Osydan bir ǵasyr ilgeri bizdiń dalamyzǵa kelgen Pol Labbe (1867-1943) jaı adam emes edi. Ol lıngvıst, antropolog, etnograf, Fransýz geografııalyq qoǵamynyń múshesi, Sibir, Ortalyq Azııa jáne Qıyr Shyǵys halyqtary boıynsha úzdik sarapshylardyń biri bolatyn. Biz úshin mańyzdysy – ol sol retki saparynda jınaǵan qazaqqa qatysty materıaldar Parıjdiń birneshe murajaıynda saqtaýly tur. Onyń birden-bir úlken eńbegi sanalatyn 1897 jylǵy Labbe fotoalbomyn paraqtap qarasańyz, ishindegi eski fotosýretter kózińizge ottaı basylady.
Onyń «Edilden Oralǵa deıin» atty kitaby tarıhshylar men Ortalyq Azııa dalasyn zertteýshiler úshin taptyrmas oqýlyq ispetti. Osy eńbekten biz onyń 1898 jyldyń jazynda Edil boıyna, Ońtústik Oralǵa jáne Qazaqstannyń ózge óńirlerine jasaǵan sapary týraly aqparat ala alamyz. Sol kezdegi qazaq dalasynyń kúndelikti turmysymen, qundy etnografııalyq muralarymen tanysqan ol árbir derekti kóziniń qarashyǵyndaı saqtaıdy. Tipti ol úshin saparda kezdesken árbir adam, at izin salǵan ár eldi mekenniń ózindik syry bar sııaqtanǵan.
Bala jasynan jetim qalǵan ol Fransııadaǵy Mıshelet lıseıinde, sodan keıin zań fakýltetine túsip oqıdy. Tarıhqa degen qushtarlyǵy onyń Shyǵys tilderi mektebinde oqyǵan kezinde bastalsa kerek, sondaǵy ustazdarynyń biri onyń tilge degen erekshe daryndylyǵyn baıqap, ony orys tilin úırenýge baǵyttaıdy. Ol osy baǵytta 1896 jyly dıplom alady.
Labbe keıinnen Reseıdegi ózge halyqtardyń etnografııalyq ereksheligin jáne dinı senimin zertteýmen aınalysady. Bizdiń dalamyzǵa sapary osy sátte bastalsa kerek.
Pol Labbe «Reseı joldarynda» atty kitabynda Edil boıyndaǵy qalalardyń turǵyndarymen, bashqurttar jáne Jaıyq kazaktarymen qarym-qatynasyn sýretteıdi. Onyń bul jazbalary tez oqylatyn, uǵynyqty tásilmen jazylǵan jeńil jazbalar. Labbe jergilikti turǵyndarmen bolǵan áńgimelerin kiristirip, olardyń ádet-ǵuryptaryn oqyrmanyna túsindiredi. Tipti ol statıstıkany óte qysqa qorytyndylaıdy, munyń bárin fotosýrettermen kórsetedi.
Fransýz saıahatshysy Pol Labbe Reseı ımperııasynyń kóp bóligin aralaıdy: Sibirde, Túrkistanda, Qazaqstanda, Sahalınde, Mońǵolııada, Manchjýrııada boldy. Onyń sol sapary bes kitapqa júk boldy, árbir derekti jiti zerttegen ol bes kitap jazyp, Ortalyq Azııa týraly qundy málimetterdi eýropalyq oqyrmanmen bólisti. Ol eńbekterde HIH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy Reseı ımperııasynda ómir súrgen halyqtardyń ishki ómiri, ádet-ǵuryptary men dástúrleri óte dál, keıde tipti azdap ıronııamen sıpattalǵan. Onyń osy zertteýleriniń nátıjesinde Reseı bodandyǵyndaǵy az sandy halyqtardyń geografııasy men etnografııasy álemge keńinen tanymal boldy.
Oral men Edil boıynyń zertteýshisi Labbe óz saıahatyn 1898 jyly maýsymda Iаroslavl men Kostromadan bastady, ol Edil boıymen Astrahanǵa, odan keıin kememen Qazanǵa jetip, ári Ýfaǵa qaraı bet alady. Saıahatshy-etnografty eń aldymen Reseıdiń baıyrǵy halyqtarynyń órkenıetke qoly jetpegen óńirleri qatty qyzyqtyrdy.
Bir ǵasyr buryn keń dalamyzdy aralap, ulttyq salt-dástúrlerimizdi nasıhattaýǵa úles qosqan ǵalym týraly qazaq tilinde birde-bir eńbek, zertteý jumysy joq ekeni qynjyltady. Al Fransııanyń ózi Labbeni áldeqashan umytyp ketken sııaqty.
Endi onyń ǵasyr buryn túsirgen fotosýretteri týraly sóıleıik. Semeı óńirindegi bir retki kóshtiń sýreti eń aldymen kózge túsedi. Sýrette kóshemiz dep ábiger bolǵan aýyl turǵyndary beınelengen. Aýyl, túıeler jáne kóshke kerekti aǵash jabdyqtar da apparat kózinen tys qalmaǵan.
Al kelesi bir sýret Ertis ózeniniń kórinisin, kemege shyqqan ártúrli kıingen adamdardy jáne birneshe jylqyny kórsetip tur. Shamasy ózenniń bir jaǵasynan kelesi jaǵyna qaraı ótip bara jatqan turǵyndar sııaqty. Keme ústinde taǵy eki ofıser bar, aq tústi forma kıgen ekeýi alystan menmundalaıdy. Odan keıingi fotolarda at jetelegen aýyl adamdary, olarǵa ergen balalar jáne úsh aqboz at kórinis tapqan. Kıiz úı aldynda túsken toptyq sýretke «Sultan Shezmanov» dep at qoıylypty. Orta jastaǵy jigit aǵasy qolyna búrkit ustap, asqaq qalyppen tur. Qasynda aq shylaýysh tartqan ájeler men áıelder kózge shalynady. Tarantastyń ústinde turǵan qazaq balalary fotosýretke alǵash ret túsip turǵan sııaqty. Tańǵalyp, tipti kúdiktenip te turǵandaı. Biraq qımyldary shıraq kórinedi.
«Kıiz úıdiń qurylysy» dep fransýz tilinde túsinikteme berilgen foto qazaq halqynyń sol kezdegi ómirin aınytpaı berip turǵanyn baıqaısyz. Al qolyna kitap ustap turǵan aýyl balalarynyń beınesi tipten tamasha shyqqan. Úmitti, jigerli jas órkender kıiz úı aldynda aýyl moldasymen birge fotoǵa túsken. Ar jaǵynda aq shańqan boz úı, shamasy dala mektebi sol bolsa kerek. Basyna yńǵaı bórik kıgen aqsaqaldardy avtor «Qyrǵyz bıleri» dep túsindirgen. Tórt aýyl turǵyny bı dese degendeı sergek qalyppen apparat kózine týralanypty.
Pol Labbe «Saba» dep at bergen fotoda jaılaý ómiri, qymyzdyń ıisi, aýyl tirligi qaz-qalpynda berilgen. Atqa arba jegip, saba toly qymyzdy áldebir jaqqa apara jatqan aýyl azamattaryn Labbe jol ústinde kezdestirgen bolýy múmkin. «Sultan Aqbaı» delingen fotoda eki kisi apparatqa tesilip tur. Moınyna medal taǵyp, basyna taqııa kıgen saqaldy kisi men appaq kıim kıgen at jaqty qart dalanyń kóne kóz qarııalaryn kóz aldymyzǵa elestetedi.
Qapal jaqtaǵy beket te Labbeniń nazarynan tys qalmaǵan. Arbaǵa jekken attaryn shylbyrynan ustap, «al túsir bizdi» degen qazaqtardyń turysy men áldebir saltanatqa jınalǵan aýyl adamdarynyń qýanyshty sáti, Qapal betkeıleriniń birinde ógizben júk tasyp júrgen jigitterdiń beınesi, «Vernyı óńiri» degen toptamadaǵy kerýen jetelegen qos qazaqtyń shań sorǵan júzi tarıh betinde qalypty.
Kúlli Eýropa oqyrmanyna jetken atalǵan eńbektiń aıtary bólek, berer taǵylymy mol bola bermek. Keıingi jyldary Parıj kommersııalyq geografııa qoǵamynyń sodan keıin Fransýz alıansynyń bas hatshysy bolǵan Pol Labbe ózi kórgen ómirdi, ulttar tirshiligin máńgilik eńbek etip jazyp ketti. Al sol eńbekterdiń ishinen biz ózimizge kerektisin taýyp alyp, muraǵat qorjynymyzdy toltyrsaq degimiz keledi.
