Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Qazaqstan Kompartııasynyń ortalyq komıtetinde bizdiń ult tarıhynyń jospary talqylanyp, bir jazýshy «Kenesary kóterilisin tarıhqa qosýǵa áli erte, qoıa turaıyq» depti. Sonda uly Muhań, Muhtar Áýezov: «Qazaqstan tarıhyna Kenesary taqyryby qosylmasa, ondaı tarıh kimge kerek?» dese kerek. Osydan keıin Áýezovti zańǵar jazýshy ǵana emes, zamanynyń batyry, Alash arystarynyń zańdy jalǵasy demeı kórińiz?! Sol Kenesary hannyń Alash azattyǵy úshin oryspen soǵysyn Nysanbaı jyraýdaı jyrlaǵan aqyn joq, qazaq ádebıetinde esimi atala bermegenimen. Kenesary, Naýryzbaı zamanyndaǵy qazaq poezııasynyń ozyq úlgileriniń biri retinde myna shýmaqty keltirsek te jetip jatyr:
«Halyq ıesi handardy
Qalaı aıtsam min bar ma?!
Shegirtkege talanǵan
Qyrǵaýylda jún bar ma?!
Japalaqtan seskengen
Jalǵyz qazda ún bar ma?!
Handarynan aıyrylǵan
Iesiz jurtta syn bar ma?!
Kenesary, Naýryzbaı
Bir kóriner kún bar ma?!»
deıdi Nysanbaı jyraý Jamanqululy. Hany ketip, basshysyz qalǵan eldiń músápir halin qalaı kórkem sýrettegen?! Búgingi men degen aqyndardyń aýzyna túse bermeıtin «shegirtkege talanǵan qyrǵaýyldy» estigende nebir ǵajap sýretter men suraqtar kókeıge keledi.
Qazaq dalasynda handyq bılik toqyrap, ıaǵnı bizdiń eldiń derbestigi qoldan kete bastaǵan tusynda týǵan Nysanbaı jyraý – Kenesary han orysqa ashqan soǵystyń basy-qasynda júrgen biregeı tulǵa. Hannyń joryq jyraýy, kóp ishinen qalaǵan aqyny esebinde. Sońynda qalǵan murasy «Kenesary-Naýryzbaı» jyryn tebirenbeı oqý múmkin emes. Qyrǵyzdarmen soǵysyn qapysyz sýrettep, shaıqastyń tabıǵatyn dál beredi. Oqıǵanyń ortasynan reportaj usynatyn jyraýlardyń qashanǵy ádetin ǵana kórmeısiz, baǵamdaýlar men baıyptaýlary da ártarapty oılarǵa jeteleıdi. Oqıǵanyń ortasynan reportaj usynatyn jyraýlardyń qashanǵy ádeti degenge tosyrqaıtyn túk te joq. Buqar jyraý «Qaldanmenen urysyp, jeti kúndeı súrisip» dep dál maıdan ortasynan bastamaı ma áńgimeni. Nysanbaı jyraýda da kezdesip baǵady ondaı tustar. Aıqastyń «ákesin kóristirip», jekpe-jektiń «janyn shyǵaryp» kórsetedi. Qanshama batyrdy túgendeýge bolady. Bir áttegen-aıy, dastannyń tolyq nusqasy jetpegen syńaıly.
Muhtar Áýezov «Han Kene» atty bes perdeli tarıhı pesasyna Nysanbaı jyraýdy qosyp qana qoımaı, odan bólek, shyǵarmashylyǵyna arnaıy toqtalǵan. «Qaıǵyly oqıǵanyń qyzyǵy men qaıǵysynyń ortasynda bolǵan aqyn dastandy shyndyqqa ǵana quryp, kesteli tilmen sýretteı jazǵan. «Kenesary-Naýryzbaı» joryǵy týraly keıingi talaı aqyn túrli óleń shyǵarsa da, dál Nysanbaı jetken óriske jetken emes. Nysanbaı jyrynda oqýshynyń kóz aldynda aǵyp otyrǵan qandaı qyzýly, jandy shyndyq bar. Bul óleń aqyn qııalynyń erikkendegi ermegi emes. Barlyq sózinde sol joryqtyń qýanyshy men qaıǵysyn keshe ǵana kóz aldynan ótkizgen, kózi kórgenniń jańalyǵy bar. Kóp qolmen birge keshegi taryqqan qaıǵy, muń, armany bar», – dep jazǵan.
Aqyn Ábdildá Tájibaev: «Muhtar Áýezov óte iri tulǵa jáne kóregen aqyn dep sanaǵan Nysanbaı – XIX ǵasyrda ómir súrgen Kenesary hannyń eń jaqyn dostarynyń biri, onyń súıikti jyraýy. Nysanbaı jyrlaǵan Kene han bizdiń dáýirimizdegi eń iri tarıhı dastandardyń biri jáne sońy deýge bolady. Kene men Naýryzbaıdyń nabyt bolǵan kúnderine deıin barlyq tragedııalyq qaıshylyǵyn túgel jetkize sýrettegen qazaq eliniń súıikti dastany. Bul dastan keıin Kene hanmen birge jabyldy, ony aýyzǵa alý qylmys sanaldy. Sol ǵajaıyp dastannyń bosanar kúni búgin týdy. Jańa urpaqqa, talantty oqyrman qaýymǵa usyný kerek», degen.
Áýezov bastap arnaıy toqtalǵan Nysanbaı jyraý shyǵarmashylyǵyn Esmaǵanbet Ysmaıylov ta zerttegen. Ádebıetshi ǵalym soǵystan keıingi repressııada tutqyndalyp, tergelgende suraqtardyń kóbi osy dastanǵa qatysty órbigenin akademık Mámbet Qoıgeldi jerine jetkizip jazady. Atalǵan shyǵarma 1875 jyly S.Jantórın men T.Seıdalınniń aýdarýymen «Zapıskı Orenbýrgskogo otdela ımperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva» jýrnalynda jarııalanypty. 1912 jyly Qazan qalasynda belgili ádebıet jınaýshysy, aqyn Júsipbek Shaıhıslamuly jeke kitap etip bastyrǵan. 1923 jyly Tashkentte H.Dosmuhamedulynyń qurastyrýymen jaryq kórgen. Alǵysózinde H.Dosmuhameduly: «…Nysanbaı aqynnyń «Kenesary-Naýryzbaı» degen sózin durystap, 1896 jyly Á.Dıvaevqa bergen J.Basyǵarauly eken. Bizdiń estýimizshe, Júsipbek Sýmuryn Jappas Oraz degen aqynǵa jazdyryp alǵan «Kenesary – Naýryzbaıdy» baspaǵa bermesten buryn birqatar qyrǵyz týǵanymyzdyń oqyǵandaryna kórsetip, olardyń synyna saldyq, olar jaǵynan bóten sóz bolǵan joq», degenin aıtady.
Dastandy biz 1993 jyly shyqqan «Han Kene» jınaǵynan oqyp maǵmurlanǵanbyz. Odan beride alashtanýshy ǵalym Mámbet Qoıgeldi izdep, nasıhattap júrgenin bilemiz. Qazaq ádebıeti men tarıhynyń baǵa jetpes dúnıesi áli de bolsa zerttep, taldaýdy qajet eterine kúmán keltirmeımiz.
