Qoǵam • 26 Qyrkúıek, 2022

Engel zańy

168 ret kórsetildi

Nemis ekonomısi Ernst Engeldiń XIX ǵasyrda engizip ketken teorııasy HHI ǵa­syr­da ózge elde emes, óz jerimizde praktıkada kó­ri­nip júr. Iаǵnı kúndelikti tir­shilikte. Engel zańyn qarapaıym tilmen túsin­dirsek, «Otbasy neǵurlym kedeı bolsa, onyń jalpy shyǵyndarynyń úlesi so­ǵur­lym kóp bolady». Sáıkesinshe, «el ne­ǵur­lym baı bolsa, azyq-túlik úlesi so­ǵur­lym az bolady».

Qazir qazaqstandyqtardyń tamaqqa jum­saıtyn shyǵyny tapqan tabysynyń jartysynan asyp ketti. Demek Engeldiń ekonomıkalyq zańdylyǵyna sáıkes, halqy­myz­dyń jartysyna jýyǵy kedeılik deńgeıinde ómir súrip jatyr. Al Saıası-ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń deregi qazir elimizde kedeılik sheginde ómir súrip jatqan halyqtyń sany 5,5 mıllıonǵa jetkenin aıtady.

Budan bólek, Qazaqstanda nesıesin tóleı almaı, qara tizimge engen adamdar sany bir jarym mıllıonǵa jetken. Bul tek qara tizimdegilerdiń «resmı sany». Al moınynan qaryz qamyty túspegender 6 jarym mıllıon boryshkerdiń deni 1 mıllıonǵa jetpeıtin nesıe alǵan. Resmı statıstıkaǵa súıensek, mıllıonǵa jýyq halyqtyń bir aıdaǵy tabysy 33,9 myń teńgeden tómen nemese kúnine shamamen 2,7 dollardy quraıdy. Al Dúnıejúzilik bank Qazaqstan sııaqty memleketter úshin kedeı­shilik shegin kúnine 5,5 dollar dep bel­gi­ledi.

Jalpy, elimizde jalaqysyn jartylaı emes, tutas tamaqqa jumsap otyrǵan otba­sy­lardyń bar ekenin dáleldeý úshin arnaıy áleýmettik zertteý júrgizýdiń qajeti shamaly. Kez kelgen azyq-túlik dúkenine bas suqsańyz «Qaryz dápteri» men «Kaspıı redpen bólip tóleıtinderdiń tizimi» tabylady. Aýyr da bolsa aqıqaty sol, qazir qaryzǵa kólik alatyn­dar emes, tamaq ishetinderdiń qatary kúrt kóbeı­gen. Búgingi áleýmettik kartına osyn­daı.

BUU Bas Assambleıasy 77-sessııasynyń jalpy debatyndaǵy sózinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkalyq jáne saıası sanksııalar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tizbegin joıyp, mıllıondaǵan adamǵa, ásirese qoǵamnyń osal toptaryna qaýip tóndiretin «jańa normaǵa» aınalǵanyn aıtty. «Bul qıynshylyqtar ósip kele jatqan ınflıasııaǵa, jumys oryndaryn joǵaltýǵa jáne damýshy elderdiń álemdik ekonomıkanyń quldyraýynan úreılenýine qatysty qazirgi syn-qaterlerdi tek kúsheıte túsedi. Bul kúızelister, túptep kelgende, klımattyń ózge­rýine qarsy kúresý jáne ornyqty damýdy qol­daý jónindegi biz bárimiz kelisken jedel shara­lardyń júzege asyrylýyna aıtarlyqtaı kedergi keltiredi», dedi Memleket basshysy.

Shyny kerek, buryndary «sabyrly bolsań kedeılik te qorlyq emes» degen sózge toqtaıtyn edik. Biraq qazirgi shyndyq kedeıliktiń qorlyq qana emes, úlken qaýip ekenin kórsetip otyr. Kúni keshe elorda tórinde sóılegen sózinde Rım Papasy Fransısk «Kedeılik – búgingi eń basty qaýip-qater», dedi. Joqshylyqtan qajyǵan jurttyń só­zi­ne qulaq asý kerektigin aıtqan pontıfık «Adamzatqa qamqorlyq jasaý deıtin mıssııaǵa qalaı kirisemiz? Qalaı bastaǵan jón?» degen suraqqa: «Eń aldymen biz kedeılerdi tyńdaýdan, pandemııadan eń kóp zardap shekken kedeıler men muqtajdarǵa jahandyq turǵyda yntymaqtastyq bildirip, jahandyq teńsizdikter men teńgerimsizdikterden zardap shekkenderge qulaq túrýden bastaımyz. Baılyǵy kóp, bereri azdardy emes, kedeılerdiń qamyn kúıtteıik. Ar-ujdannyń batyl úni bolaıyq. Zamanymyzda eleýsiz qalǵandarǵa, murasyz, kedeı jáne dármensizderge, úni estilmeıtinder men azap shegetinderge qoldaý bildireıik. Sebebi kedeılik indetterdiń jáne basqa da úlken qaýip-qaterlerdiń taralýyna jol ashady», dep jaýap berdi.

Kedeılikten keletin eń úlken qater – qylmys. Sebebi qulqyndy qymbatshylyq qysyp turǵanda aqshasy tamaǵynan artylmaıtyn adam zańdylyqty oılamasy anyq. Ekonomıkadaǵy quldyraý adamdardy qylmys jasaýǵa ıtermeleıtinin ómirdiń ózi talaı ret kórsetti. Qazirgi tańda pandemııadan keıin jáne jappaı jumyssyzdyq aıasynda qoǵamda týyn­dap turǵan ótkir suraq bar. Ol – «Kedeılik tyǵyryqqa tiregen kezde qylmys kúrt óse me?» degen ózekti saýal.

IIM-niń málimetine qaraǵanda, elimizde jyl basynan beri qylmys sany 2,5 paıyzǵa azaıǵanymen urlyq, qaraqshylyq shabýyl men tonaý tómendemeı otyr. Bıylǵy 8 aıda 111 myńnan astam qylmys tirkelse, bes qyl­mys­kerdiń tórteýi jumys­syz bolyp shy­ǵa­dy. Jalpy, elimizde anyq­tal­ǵan qyl­mys­tardyń 80 paıyzy osy jumys­syz­dar­dyń «en­shi­sinde» eken.

Al Engel zańy boıynsha, sizdiń jalpy shyǵyndaryńyzdyń basym bóligi qaıda jumsalady? Azyq-túlikke me, álde saıahatqa ma?

Sońǵy jańalyqtar

Ekibastuz: Taǵy 9 úıge jylý berildi

Aımaqtar • Búgin, 21:02

Senatorlar ózekti máselelerdi talqylady

Parlament • Búgin, 14:03

ÁCh 1/8 fınalynda kimder oınaıdy?

Fýtbol • Búgin, 12:40

Bir táýlikte 173 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 11:02

Uqsas jańalyqtar