...Emhanada dárigerdiń qabyldaýyn kútip 5-6 adam otyr. Bir kezde aptyǵyn basa almaǵan kúıi bir jas qyz kelip: «Men dárigerde baǵana bolǵanmyn. Qazir tek qaǵazymdy alyp shyǵýym kerek» dep, ishke kezeksiz kirmek boldy. Sol-aq eken otyrǵandardyń bári álgi qyzdy talap jep qoıa jazdady. Quddy bir jyrtqysh ańdar sekildi. О́kinishtisi, qazir qoǵamda mundaı qatygezdik óte kóp.
Aınalańyzǵa kóz tastasańyz kileń jantalasqan, júıkesi juqarǵan jandar. Bir jaqqa asyqqan, sharshaǵan, ashýly halyq. Nege búginde adamdardyń bári ashýly? Agressııa nelikten asqynyp tur? Qatygezdik qaıdan shyǵyp jatyr?
Qazir qoǵamda óziniń áleýmettik jaǵdaıyna, turmys-tirshiligine kóńili tolmaıtyndar kóp. Qos ókpeden qysqan qymbatshylyq eldiń eńsesin kótertpeı turǵany taǵy bar. Osynyń barlyǵy túptep kelgende ashý-yzany kóbeıtedi, agressııany údete túsedi. Al psıholog mamandar «ashý men yza magnıt sekildi, bir qolaısyzdyqtyń artynan bir qolaısyzdyqty tarta beredi, negatıv kóbeıgen ústine kóbeıe túsedi», deıdi. Sondyqtan olar barynsha emosııaǵa shekteý qoıyp, sabyrly bolýǵa shaqyrady.
Psıholog maman Lázzat Myrzashqyzy: «Bir adamnyń boıyndaǵy ashý-yzanyń aqyry adam ólimimen aıaqtalyp jatatyn sátter az emes. Al búkil ulttyń affekt jaǵdaıynan keıin ne bolaryn elestetý tipti qıyn. Zań boıynsha jan kúızelisi kezinde qylmys jasaǵan adamnyń jazasy jeńildetiletini sekildi, tutas ulttyń ashý, yza, keıispen jasalǵan kóterilisteri tarıh aldynda, kúlli álem aldynda moıyndalady» deıdi. Psıholog sondaı-aq emosııany ishte saqtaý qaýipti ekenin aıtady. «Ásirese tutas ulttyń ashý-yzasyn ishine jutqyzyp qoıyp, ádiletsizdikke kóndirip alamyn deý – bos tirlik. Bılik basyndaǵylar halyqpen sanasý kerek, óıtpegen jaǵdaıda sońy jaqsylyqqa ákelmeıdi», deıdi maman.
Ras, krımınologııada da «affekt jaǵdaıynda jasalǵan qylmys» degen tirkes bar. Qylmystyq kodekstiń 98-baby «Jan kúızelisi jaǵdaıynda bolǵan adam óltirý», al 108-baby «Densaýlyqqa jan kúızelisi jaǵdaıynda zııan keltirý» dep atalady. Adamnyń erekshe affekt jaǵdaıyn bildiretin termınniń tereńine boılasańyz qorqynysh, ashý, yza, kek, úmitsizdik, qyzǵanysh sekildi órshýi tez, óshýi qıyn emosııalardy tizbeleýge bolady. Krımınologııa salasynyń mamandary, asa aýyr qylmystyń deni affekt jaǵdaıynda jasalatynyn aıtady. Alaıda qylmystyq statıstıkada affekt jaǵdaıynda jasalǵan qylmystar boıynsha arnaıy derek júrgizilmeıdi. Desek te jyl basynan beri jasalǵan 20 myńnan astam qylmystyń 80 paıyzyn jumyssyzdar jasaǵanyn eskersek, «kinániń psıhologııalyq tabıǵaty» aıqyndala túsedi. Onyń ishinde, 5 myńnan astam qylmys aýyr sanatqa jatqyzylsa, asa aýyr qylmys sany myńǵa jýyq.
Jaqynda áleýmettik jelide belsendi jýrnalısterdiń biri: «Osy kúni adamdar haıýan bolyp ketti. Sirkesi sý kótermeıdi. Bolmaıtyn nársege bola daýlasyp, daýryǵyp, kisi óltirýden de taıynbaıdy. Jolda baıqap júrý kerek. Múmkindiginshe ózińmen birge kóz jasaýratatyn ballon, qorǵaný maqsatyna arnalǵan tapansha alyp júrgen durys. Basqa amal joq. Zaman sondaı bolyp ketti. О́kinishti...» degen jazba qaldyrypty. Máseleniń astaryna úńilip kórsek, jýrnalıstiń kósheniń qaq ortasynda kóligi buzylyp qalǵan eken. Janynan óte bergen ózge júrgizýshi muny keptelis jasaǵany úshin boqtaǵan kórinedi. Basynan sóz asyrǵysy kelmegen bul da qarap turmaı qolyna pyshaq ala salyp, álgige qaraı tap bergen. Erýlige qarýlynyń tabylary anyq...
Qoǵamda ashý men agressııa kóbeıgen saıyn qatygezdik beleń alady. Qazir eshkimniń eshkimge kóńili tolmaıdy, bir-birin jek kórý kóp. Sonda janashyrlyqty jaýyzdyq, meıirimdi ozbyrlyq, aıanyshty aldap-arbaý jutyp jatqan myna zamanda rasymen árqaısymyz janymyzda sýyq qarýymyzdy ustap júrýimiz kerek pe?! Júıkesi juqarǵan qoǵamnyń mundaı qatygezdigi túbi jaqsylyqqa aparmaıdy...
