Qazaqstan • 02 Qazan, 2022

It ıesine tartady

142 ret kórsetildi

Kınologııa jaıly estýińiz bolsa da aqyldy ıtterdiń aqymaq adamdardyń qylmysyn áshkere­legenin kınodan ǵana kórýińiz múmkin. Al bizge bir kún boıy ıisshil ıtter men ıesi arasyndaǵy dos­tyq baılanysty kózben kórý baqyty buıyrdy. Sol dostyq sezim qanshama qylmystyń ashylýyna sep boldy deseńizshi...

Úrgeni de, júrgeni de bólek

Kınolog mamandarmen suhbatta­syp, salanyń qyr-syryna úńilý kópten beri oıda júrgen jospar edi. Bul jaq­taǵy ıtterdiń «mártebesi» aýyldaǵy úıshiginen úretin tórt aıaqtylardan joǵary. Arnaıy úıretilgen, kásibı tájirıbeden ótken qyzmettik ıtterge buıryq berip, «tildesip» kórýge asyǵyp júrgenbiz. Buǵan Ishki ister mınıstrligi qolǵa alǵan «Pogondy jýrnalıst» jobasy sheńberinde sáti tústi.

Osylaısha, Astana qalalyq polısııa departamentine qarasty Kınologııalyq qyzmet ortalyǵy ujymynyń ortasynan tabyldyq. Ústimizge arnaıy formany kıip alyp, ıtterdi kórýge asyǵyp turmyz. Ieligimizde 50-den astam ıt bar dep edi. Ázirge bir ıttiń bolsyn úrgen dybysy estilmeıdi. Úrýdiń ózine buıryq kútip otyr ma eken degen oıda qaldyq. Bar qyzyq ǵımarattyń art­qy esiginen shyqqanda bastaldy. Bes blok, 17 qaýmalda qamalyp turǵan ıtter «biz mundamyz» degen syńaı tanytyp, syrt­qa shyǵýǵa umtylyp tur. Bir úıdiń balalary sııaqty túrleri uqsas eken. Ol zańdy da. Munda tek nemis jáne belgııalyq ovcharkalar úıretiletin kó­rinedi. Naǵyz aqyldy da, ıisshil de – solar. Ielerin kórip edi, balasha máz bolyp, erkeleı bastady. Itterge tamsanyp bolǵan soń, aınalaǵa kóz tastadyq. Munda ıtterdi úıretýge arnalǵan túr­­li alańdar bar eken. Kedergiler ala­ńy, tipti, basseın de qarastyrylǵan. Itterdiń shydamdylyǵy sýda da synalady. Isten shyqqan jeńil kólik pen avtobýs – jarylǵysh zatty izdeıtin ıtterdiń jattyǵatyn orny. Kınologter bizdiń kózimizshe tájirıbe jasap, jarylǵysh zatty jeńil kóliktiń artqy dóńgeleginiń astyna jasyryp qoıdy. Oǵan deıin bylaı dedi: «Jarylǵysh zatty izdeýge kez kelgen ıt jaraı bermeıdi. Iis sezgishtigi óz aldyna asa belsendi bolmaýy kerek. Iаǵnı jarylǵysh zatty taýyp alǵan kezde oǵan janaspaı, ornynda qata qalýy qajet. Solaı úıretiledi de. Áıtpese, úrgenniń ózinde jarylǵysh zattyń iske qosylýy ǵajap emes». Bar bolǵany bes mınýttyń ishinde jarylǵysh zat tabyldy. Bul joly ıisshil ıt sol jerge qaıta-qaıta aınalyp kelip, belgi berdi. Odan keıingi sharýany saper sııaqty arnaıy mamandar jalǵastyrady eken.

n

Dosym – «Dora»

Kún saıynǵy jumys kestesine sáı­kes, kınologter óz ıtterin qaýmaldan shyǵa­ryp, daıyndyq júrgize bastady. Bizge «Dora» degen drathaar tuqymdy (nemis) ıt berildi. «Tistep alar ma eken?» degen qorqynyshtyń bolǵany ras. «It – adamnyń dosy» desek te, jaqyn týysyńnyń ózi taqyrǵa otyrǵyzyp jat­qan qoǵamda sál úreıdiń bolýy da zań­dylyq shyǵar. Sóıtip, shynjyrdy moınyna ilip, biraz ýaqyt úıshiginiń aldynda serýendettik. Qaýmaldan shyǵa sala ýchaskeni aınalyp júgirdi-aı. Jaı júgirgen joq, ár jerdi ıiskep júr. Esirt­ki izdeýge mashyqtanǵan ıt eken. Kúni keshe elordadaǵy páterlerdiń birinen úlken kólemdegi esirtkini taýyp alypty. Oǵan deıin de kóptegen qylmystyń ­ashylýyna «eńbek sińirgen» eken. Qyzmet­tiń ıtterdiń arasynda da básekelestik joǵary. Kostıým kıetin bolsa, árqaısynyń tósinde ordender jar­qyrap turatyndaı. Jalpy, barlyǵy da shetinen myqty. Árqaısynyń jetistigi óte kóp. Aıtpaqshy, mundaǵy ıtter negizgi 4 baǵytqa jumyldyrylady. Budan bólek, shabýyldaýshy, kúzetshi, patrýldik baǵyttaǵy ıtter de bar. Sáıkesinshe, kınologter sol baǵytta daıyndaıdy, úıretedi. Negizgileri: jarylǵysh zatty anyqtaıtyn, esirtkini izdeıtin, iz kesý jáne odrologııa baǵyty. Sońǵysy jaıly estimegen shyǵarsyz, biz de sol jerde alǵash ret qanyǵyp, «á-á-á» destik. Baǵymyzǵa oraı, biz bar­ǵan kúni odrologııa baǵytyndaǵy ju­mystar júrgizileıin dep jatyr eken. Belgili bolǵandaı, krımınalıst qylmys bolǵan oqıǵa ornynda kú­diktiniń zatqa sińgen ıisin alyp, kon­servilep saqtap qoıady. Keıin kúdikti qolǵa túsip, dáleldeý jetkiliksiz bolsa, detektor ıtter jumyldyrylatyn kórinedi. Kúdiktiniń ish jaǵynan ıisi alynady. Sóıtip, arnaıy bólmede sol ıispen qatar, bul iske qatysy joq qyl­mystardaǵy ıister qatar qoıylady. Buǵan kem degende 3 ıt tartylady. Eger eki ıt kúdiktiniń ısin dál tabatyn bolsa, sotta dálel retinde paıdalanylady. Sol sebepti, bul sharaǵa hattama toltyrylyp, kameraǵa túsiriletinin atap ótken jón. Áli kúnge deıin álemde ıtteı ıis sezetin birde-bir zamanaýı tehnologııa joq ekenin atap ótken jón.

n

Kúshik kezinen kúshti

«Doramen» jyly qoshtastyq ta, Kı­no­logııalyq qyzmet ortalyǵy basshy­synyń orynbasary Raýan Dáýletovtiń kabınetine kirip, birneshe saýalymyzǵa jaýap aldyq.

– Shahardyń ár aýdanynda kınolog mamandar kezekshilik etedi. Olar iz kesý baǵyty boıynsha adam óltirý, urlyq, azamattardyń joǵalýy sııaqty jumystarǵa tartylady. Osydan birneshe jyl buryn bir qyz joǵalyp, qylmys­ker ony zorlaıyn dep jatqan jerinen bizdiń mamandar sumdyq jaǵdaıdyń aldyn alǵan edi. Iisshil ıttiń arqasynda osy sııaqty aýyr qylmystarǵa jol beril­megen faktiler kóp. Keıde shuǵyl shaqyr­týlar túsip, kınologter esirt­ki qyl­mysyna qatysty oqıǵalardyń basy-qasynda júredi. «Jarylǵysh zat qoıylǵan» degen aqparat tússe, sol jaqtan tabylady. Barlyq jaǵdaıda aqparat jalǵan bolyp shyǵady. Biraq ǵımaratty tolyq tekserip shyǵý – min­detimiz. Budan bólek, aýqymdy mádenı-sporttyq is-sharalar ótkizilmes buryn nysandy tekseremiz. Kúndiz-túni, demalys kúnderi de aıaǵymyzdan tik turyp, óz mindetimizdi minsiz oryndaýǵa atsalysyp júrmiz, – deıdi Raýan Dáýletov.

Kınolardan, tipti alys sheteldegi jańalyqtardan adamdardy tutqynǵa alyp, ótinishin oryndatýǵa tyrysqan qylmyskerlerdi kórip júrmiz. Ortalyqta mundaı jaǵdaıǵa jumyldyrylatyn barlaýshy ıtter de úıretiledi eken. Ol adamdy qappaıdy. Oǵan beınekamera taǵylyp, oqıǵa ornyndaǵy ahýaldy anyqtaýǵa tartylady. Al shabýyldaýshy ıtterdiń qylmyskerdi qýyp jetip, qulatyp, tártip saqshylar kelgenshe tyrp etkizbeı jatqyzýǵa qaýqary bar.

– Jalpy, kez kelgen ıtti úıretýge bolady. Dese de, álemdik tájirıbede nemis jáne belgııalyq ovcharkalary joǵary baǵalanady. Sebebi olar erekshe qasıetterimen erekshelenedi ári úıre­tý ońaı. Erkegi urǵashysynan myqty ­deýge bolmas. Kınolog mamandar ózine qaısysymen jumys isteý yńǵaıly, sony tańdaıdy. Jalpy, qyzmettik ıtter ár baǵytqa erekshelikterine saı úıretiledi. Máselen, shabýyldaý­shy baǵytqa erkek ıtter saı keledi. Adam­nyń psıhologııalyq turǵydan minez-qulqy tórtke bólinse, ıtter de dál solaı. Máselen, sangvınıkter pármendi (berilgen komanda) tez qaǵyp alyp, qyzmette shapshań qımyldaıdy. Melanholık ıtter baısaldy bolyp keledi, olar kóp jaǵdaıda jarylǵysh zatty izdeýge úıretiledi.

Itterdi syrttan satyp alamyz, qala berdi, ózimizge de kóbeıtýge múmkindik jasalǵan. Bul iske arnaıy mamandar jumyldyrylady. Itterdiń jumys qabi­lettiligin salystyra otyryp, jaq­sy kúshik alýǵa tyrysamyz. Arnaıy daıyndyqtar kúshik 9 aıǵa tolǵan ke­zinde bastalady. Keıbir kúshikterdiń qabileti joǵary bolady, sol sebepti 3-4 aıynda úıretýge múmkindik bar. Bir-eki aıdan bastap moıynyna shynjyr taǵyp, adamdarǵa úıretý, aınalasyn sezindirý sııaqty jalpy daıyndyqtar qolǵa alynady. Keıin arnaıy baǵyttar boıynsha úıretile bastaıdy. Daıyndyqtar
9 aıdan 2 jasqa deıin júrgizilýi kerek. Keıin kesh bolady. Itter shamamen
8 jasqa deıin «qyzmet» ete alady. Aı saıyn komıssııalyq tekserý júrgizilip, ıtterdiń densaýlyǵy, jaramdylyǵy jiti qadaǵalanady, deıdi R.Dáýletov.

Kınolog mamandar ıtti úıretýde túr­li ádis qoldanady. Burynnan kele jatqany – Pavlov ádisi. Iаǵnı tapsyrmany durys oryndaǵan kezde «Jaraısyń» degen mándegi maqtaý zor daýyspen aıtylady. Sońǵy ýaqytta álemde aýstrııa­lyq ádis keńinen taralǵan. Kıno­logtiń qolynda dybys shyǵaratyn qu­rylǵy bolady. Tapsyrmany durys orynda­ǵan saıyn belgini basyp otyryp, ıtti «tárbıeleısiz». Keıde tátti-dámdisin nemese oıynshyǵyn bere qoıý kerek. Itterdi beıimdeýdiń taǵy bir tásili – oıyn ádisteri. Doppen oınaý – olardyń súıikti isi. It neǵurlym kóbirek komandany oryndaı bilse, soǵurlym jaqsy damyp, ár nársege mashyqta­na túsedi. Qyzmettik ıtter bir adamǵa úırenip, sol adamnyń ǵana buıryǵyn oryndaıdy. Al ekinshi adamǵa úırený úshin 2-3 jyl ýaqyt kerek eken. Munda ár mamanǵa eki ıtten bekitiledi.

Kınolog bolý ońaı sharýa emes. Itpen jumys isteý úshin til tabysa bilý kerek. Jan-jaqty daıyndyqtan ótken maman ǵana qylmysty ashýǵa úles qosa alady. Sáıkesinshe, ıt baptaýǵa ebi bar azamattar tańdap alynady. Áskerde osy sala boıynsha synaqtan ótse nemese janýarlardy baptaýǵa ıkemdi bolsa jumysqa qabyldanady. Kadr máselesin bekerden-beker qozǵap otyrǵan joqpyz. Búginde elimizde kınolog mamandyǵyn oqytatyn oqý orny joq. Jumysqa qabyldanǵan azamattar 3 aı bilimin jetildirý kýrsynan ǵana ótedi eken. Kınologterdiń arqasynda kóp qylmysqa tosqaýyl qoıylǵanyn eskersek, bul iske quzyrly organdar kadr daıyndaýǵa nazar aýdarsa eken deımiz.

n

Sońǵy jańalyqtar

Aıtyp kelgen apat

Aımaqtar • Keshe

«Myń bala» jeńimpazdary

Rýhanııat • Keshe

Aqıqattyń aı dıdary – baspasóz

Egemen Qazaqstan • Keshe

Yntymaqtastyq yqpaly

Ekonomıka • Keshe

Jańa formattaǵy saýda

Ekonomıka • Keshe

Jótelge jeńil qaramańyz

Medısına • Keshe

Kókjardaǵy modýldi medpýnkt

Medısına • Keshe

Bitimgershilik sardarlary

Qazaqstan • Keshe

Jyp-jyly júrek býyndaı

Ádebıet • Keshe

Daýystyń da túsi bar

Ádebıet • Keshe

Talantty ánshige taǵzym

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar