Qazaqstan • 06 Qazan, 2022

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

176 ret kórsetildi

Bıyl kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshevtiń týǵanyna 140 jyl toldy. Avtonomııaly Qazaq Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy bolǵan tarıhı tulǵanyń mereıtoıy onyń týǵan jerinde keńinen atalyp ótti.

Batys Qazaqstan oblysynyń Jańa­qala topyraǵynda ótken mereıtoılyq sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń keńesshisi Málik Otarbaev arnaıy keldi. Tarıhı tulǵanyń týǵan jerinde ótken «Seıitqalı Meńdeshev – memleket jáne qoǵam qaıratkeri» atty res­pýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa qatysýshylar aldynda Memleket basshysynyń quttyqtaý haty oqyldy.

«Qurmetti jıynǵa qatysýshylar! Sizderdi Jańaqala aýdanynyń qaıta qurylǵanyna 50 jyl jáne osy óńir­­diń áıgili perzenti Seıitqalı Meń­deshevtiń týǵanyna 140 jyl tolýymen quttyqtaımyn. Jańaqala aýdany­nan kóptegen óner sańlaqtary men bel­gili tulǵalar, tórt Keńes Odaǵynyń Batyry, 17 Sosıalıstik Eńbek Eri shyq­­qan. Olardyń ishinde kórnekti mem­­leket jáne qoǵam qaıratkeri Seıit­qalı Meńdeshevtiń orny bólek. Onyń aǵartýshylyq qyzmeti ult-azat­tyq kóterilis jáne asharshylyq ke­zin­degi halqyna janashyrlyǵy jur­tymyzdyń jadynda árdaıym saq­ta­lady. Seıitqalı Meńdeshevtiń týǵan eline sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Hal­qynyń bolashaǵy úshin aıanbaı ter tók­ken osyndaı tulǵalarymyzdy ulyq­taý – búgingi býynnyń perzenttik pa­­ryzy. Ult múddesine adal qyzmet etken Seıitqalı Meńdeshev sııaqty ar­daqty azamattardyń esimin este saq­­­taý jastardy otanshyldyqqa tár­bıe­leý turǵysynan óte mańyzdy. Onyń ómir joly men qaıratkerligi urpaq­­qa úlgi-ónege bola biledi dep sene­min. Barshańyzǵa myqty densaýlyq, baq-bereke tileımin. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev», delingen eken Astanadan jetken quttyqtaý hatta.

Jańaqalada ótken taǵylymdy sha­ra­nyń taǵy bir mártebeli meımany – Almaty qalasyndaǵy Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq Mem­le­kettik arhıviniń dırektory, bel­gili ǵa­lym Sábıt Shildebaı boldy. Tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty, Qazaq­stan Respýblıkasy Jastar odaǵy «Ser­­per» syılyǵynyń laýreaty Sábıt Qamytbekuly ótken jyly ǵana «Seıitqalı Meńdeshev. Qujattary men materıaldar jınaǵy» atty eńbekti bas­padan shyǵarǵan bolatyn. Bul jınaqta keńes dáýirindegi qazaq memlekettiginiń qalyptasýy men damýyna úlken úles qosqan biregeı tulǵa, qazaq jeriniń tutastyǵyn qalpyna keltirý jolynda jáne keńestik bılik organdaryn jergiliktendirý jolynda, 1921-1922 jyldardaǵy ashtyqqa qarsy kúresti uıymdastyrýǵa, qazaq aǵartý jáne ǵylym salalarynyń negizin qalaýǵa eren eńbek etken qaıratker Seıitqalı Meńdeshevtiń arhıvterde saqtaýly qujattary, derektik materıaldary, mer­zimdi basylym maqalalary tuńǵysh ret bir jerge toptalǵan bolatyn.

Konferensııaǵa, sondaı-aq tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, alashtanýshy Dámetken Súleımenova, Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet, tilderdi damytý, arhıv isi basqarmasynyń basshysy Saıran Dúısenov, Mahambet atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti janynan qurylǵan «Rýhanı jańǵyrý» ınstıtýtynyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Abat Qydyrshaev, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Rýhanı jańǵyrý» ortalyǵynyń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Zakarııa Sısenǵalı qatysty.

ag

Seıitqalı Meńdeshevtiń ataq-dań­qy jalpy qazaq dalasyna keńestik kezeńde shyqty. Áıtkenmen, onyń tóńkeriske deıin de Batys Qazaqstanda, Bó­keılikte ult-azattyq kúres jolyn­da júrip ábden shyńdalyp, qoǵam qaı­ratkeri dárejesine jetkeni Esqaırat Haıdarovtyń baıandamasynan anyq kórindi.

1903 jyly Qazan qalasyndaǵy oqy­týshylar semınarııasyn bitirip, «halyq muǵalimi» degen ataq alǵan Seıitqalı el ishinde sabaq bere júrip, 1906-1908 jyldary Bókeı Ordasynda muǵalimder men feldsherlerdi birik­tirgen zııalylardyń jasyryn odaǵyn uıymdastyrǵan eken. Bókeılik oqyǵan jastar tuńǵysh ret uıym quryp, ha­lyqty mádenı-rýhanı jaǵynan jetil­dirýge, oqý-aǵartý isin bir jolǵa qoıý­ǵa, ulttyq teń quqylyqty saqtaýǵa um­tylǵan. Zertteýshi Maqsat Táj-Murat­tyń jazýyna qaraǵanda, 1907-1908 jyldar shamasynda belgili Sháńgereı Bókeevtiń mekeni – Kólborsy jerinde on adamnan turatyn jasyryn uıym qurylǵan. Olar – Sháńgereı Bókeev, Baqytjan Qarataev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Ǵabdol-Ǵazız Musaǵalıev, Sálimgereı Nuralyha­nov, Mustafa Kókebaev, Seıitqalı Meńdeshev jáne Muhtar Sársembıev­ter bolatyn.

1911 jyly áýeli Bókeılikte, keıin Oral qalasynda shyqqan «Qazaqstan» gazetiniń mańynda Seıitqalı Meńde­shev te júrdi. Gazet basý úshin elden aqsha jınap, baspahana satyp alǵan kezde uıymdastyrý jumystarynyń ishinde bolǵany týraly óz qolymen jaz­ǵan haty Batys Qazaqstan oblys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtalǵan.

«Seıitqalı Meńdeshev qazaq hal­qynyń taǵdyryna qatysty saıası jaǵdaılarǵa beı-jaı qaraı almaı, Bókeı Ordasyndaǵy, onyń ishin­de Jańaqaladaǵy 1916 jylǵy ult-azat­tyq kóteriliske de belsene qatysty. Odan buryn Peterbýrg qalasyna eki márte baryp, birinde el ishindegi bi­lim berý máselesin, ekinshide Astra­han gýbernııasyndaǵy jerge talas taqyrybyn kóterip, ultynyń múdde­sin qorǵady», deıdi ǵalym Esqaırat Haıdarov.

– Respýblıkalyq deńgeıden asyp, kúlli Odaqqa tanymal bolǵan tul­ǵa­ǵa arnalǵan konferensııa oblys orta­­lyǵynda emes, óziniń týǵan aýdanyn­da uıym­dastyrylsa da joǵary deń­geı­de ótti, – dedi osy sharaǵa Alma­ty qala­synan arnaıy kelgen Sábıt Shildebaı.

Sábıt Qamytbekuly osy saparyn­da aýdandyq kitaphanada oqyrman­dar­men kezdesip, joǵaryda atalǵan kitap­ty tanystyryp ótti. Tarıhı tulǵa­nyń týǵan jeri – Jańaqazan aýylynda bolyp, mektep mýzeıimen, tarıhı ǵımarattarmen tanysty.

Mereıtoıdyń tarıhı mańyzyna Memleket basshysynyń ózi nazar aýda­ryp, arnaıy quttyqtaý hat jolda­ǵan qazaqtyń biregeı tulǵasy – Seıit­qa­lı Meńdeshevtiń toıy el eńsesin bir kóterip tastady.

 

Batys Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Reseıde zaýyt órtendi

Oqıǵa • Keshe

Uqsas jańalyqtar