanys bilikti, bilimdi, oıy tereń, qııaly ushqyr kez kelgen azamattyń júregin shymyrlatyp, sanasyn sarapqa salary aıdan anyq. Búgingi Táýelsiz erkindigimizden, eldigimizden aıyrylyp qalmaý úshin, árıne, namysymyzdy jibermeı, qaıratymyzdy janyp, beldi bekem býyp kúresýimiz kerek. Sonda ǵana jahandyq rýhanı apattan eldik tutastyǵymyzdy, ulttyq keskinimizdi, memlekettigimizdi aman saqtap qala alamyz. Aq, adal aqyn osyny meńzeıdi.
Azamattyq-qaıratkerlik kelbeti men aqyndyq bolmysy qatar órilgen О́tegen aqynnyń «О́leńbaıan» atty qos kitabynda kórkemdigi bir qaralyq joldar jetip artylady. Máselen, «Jas kelindeı uıalady qyz-kóktem, aqsaqaldy Atyraýdyń aldynda» nemese «Tyrnalarym, uıa salshy uıatqa» degen joldar adamdardy alabóten qubylystardan arylýǵa shaqyrǵan aqynnyń janaıqaıy desek te bolǵandaı. Aqyn jyrlarynyń aıtary mol, aýqymy keń, taqyryby alýan-alýan. Qoltańbasy aıqyn, «júrekten shyǵyp, júrekke jol tabar» dúnıeler. Avtor zamannyń keıip-kespirin ashyp berý úshin urymtal jaıttarǵa barady. Mysaly, «Ǵabeń, Tahań jáne partııa jınalysy», «Boran», «Ata, bul menmin ǵoı», «Kúz. Kóne dombyra», «Barsakelmes», «Aǵa shopan Kemelbek Tekebaevtyń partbıleti», «Almaty, ıt bazary, aýyldan kelgen shal», «Qalalar» qatarly óleń-jyrlary joǵarydaǵy oıymyzdyń aıqyn dáleli. Aqyn ýaqyt deıtin uly keńistikti ıirip otyryp, óz yrqyna sheber baǵyndyrady. Tarıh garderobyn búgingi kúnniń oı, sezimimen ushtastyra otyryp, kórkem óredi.
Sezim qylyn sherter – «Barsakelmes» – sátti bastalyp, sátti aıaqtalǵan sıýjetti óleń. Jaılaýy men qystaýy tórt túlik malǵa tolǵan shirigen baı óziniń erjetken sulý qyzyn, «kim úıirli jylqy, qoraly qoı berse, soǵan uzatamyn» dep jar salady. Malǵa satylýdy namys kórgen arý túnde uıqy, kúndiz kúlki kórmeı, qutylýdyń amal-aılasyn oılaıdy. Aqyry adam tańǵalarlyq tapqyrlyqpen qutylýdyń jolyn tabady.
«Áke, «Barsakelmes» degen jer bar eken, sol jerdiń altyn-kúmisi jer betine syımaı shashylyp jatqan kórinedi. Meniń janyma bir jigit serik bolsyn, ıesiz jatqan qazynany alyp keleıin», deıdi. Dúnıege qunyqqan ákesi qyzyn «Barsakelmeske» attandyrady. Sol ketkennen mol ketken qyz ben jigit elge qaıtyp oralmaıdy.
«Kún zymyrap, aı zýlap, jyl syrǵanar,
Qaıtty talaı tústikten top tyrnalar.
Aqyrynda ajal jetip óldi baı,
«Barsakelmes» jaqtan bolmaı bir habar.
Ozǵan ómir osyny aıtyp jylaıdy,
Muń shertedi, arýlarǵa shyraıly.
Mahabbatty baılyq emes, mal emes,
Mahabbatty «Barsakelmes» synaıdy.
Mahabbat bar,
Men bilmeımin óńgesin,
Kóńil soqyr senbeıdi me,
Senbesin.
Adaldyǵyń, adaldyǵyń ólmesin,
Aınalaıyn meniń «Barsakelmesim».
Tapqyr oı. Tosyn túıin. Júrek tolqytar oqıǵa.
Iá, mahabbat deıtin máńgilik qudirettiń ólshemi qaı kezde de jalǵyz – jar aldynda, ar aldynda adal bolý! Dúnıeni saqtaýdyń uly kózi de, ózi de Mahabbat ekenin umytpaý! О́tegen jyrlary osyndaı oıynyń tereńdigimen, ot-jalynnyń moldyǵymen oqyrman júregin baýrary anyq.
Aqyn jyrlarynan alǵan áserimizdi osylaı jalǵastyra berýge bolady… О́leń áleminde ǵana emes, jalpy ádebıet deıtin ult ustynyn ańǵartar keńistikte óziniń oı tolǵaý, sóz saptaý, pikir aıtý tárizdi qyrlarymen oqyrmanyna jaqsy tanys О́tegen Oralbaevtyń sońǵy jyldary zamandastary jaıly tebirene kósilip jazǵan synı maqalalary men esse-tolǵaýlarynyń ózi oqyǵan jurtty beı-jaı qaldyrmaıdy.
О́tegen neni jazsa da aqyndyq ot jalynymen pýblısıstıkalyq qanat-qarymmen, ómirlik qubylystarǵa keń qarap, tereńinen barlaı otyryp, azamattyq minez-bolmysymen jazady:
«Súıenip shýaǵy mol nurly óleńge,
Shyǵamyn bir beleńnen bir beleńge.
Júrektiń sııasymen jyr jazamyn,
Janymnyń jazırasy gúldegende», deıdi.
Aqynnyń baǵyndyrǵan belderi qalaı oqyrman oıynan shyqsa, aldaǵy asar asýlaryna degen senimi de jyrqumar qaýymnyń kóńiline solaı qonaqtary kúmánsiz.
Asyqpaı júrip, óleń deıtin óner áleminde anyq basqan, óz órnegi men sóz júıeleý sheberligi qalyptasqan О́tegendi óristi kúnderdiń kúteri kúmánsiz.
Dúnıede senimnen qýatty kúsh joq.
О́tegenniń óleńbaıany oqyrmanyn osyndaı oılar órisine jeteleıdi…
Nurlan ORAZALIN,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
