– Erlik Serikbaıuly, naqty qandaı zańdarǵa ózgerister men túzetýler engizildi?
– Parlament bekitip, Prezıdent qol qoıǵan zań arnaýly organ qyzmetkerleriniń, áskerı qyzmetshiniń, onyń otbasy músheleriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, áskerı qyzmet atqarýdy retteýge baǵyttalǵan. Naqty aıtqanda, «Turǵyn úı qatynastary týraly», «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshiniń mártebesi týraly» jáne «Arnaýly memlekettik organ týraly» zańdarǵa túzetýler engizildi.
– Engizilgen ózgertýler men tolyqtyrýlar áskerılerdiń áleýmettik jaǵdaıyn qaı turǵyda jaqsartady?
– 2021 jyldyń aqpan aıynda «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań jobasy Májiliske kelip tústi. Men ózim zańger, Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde 40 jyldan astam jumys istegen maman retinde aıtarym, zańǵa engizilgen túzetýlerdiń áskerıler úshin jaǵymdy jańalyǵy kóp. Birinshiden, áskerı qyzmetshi qaıtys bolǵan jaǵdaıda, onyń ishinde Qarýly Kúshterden shyǵarylǵannan keıin de turǵyn úıdi jekeshelendirýdegi iske asyrylmaǵan quqyqty onyń otbasy múshelerine berý qarastyryldy. Ekinshiden, qyzmettik turǵyn úıdi qaldyq quny boıynsha nemese óteýsiz jekeshelendirý. Máselen, áskerı qyzmetshiniń qyzmettik úıdi eńbek ótili 10 jyldan assa – qaldyq quny boıynsha, al múgedek bala tárbıelep otyrǵan áskerı qyzmetshi eńbek ótili 10 jyldan kóp bolsa tegin jekeshelendire alady. Úshinshiden, qyzmettik úımen eki ret qamtamasyz etýdi boldyrmaý. Bir ret úı alý quqyǵyn paıdalanǵan áskerı qyzmetshi basqa jerge aýysqan kezde oǵan qyzmettik úı berý nemese úıdi jalǵa alǵany úshin turǵyn úı tólemin berý usynylady. Sosyn «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshiniń mártebesi týraly» zańǵa áskerı qyzmetshi qyzmetten shyǵarylǵan kúnnen bastap ony qaıtadan qyzmetke qabyldaǵan kúnge deıin 3 aıdan aspasa, osy ýaqytta eńbek qatynasy bolmasa, onyń áskerı qyzmeti úzdiksiz dep tanylady degen tolyqtyrý engizildi. Basqa da ózgerister bar.
– Erlik Serikbaıuly, osynyń aldynda, ıaǵnı «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańǵa 2017 jyldyń jeltoqsanynda engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardyń bir jańalyǵy turǵyn úı tólemderin úı alýǵa paıdalanýǵa múmkindik berdi. Biraq 2018 jylǵa deıin qyzmet etken áskerı qyzmetshiler bul zańdy paıdalana almaıdy. Kóbi úısiz qaldy. Sońǵy ózgerister osy máseleni qarastyrdy ma?
– Buryńǵy zańda áskerılerdi eńbek ótili boıynsha 3 sanatqa bólip qarastyrǵan bolatyn. Qazir zań jetildirilip, kez kelgen áskerı qyzmetshi memleket tarapynan bólinetin áskerı qyzmetshiniń ár otbasy múshelerine bólinetin tólemdi páter jaldaýǵa, artylǵanyn Turǵyn úı qurylys jınaq bankindegi shottarynda jınap, jeńildetilgen nesıeni alýǵa, sóıtip baspanaly bolýǵa múmkindigi bar. Buryn tek úı jaldaýǵa ǵana tóle dese, qazir áskerılerdiń úı ala alýyna múmkindik bar.
«Turǵyn úı qatynastary týraly» Zań boıynsha 20 jyl áskerde qyzmet etken áskerı qyzmetshi tegin páter alady. Qazir áskerden kóbi 20 jyldyq eńbek ótili tolǵannan keıin ketedi. 2013-2018 jyldar aralyǵynda zeınetke shyqqandardyń máselelerin búgingi qabyldanǵan zańmen sheship jatyrmyz. Aınalyp kelgende bári aqshaǵa tireledi. 2018 jyly áskerı qyzmetten zapasqa shyǵarylǵan, jekeshelendirýge jatpaıtyn jabyq áskerı qalashyqta turǵan 742 áskerıdiń osy ýaqyt aralyǵynda jartysy, ıaǵnı 376-sy qyzmettik úı-jaıdy jekeshelendirýge jatatyn elimizdiń kez kelgen qalasyndaǵy turǵyn úıge aýystyrdy.
Sońǵy ózgerister boıynsha 10-20 jyl aralyǵyndaǵy eńbek ótili bar áskerı qyzmetshi áskerı qalashyqtaǵy qyzmettik turǵyn úılerdi qaldyq quny boıynsha jekeshelendirý quqyǵymen, elimizdiń túrli óńirlerindegi páterlerge aýystyrý tetigin paıdalanýmen sheship jatyr. Keıbireýi maǵan áskerı qalashyqtan páter keregi joq, aqshasyn berińder deıdi. Al zań boıynsha ruqsat joq. Endi bireýine qaldyq soma boıynsha, máselen Qapshaǵaıdan páter al deıin deseń, keıde qujaty durys bolmaı jatady. Esigi, áınegi joq páterler kezdesedi. 39 jabyq áskerı qalashyqta páterler bos tur. Qorǵanys mınıstrliginen suraǵanda, munyń bári tozyǵy jetken úıler deıdi. Qyzmettik saparǵa shyqqanda men ózim de kórdim ol páterlerdi. Bireýinde qujat joq, endi bireýin áskerı qyzmetshi alǵysy kelmeıdi. «Men nege Astana, Almatyda turmaımyn, nege Saryózekte turýym kerek» degen de obektıvti pikirler bar. Jabyq áskerı qalashyqtaǵy páterlerdiń kóbi eski, bos tur. Biz olardy qaıda jiberemiz?
– Jalpy, búgingi kúni turǵyn úıge muqtaj qansha áskerı qyzmetshi bar?
– Resmı málimet boıynsha turǵyn úıge muqtaj áskerı qyzmetshiler tiziminde 47 138 áskerı qyzmetshi tur. Al Qorǵanys mınıstrliginiń turǵyn úı qorynda 12 444 páter men jataqhanalarda 4 562 bólme bar. Onyń 4 293 páteri men jataqhanalaryndaǵy 2 375 bólmesi ashyq áskerı qalashyqtarda ornalassa, 5 447 páter men jataqhanalardaǵy 1 512 bólme jabyq áskerı qalashyqtarda, al 2 692 páter men jataqhanalarda 687 bólme oqshaýlanǵan áskerı qalashyqtarda ornalasqan.
2018 jyly 14 myń adam 330 páter alǵan. Oǵan 35 mlrd qarajat bólingen. 2019 jyly 520 páter berilgen. 43 mlrd aqsha bólingen. 2020 jyly jalpy somasy 50 mlrd jumsalǵan 414 páter berilgen. Bul sońǵy 3-4 jyldaǵy kórsetkish. Buǵan jalpy somasy 129 mlrd qarajat jumsalǵan. 129 mlrd degen az qarajat emes. 3-4 jylda jalpy 142 myń adamnyń páter máselesi sheshilgen. Qorǵanys mınıstrliginiń de múmkinshiligi shekteýli. Zańǵa engizilgen ózgerister, Qorǵanys mınıstrliginiń baǵdarlamalary jumys istese, kún tártibindegi turǵyn úı máselesi birtindep sheshimin tabady. Kóp nárse basshylyqqa baılanysty. Turǵyn úıge muqtajdardyń tiziminde turǵan áskerılerdiń árqaısysynyń jaǵdaıyn jiti qadaǵalap, tekserýge alsa, sheshýge bolady. Bul jerde komıssııa jaqsy jumys isteýi kerek. «Myna áskerı qyzmetshini myna baǵdarlamaǵa kirgizińder», «myna baǵdarlamaǵa mynaý áskerı qyzmetshi laıyq» dep naqty sheshý kerek.
– «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańǵa engizilgen ózgeristerde modýldi turǵyn úıler týraly aıtyldy, osyǵan toqtalsańyz.
– Zańǵa engizilgen ózgeristerdiń biri – modýldi turǵyn úı uǵymyn engizý. Qarýly Kúshter, basqa da ásker men áskerı qurylymdar úshin «modýldi turǵyn úı» uǵymy alǵash ret engizilip otyr. Bul jyldam, qajet bolǵan kezde turǵan jerin aýystyrýǵa bolatyn turǵyn úı. Ol jabyq, oqshaýlanǵan áskerı qalashyqtarda turǵyzylady. Olardy satyp alý qysqa ýaqytta áskerdi turatyn orynmen qamtamasyz etýge, al geosaıası jaǵdaı ózgergen kezde olardy osy úımen birge basqa jerge shyǵynsyz kóshirýge múmkindik beredi. Máselen, búgin shekaraǵa 30 ásker kelse, sol kelgen kúni qura salyp, erteń bir jyldan keıin basqa jerge qurýǵa bolady. Zań qabyldandy. 98 mobıldi úı kirgizildi, taǵy 30-yn kirgizý josparlanyp otyr.
– Zańda taǵy bir ózgeshelik bar. Ol shekti jasty joǵarylatý. Osyǵan baılanysty qandaı jaǵdaılar negizge alynyp otyr?
– Áskerı qyzmetke qabyldaný kezinde jas shekteýi 30 jastan 32 jasqa deıin, 6 aıǵa ulǵaıdy. Al memlekettik organnyń birinshi basshysynyń sheshimi boıynsha áskerı qyzmet merzimi bes jylǵa deıin uzartylýy múmkin.
Zeınetke shyqqannan keıin taǵy bes jyl sozý ne úshin kerek? Máselen, áskerı qyzmetshi zeınet jasyna keldi, biraq ol óz jumysyn jaqsy istep jatyr. Al artynda kele jatqan jas býyn oǵan áli jetken joq. Buryn áskerı bilim beretin joǵary oqý orny oqytýshylarynyń da shekti jasyn soza alatyn. Sodan keıin ushqyshtarǵa bul múmkindik qarastyrylǵan edi. О́ıtkeni ekiniń biri ushqysh bola bermeıdi. Al qazir zańǵa engizilgen sońǵy ózgerister men tolyqtyrýlar boıynsha birinshi basshy ótinish jazyp, zeınetke shyǵý jasyn soza alady. Máselen, buryn general-maıor 60 jasynda zeınetke shyǵatyn bolsa, qazirgi jańa zań boıynsha taǵy 5 jylǵa soza alady.
– Tushymdy jaýaptaryńyzǵa rahmet.
Merýert SAFAEVA,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
