Memlekettik kirister komıteti bereshekpen jáne dármensiz boryshkerlermen jumys basqarmasy basshysynyń orynbasary Merýert Sısembaevanyń aıtýynsha, zań jobasy qazir Májilis depýtattarynyń qaraýynda jatyr.
«Mundaı zańdy ázirleýge halyqtyń shamadan tys kredıttik aýyrtpalyǵy men jalpy qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaýy sebep boldy. Nesıe bıýrosynyń aqparatyna sáıkes, 7 mln-nan asa adamnyń bank pen mıkroqarjy uıymdary aldynda qaryzy bar. Sonyń ishinde 1,5 mln-nan asa azamat nesıelerin tóleı almaı, 90 kúnnen asatyn keshiktirýge ushyraǵan. Al qaryzyn ótemegenine 5 jyldan asqan azamattar sany 700 myńnan asyp jyǵylady», deıdi M.Sısembaeva.
Zańnyń jalǵyz maqsaty bar, bul – nesıesin tóleı almaı qıyndyqqa ushyraǵan azamattardyń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý. Memlekettik kirister komıteti ókiliniń sózine qaraǵanda, dúnıejúzilik tájirıbeni eskere otyryp zań jobasyn jasaýda úsh túrli rásim qarastyrylyp otyr. Ol – sottan tys bankrottyq, sot rásimi jáne tólem qabiletin qalpyna keltirý. Qaı rásimdi qoldanatynyn jeke tulǵanyń ózi tańdaıdy.
«Azamattar sottan tys bankrottyqty qaryzy 4,9 mln teńgeden aspaǵan jaǵdaıda paıdalana alady. Ol úshin boryshkerde múlik bolmaýy, kiris bolmaýy kerek nemese kirisi eń tómengi kúnkóris deńgeıinen aspaǵany jón. Tıisinshe, banktermen óz qaryzyn retteý boıynsha aldyn ala jumystardy júrgizýi kerek. Aıta ketý kerek, bul rásim tek ekinshi deńgeıli bank, mıkroqarjy uıymy jáne kollektorlyq agenttikter aldynda qaryzy bar adamdar úshin ǵana qoljetimdi», deıdi ol.
Atalǵan rásimdi qoldanǵannan keıin paıda bolatyn saldardy sarapshy bylaı tizbeleıdi. Sottan tys bankrottyqty qoldanǵan azamattyń mindettemeleriniń merzimi ótken bolyp esepteledi. Kredıtor boryshkerden mindettemeni oryndaýdy talap ete almaıdy. Turaqsyzdyq aıyby, ósimpul men aıyppul eseptelmeıdi. Múlikti ıelikten aıyrýǵa bolmaıdy jáne ózine basqa mindettemelerdi ala almaıdy. Sottan tys bankrottyq rásimin qoldaný úshin azamat elektrondy úkimet veb-portaly arqyly ótinish beredi. Qujattar qabyldanǵannan keıin múddeli memlekettik jáne ózge de organdardyń derekterine sáıkes azamattyń osy rásimge sáıkestigi nemese sáıkes emestigi tekseriledi.
Al sot bankrottyǵy rásimin qaryzy 4,9 mln teńgeden asqan azamat jáne basqa da zańdy uıymdardyń aldynda bereshegi bar jeke tulǵalar paıdalanýǵa quqyly.
«Bul rásim barysynda jeke tulǵanyń múlki satylady jáne satýdan túsken qarajat kredıtorlardyń qaryzyn tóleýge jumsalady. Árıne, óziniń bir kezektiligine sáıkes. Múliktiń ishinde jalǵyz baspana bolsa onda ol saralanady. Azamattyń jalǵyz turǵyn úıi kepilzaty bolsa (máselen, ıpoteka) onda sotty bankrottyq barysynda kredıtor ony talap etýge quqyly. Al eger jalǵyz múlki (jalǵyz baspanasy – red.) esh jerde kepilde bolmasa onda eshbir kredıtor bul múlikke kóz tige almaıdy. Baspana adamnyń ózinde qalady», deıdi komıtet ókili.
Úshinshi nusqa – «tólem qabiletin qalpyna keltirý» rásimi. Ol úshin azamatta turaqty kiris jáne múlik bolýy qajet. Bul rásimdi paıdalaný aıasynda boryshkerge qaryzdy 5 jyl merzim ishinde bólip tóleý múmkindigi usynylady.
«Bul rásim boıynsha arnaıy jospar ázirlenip, atalǵan jospar sotta bekitilýge tıis. Jospardy ázirleýge qarjylyq basqarýshylar kómektesedi. Tólem qabiletin qalpyna keltirý rásiminiń artyqshylyǵy – jeke tulǵanyń múlkiniń satylmaı, boryshkerdiń enshisinde qalý múmkindigi jáne bankrot degen mártebe bolmaıdy. Sondyqtan bankrottyqtyń saldary da ol azamatqa qatysty qoldanylmaıdy», deıdi.
Iаǵnı «tólem qabiletin qalpyna keltirý» rásimin paıdalanǵan azamat ózin-ózi bankrot dep jarııalaǵan azamattar sanatyna kirmeıdi. Ádette, bankrot atanǵan boryshkerler bes jylǵa deıingi merzimde kredıt rásimdeı almaıdy, ekinshi márte bankrottyq rásimin tek 7 jyldan keıin qoldana alady jáne qarjylyq jaǵdaıy 3 jylǵa deıin tekserilip turady. Sonymen qatar bankrot bolǵan adamnyń qarjylyq saýattylyq kýrsyna qatysýy mindetteledi. Ýákiletti organdar uıymdastyrylatyn mundaı kýrstar tegin túrde júrgiziledi. Al mundaı shekteýler tólem qabiletin qalpyna keltirý rásimin paıdalanǵan azamattarǵa qatysty emes.
