Álshekeı – dara kúıshi

Bir ǵana mysal. Keshegi keńestik kezeń­degi qazaq ádebıetiniń tarıhyna Syr bo­ıynan shyqqan kórnekti jyraý, jyrshy nemese aqyndardyń biri de engizilmeı keldi. Olardyń deni ulttyq ádebıet deń­geıine kóterile qoımaǵan, aımaqtyq sıpaty ǵana bar muralar qatarynda sóz bolyp, aýdan kóleminen asa qoımady. Balqy Bazar, Omar Shoraıaqov, Qarasaqal Erimbet, Kete Júsip, Qańly Júsip sııaqty qıssa aqyndary men jyrshy-jyraýlardy nasıhattaý ár aýdannyń óz ishinde ǵana júzege asyrylyp keldi. «Úsh ǵasyr jyrlaıdy», «Bes ǵasyr jyrlaıdy» sııaqty hrestomatııalyq basylymdarǵa enip kelgen biren-saran óleńderi bolmasa, ádebı muralary týraly ǵylymı-tanymdyq materıaldar «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» dep atalǵan akademııalyq zertteý eńbekterge engen emes. Bul jaǵdaı HH ǵasyrdyń 60-jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtýty jaryqqa shyǵarǵan qazaq ádebıeti­niń tarıhyna arnalǵan basylymdardan ­oryn alyp keldi.

Ádebıettaný ǵylymynyń basy-qa­syn­da bolǵan M.Qarataev, Á.Tájibaev­tar­dan bastap birde-bir ádebıetshi qa­zaq ádebıetiniń tarıhyna Syr boıynan shyq­qan aqyn-jyraýlardy engizý máselesin sóz qylǵan emes. Ulttyq áde­bıe­timizdiń tarıhy kýrsyn jasaǵanda olardyń shyǵarmalaryn qamtý máselesi múlde eskerilmeı keldi. Áıtpese Bazar jyraý, Nurtýǵan, Turmaǵambet, basqa da aıtýly aqyndarymyzdyń shyǵarmalary neden kem?

Jasyratyny joq, Syr boıynan shyq­qan sol dúldúlderdiń esimderi men eńbekterin alǵash ret respýblıkalyq deń­geıge kóterip, ádebı-ǵylymı oralymǵa qosqan ǵalym Á.Qońyratbaev. Bireýge unar, bireýge unamas, biraq shyndyq osy. Aýyl arasynda ǵana aıtylyp júrgen Nurtýǵan Kenjeǵululy esimin de alǵash baspasóz betinde sóz etip, aınalymǵa tú­sirgen Á.Qońyratbaev bolatyn. Ár jyl­dary «Juldyz», «Qazaq ádebıeti», «Syr boıy» sııaqty ádebı gazet-jýrnal betterinde Syr súleıleri týraly maqa­lalaryn jarııalap, keıin «Qazaq áde­bıetiniń tarıhy» atty oqýlyǵyna engizgeni barshaǵa málim. Sol kezden bastap Syr elinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń esimderi men shyǵarmalary jalpy qazaq rýhanııatynyń sanatyna qosylǵan edi.

Budan kóretinimiz: jergilikti ádebı-mádenı qubylystardy der kezinde anyq­tap, ozyq úlgilerin respýblıka deńgeıine shyǵarý úshin bilikti mamandar men zert­teýshilerdiń yjdahatty eńbegi qajet. Bol­masa rýhanııat máseleleriniń bir ǵana nusqaýmen sheshilmeıtini belgili.

Dál osyndaı jaǵdaıdy 175 jyldy­ǵy atalyp ótkeli otyrǵan kúıshi Álshe­keı Bektibaıuly (1847-1932) shyǵar­ma­shylyǵynan da baıqaýǵa bolar edi. Kezin­de qazaq mýzyka folklorynyń kóp­te­gen jaýhar úlgisin jınaǵan A.V.Zatae­vıch, halyq arasynan shyqqan dúldúl kúı­shi­lerdiń shyǵarmashylyǵyn zerdelegen A.Q.Jubanov, ondaǵan halyq aspabyn ǵasyrlar qoınaýynan arshyp alyp, qalpyna keltirgen B.Sh.Sarybaev, basqa da zertteýshilerimizdiń irgeli eńbek­terinen Álshekeı kúıleri týraly máli­metterdi kez­destirý qıyn. Qazaqtyń kór­nekti mýzyka zertteýshileri onyń kúıshilik óneri men murasyn ulttyq mýzyka tarıhyna qospaı ketti. Jekelengen ǵalymdar­dyń ondaǵan jyl boıǵy eńbeginiń arqasyn­da Syr súleıleriniń ádebı muralary ulttyq ádebıet tarıhyna qosylǵan bolsa, Álshekeı kúıleriniń basyna ondaı kún endi týyp keledi.

70-jyldary aýdandyq, oblystyq gazet betterinde Tynysbek Dúısebekov ja­rııalaǵan Álshekeı kúıleri týraly pikir­lermen tanysa bastaǵan edik. Biraq Álshekeı kúıleri jan-jaqty jınalyp, ja­rııalanbaǵandyqtan bizdiń zamanymyzǵa sol muranyń jurnaǵy ǵana jetip otyr.

Iá, Álshekeıdiń kúı murasy ǵylymı tanymnan jyraq qalyp keldi. Onyń sebebin anyqtap jatqandar da bolmady. Kúıleriniń kórkemdigi tómen be, obrazdyq álemi solǵyn ba, álde oryndaý tehnıkasy osal ma degen máselelerge dúre tıgen emes.

Keıbir derekter boıynsha Álshekeı Qazan tóńkerisi tusynda ózbek jerine qarasty Jyzaq, Samarqan jaǵynda kire­kesh bolypty. Sol tusta Syr boıy qazaq­tarynyń bir toby Qytaı asyp jatsa, ekinshi toby Pamır taýlaryn saǵalap, tájik jerine barǵany tarıhtan jaqsy málim. Álshekeı baı tuqymynan degen derekter de bar. Biraq onyń anyq-qanyǵyn áli de zertteı túsken jón.

Tájikstan jaǵyna qonys aýdaryp, elinen alys jerde kóz jumǵan Álshekeıdiń artynda birde 50, taǵy birde 100-ge tarta kúı qalǵan degen derek aıtylady. Búginde onyń «Toqyraý», «Narsoqqan», «Qara jorǵa», «Adasqan qaz», «Aısha men alty taraq», «Bópemen tartys», «Egilgen», «Báıge», «Taı qýý» jáne «Aqqý ketken», «Eges», «Jaıaý kerbez», «Otarba», «Taı­shubar», «Tepeńkók», «Terisqaqpaı», «Sher­li» sııaqty onnan astam kúıi mádenı ora­lymǵa enip keledi. Sońǵy jeti kúıdiń oryn­daýshysy Tynysbek Dúısebekov bolsa, «Toqtaǵan», «Tolqyn» degen kúılerdi jetkizgen Ábdiqadyr Ábdiqalyqov. Olar «Qazaq kúıleri antologııasynyń» Syr óńiri kúıshilik dástúri degen taraýyna engen.

Álshekeıdiń ómirbaıany búginde bir­qatar ensıklopedııalyq anyqtama­ǵa en­gen. Syr elinde týyp, keıin tájik je­rin­de qaıtys bolǵan kúıshi taǵdyry­nyń bu­rylystary az emes. Endigi jerde Álshe­keı qazaqtyń kúıshilik dástúrinen qan­daı oryn alady? Onyń kúıleriniń Abyl, Qur­manǵazy, Dáýletkereı, Qazanǵap ­kúı­­­lerinen ereksheligi qaısy? Táttimbet dás­­­túrine jaqyndyǵy qandaı degen sa­ýal­­dardyń da jaýabyn qarastyrý kerek bolady.

Kúı – aspaptyq mýzykamyzdyń kúr­deli salasy. Jyr – alǵashqy, kúı – sońǵy qu­bylys. Jyrda kópshilik túsinetin poe­zııa­lyq mátin, sıýjet bolsa, kúıde olar­dyń biri de joq. Demek kúı degenimiz – aspap­tyq mýzykanyń damyǵan kezeńine tán kórkem qubylys.

Kezinde A.Jubanov qazaq kúılerin jiktep, birine tókpe, ekinshisine shertpe kúı degen ataýlardy qoldanǵany bel­gili. Onyń ózindik sebebi de bolatyn. Ba­tys­tyń kúıleri únemi qos ishekte qatar jú­rip, bas býyn, orta býyn, birinshi jáne ekinshi saǵalardy tolyq qamtysa, Ortalyq Qazaqstannyń kúı dástúri fılosofııalyq oı-tolǵaý úlgisinde kórinedi. Olardyń ánnen týǵany baıqalyp turady. Bul aımaqtyń kúıleri kóbine jeke ishekti qýalap otyryp, tek oı aıaqtalatyn tusta­ry – kadensııalarda baryp qos daýysqa ula­sady. Osy dástúrge Qarataýdyń teris­keıindegi kúılerdi de jatqyzýǵa ábden bolady. Olar ádette dombyranyń kýl­mı­nasııalyq aımaǵyna tereńdemeı, orta býyn, ári ketse birinshi saǵamen shek­te­ledi. Tókpe dástúriniń obrazdyq ále­min birde «Saryarqa», «Adaı» sııaqty joı­qyn da daýyldy programmalyq kúıler, endi birde «Qos alqa», «Qus qaıyrý» sekildi lırıkalyq-sýrettemelik týyndylar quraıdy. Al shertpe kúılerdiń áýeni janǵa jaıly, ishki ıirimderi mol, tyńdaýshysyn á degennen emes, birte-birte baýrap alatyn ún-ıntonasııalarǵa toly. Olardy kóńil tolqynysynyń barometri desek te bolady.

Árıne, budan kelip tókpe men shertpe kúı dástúrlerin bir-birine qarama qar­sy qoıýǵa bolmaıdy. Bul eki túrli stıl – qustyń qos qanatyndaı kórkem quby­lys. Olardyń ózara erekshelikteri domby­ranyń qos ishegin qatar qamtýynda ǵana emes, obrazdyq áleminde.

Teriskeıdegi shertpe kúı dástúrine qu­laq túrip, mazmunyna zer salar bolsaq, olar­dyń qurylymy, mýzykalyq faktýrasy tókpe kúı dástúrinen kóp alshaq emestigin ańǵarýǵa bolady. Munyń ózi tók­pe, shertpe degen uǵymdardyń shart­tylyǵyn bildiredi. Mysaly, T.Mom­bekovtiń el arasyna keń tarap ketken «Sal­tanat» atty kúıiniń obrazdyq álemi shertpe kúı dástúrinde kórinse de, dom­byranyń qos isheginde qatar órbıtin dybys­tyq júıesi tókpe kúı stıline jýyq. Biraq sońǵy belgisine qarap ony tókpe kúı sanatyna qosý durys bolmas edi. «Qos­basar» degen kúı ataýy shertpe kúı dás­túriniń atasy Táttimbette de bolǵan. «Saltanat» kúıiniń fılosofııalyq maz­muny, tyńdaýshysynyń janyn baýrap ala­tyn ishki tolqynystary onyń janryn anyqtaýǵa qyzmet istep tur.

T.Mombekov shyǵarmasynyń taǵy bir ereksheligi – dombyra kúılerine tán kvarta-kvıntalyq úndestiktermen shektelmeı, tersııalyq araqatynastaǵy úndestikterdi de utymdy ári kórkem paıdalanýynda. Dál osy tersııalyq úndestikter kúıge erekshe kórik berip, onyń dramatýrgııalyq sıpatyn kúrdelendirip tur.

Qarataýdyń teriskeıindegi shertpe kúı dástúrine arnaıy toqtalýymyzdyń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni dástúr – ǵasyrlar tereńinen bastaý alatyn, tamyryn tereńge jibergen mádenı-mýzykalyq qubylys. Onyń taraǵan aımaǵyn búgingi ákimshilik basqarý júıesine negizdeýge áste bolmaıdy. Búgingi Jańaqorǵan degen ataý – keńes zamanynan kele jatqan aýdandyq bólinis. Halyqtyq toponımııa onyń bárin Syr eli degen uǵymǵa syıdyryp jiberedi. Sol qunarly topyraqta kógerip, japyraq jaıǵan Álshekeıdiń kúı murasy Jańaqorǵan ǵana emes, Syr boıy uǵymyna da syıa bermeıdi. Olaı bolǵanda Álshekeı kúılerin qandaı kúıshilik dástúr aıasynda tanýymyz kerek?

Rasynda, kúıshilikten góri jyrshylyq óneri ústem damyǵan Syr elinde boı kórsetken Álshekeı murasyn qaı dástúr­ge jatqyzýǵa bolady? Onyń qazaqtyń kúıshilik ónerinen alatyn orny qaısy? Álshekeı aýyl arasynda ǵana dombyra shertken kúıshi me, álde onyń murasy qazaqtyń kúıshilik ónerine qosylǵan eleýli úles pe? Aýdan, oblys kóleminde kúıshige arnalǵan is-sharalar ótkizilip tursa da, máseleni osylaı qoıa almaı ke­lýimizdiń sebebi nede? Toı toılaýǵa sheber bolsaq ta, Álshekeıdiń kúıshilik mura­syn ıgerý, nasıhattaý, baǵalaýǵa kelgende ǵy­lymı tanym nege tereńdep, oıly, salı­qaly pikirlermen irgesin bekitip otyr­maǵan. Álshekeıdiń kúılerin oryndaý bar da, olardyń kórkemdik qýatyn ashyp, baǵalaý bar. Ekeýi de bir tanymdyq úderistiń boıynan tabylady: biri – basy, ekinshisi – sońy. Bizde osynyń alǵashqysy bar da, sońǵysy nazardan múlde tys qalǵan. Sol sebepti Álshekeı murasyn elge tanytyp, onyń daralyǵy men ózindik qoltańbasyn kópshilikke túsindire almaı kelemiz.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kúıshi shyǵarmalarynyń qurylymy men jalpy nobaıy qos ishekte qatar júretin tók­pe kúı dástúrine keletin sııaqty. Biraq obrazdyq álemi tókpe kúılerden daralanady. Álshekeıde Qurmanǵazy kúılerine tán jyldamdyq, ushqyndatqan áýen, qazaq dalasyn dúrkiretken yrǵaq pen asqan oryn­daýshylyq sheberlik nyshandary baıqala bermeıdi. Mýzykalyq obraz jasaý quraldary, kúılerdiń ıntonasııasy men qurylymy jaǵynan shertpe kúıdiń belgileri de joq emes. Álshekeı kúıleri dombyranyń ekinshi saǵasyna múlde barmaıdy. Bas býyn, orta býynnyń tóńireginde júrip-aq mýzykalyq obraz, ún-keste toqıdy.

«Kúı» sóziniń semantıkasy barsha­myzǵa túsinikti. Ol daryn ıesiniń kórkem shyǵarma týdyratyn kezeńdegi kóńil kúıi. Sol sátti kúıshi óziniń shyǵarmasyna arqaý etip, dombyra únimen sýrettep shyǵady. Álshekeı kúıleri de sondaı shyǵarmashylyq úderistiń jemisi. Ony bir ǵana tókpe nemese shertpe kúı dástúrine jatqyzý daýly. Álshekeı kúıleri qazaq­tyń kúı dástúrinen daralanyp jat­qan, obrazdyq álemi de, dybystyq-faktý­ralyq júıesi de erekshe qubylys. Keı­de Álshekeı shyǵarmalarynan qazaq­tyń klassıkalyq kúılerine tán emes ún­derdi, ózgeshe damytý prınsıpterin de kez­des­tirýge bolady. Shyǵarmalarynyń kom­pozısııalyq qurylymy ózara uqsas. Bir­shama kúıleri bastapqy bir yrǵaq­qa qurylyp, birkelki damyp otyrady. Jıi kezdesetin tásilderdiń biri – qaıta­laý, alma-kezek qaǵys, bastan-aıaq saqta­latyn yrǵaqtyq fon. «Terisqaqpaı», «Aıra­ýyq­tyń ashysy-aı», «Shalqyma» sııaqty kúılerdiń deni osyndaı bolyp otyrady. Kúıler sol birkelki yrǵaqpen aıaqtalyp kete barady. Arnaıy aıaqtamasy joq.

Árıne, Álshekeıdiń Syr óńirinen shyqqany daý týdyrmaıdy. Kezinde bul aımaqta qoqandyqtardyń bılik qur­ǵany da jasyryn emes. Búgingi tańdaǵy Álshe­keıdi taný Syr elinde ótip jatsa da, kúıshini jańaqorǵandyq ónerpaz retinde baǵalaýdyń kemshin bolatynyn joǵaryda aıttyq. Sol sebepti Álshekeı kúılerin arǵy jerde Arqa dástúri, bergi jerde Qarataýdyń teriskeıindegi kúı dástúrimen sabaqtastyrý maqsatqa kóp jaqyn bolady demekpiz.

Álshekeıdiń ózi de, kúıleri de kúıshiler arasyndaǵy úlken dodaǵa túse qoımaǵan. Biraq onyń shyǵarmalarynan ózindik qoltańbasy aıqyn baıqalyp otyrady. Mysaly, Álshekeı kúıleriniń kópshiligi bir yrǵaqqa qurylǵan áýenmen bastalady. «Otarba», «Saýda Buzar», «Terisqaqpaı», «Tolqyn» sııaqty kúılerdiń bastalýy men aıaqtalýy uqsas. О́zindik qoltańbasy aıqyn Álshekeı shyǵarmalarynyń arasynan Qurmanǵazy, Yqylas sııaqty halyq kompozıtorlaryna tán «Aıraýyqtyń ashysy-aı», «Buqtym-buqtym», «Aqjeleń» sııaqty ataýlardy da kezdestirýge bolady. Eger Álshekeı shyǵarmalary kezinde mádenı-mýzykalyq oralymǵa túse qoımady deıtin bolsaq, onda dástúrli kúı ataýlary qaıdan júr? Bizdiń paıymdaýymyzsha, bular beri kele, keıingi oryndaýshylar tarapynan qosylǵan ataýlar bolýǵa tıis. Yqylasta «Aıraýyqtyń ashy kúıi» degen qobyz saryny bar. Keıingi oryndaýshylar sol shyǵarmany Qarataý kúıshilik dástúri aıasynda Álshekeıge telýi de múmkin ǵoı. Al Qurmanǵazyda kezdesetin «Buqtym-buqtym» kúıiniń ataýy Álshekeıge qalaı ótkeni qupııa. Ol anyqtaýdy qajet etedi.

Sońǵy jyldary Álshekeı kúıleri ja­zylyp alynyp, túrli mýzykalyq-etno­­grafııalyq jınaqqa enip, baspa jú­zin kórse de anyqtaı túsetin, arnaıy zert­teıtin máseleleri shash etekten. Kúılerdi rettep, tolyqtyryp, bel­gili bir júıege túsirý kerek. Mysaly, kúı­shiniń nemeresi tartqan «Aıraýyqtyń ashysy-aı» men Á.Ábdihalyqov oryndaǵan «Aıraýyqtyń ashysy» birdeı emes. Ekeýi eki túrli shy­ǵarma oryndap, bir kúı ataýyn ataıdy. Osyn­daı máseleler jıi kezdesip otyrady. Olardy varıant retinde, bolmasa basqasha baǵalaý úshin arnaıy tekstologııalyq zertteý jumystarynyń atqarylýy shart. Ol – keleshektiń mindeti.

Ázirge aıtarymyz, Álshekeıdi bir aýdan­nyń týmasy sanap, Syr boıynyń kúı­shilik óneri aıasynda taný jetimsiz. Onyń dombyraǵa arnalǵan týyndylary qart Qarataýdyń teriskeıinde ejelden kele jatqan dombyra mektebiniń bir ókili retinde baǵalaǵan durys bolady demekpiz.

Búginde 175 jyldyǵy atalyp otyrǵan Álshekeıdiń kúı murasy – qazaqtyń aspap­tyq mýzykasyna qosylǵan móldir bir bulaq.

Tynysbek QOŃYRATBAI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor