Álem • 06 Qazan, 2022

Soltústik Koreıanyń sesti zymyrany

43 ret kórsetildi

Soltústik Koreıa taǵy da ballıstıkalyq zymyranyn synaqtan ótkizdi. Bul joly KHDR tarapy arasyna 22 mınýt salyp qatarynan eki raketa ushyrǵan. Birneshe kún buryn ǵana atalǵan el osyndaı qadamǵa barǵan edi. Osylaısha, aınaldyrǵan birneshe kúnniń ishinde Phenıan jarty álemdi dúr silkindirdi. Sarapshylar Soltústik Koreıanyń bul áreketin ıadrolyq qarýyn jetinshi márte synaýǵa talpynýymen baılanystyryp otyr. Biraq Kım Chen Ynnyń jospary kórshiles Qytaıǵa unamaýy múmkin.

Jalpy, KHDR keıingi eki aptada ballıstıkalyq raketalaryn segiz ret synaqtan ótkiz­di. Buǵan deıin 25 qyr­kú­ıek­te Phen­ıan bıligi AQSh pen Ońtústik Koreıa­nyń birlesken áskerı jattyǵýyna jaýap retin­de qysqa qashyq­tyq­qa ushatyn zymyranyn ashyq teńizge baǵyttaǵan edi.

Keıinirek AQSh vıse-prezıdenti Ka­ma­la Harrıstiń Ońtústik Koreıaǵa sapary qarsańynda taǵy da osyndaı qadamǵa bar­dy. 29 qyrkúıektegi synaq kezinde bir bal­lıstıkalyq raketa ushyryldy. Kım Chen Yn munymen toqtaǵan joq. KHDR
1 qa­zanda taǵy da synaq jasady.

Úsh kúnnen soń, 4 qazanda qurlyqara­lyq ballıstıkalyq zymyran ushyrdy. Bul joly raketa Japonııanyń ústinen ótip, ashyq teńizge qulaǵan. Osyǵan baı­lanys­ty Japonııanyń soltústiginde es­ker­tý sırenasy qosylyp, soltústik-shy­ǵys­­taǵy Hokkaıdo jáne Aomorı aral­da­ryn­da poıyz qatynasy ýaqytsha toqta­tyl­dy.

KHDR-dyń ár áreketin halyqaralyq qo­ǵam­dastyq jiti qadaǵalap otyr­ǵa­ny­men, bul jolǵy synaqty birden aıyp­tady. О́ıt­keni buǵan deıin Phenıan bıliginiń Ja­po­nııaǵa qaraı qur­lyq­ara­lyq bal­lıs­tıkalyq zymyran atpaǵanyna birneshe jyldyń júzi bolǵan edi. Sońǵy ret Kım Chen Yn osyndaı qadamǵa 2017 jyly barǵan-tyn. Japonııanyń premer-mı­nıs­tri Fýmıo Kıshıda óz eliniń ústinen ra­ke­tanyń ushýyn synǵa aldy. Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sýk Iol batyl jaýap qaıtarylatynyn eskertti. Kóp uzamaı-aq eki eldiń basshylary ulttyq qaýipsizdik keńesteriniń shuǵyl otyrysyn ótkizdi.

Beısenbi, ıaǵnı 6 qazanda KHDR qysqa qashyqtyqqa ushatyn taǵy eki zymyranyn synady. Japonııa premer-mınıstri Fýmıo Kıshıda buǵan narazylyq bil­dirdi. «Qysqa merzimde altynshy ret buǵan kýá bolyp otyrmyz. Buǵan tózý múm­kin emes», dedi ol jýrnalısterge ber­gen suh­batynda. Ońtústik Koreıa tarapy da sy­naqty qatań aıyptap, bul BUU Qaýip­siz­dik Keńesiniń qararlaryna teris áreket ekenin málimdedi.

Sarapshylar synaqtan ótken qarý Hwasong-12 zymyrany bolýy múmkin ekenin aıtyp otyr. Bul raketa AQSh-tyń Tynyq muhıtyndaǵy Gýam araldaryna jete alady. Ári oǵan ıadrolyq oqtumsyq sa­lý­ǵa da múmkindik bar. Sondyqtan mun­daı synaqtardyń jıileýi álemdik turaq­ty­lyq pen qaýipsizdikke nuqsan keltiretini aıtpasa da túsinikti.

Osy oraıda, halyqaralyq qoǵamdas­tyq­ta Phenıan bıliginiń kezekti ıadrolyq qarýyn synaqtan ótkizýi jóninde áńgime aıtyla bastady. Eń qyzyǵy sol, sarapshylar kelesi synaq Qytaıda Kom­mýnıstik partııanyń kezekti sezi qar­sańynda júzege asýy múmkin ekenin alǵa tar­tady. Jalpy, Soltústik Koreıa men Qy­taı tyǵyz qarym-qatynas ornat­qanyna qaramastan, Kım Chen Yn mundaı óreskel qadamǵa buǵan deıin birneshe ret barǵan edi.

KHDR sońǵy ret ıadrolyq qarýyn 2017 jyly 3 qyrkúıekte synaqtan ótkiz­gen. Jer astynda jasalǵan jarylys saldarynan jer silkinip, Soltústik Ko­reıa men Qytaı shekarasyndaǵy úılerge aıtarlyqtaı zaqym keldi. Sondaı-aq ıadro­­­­­lyq lastaný týyndaýy yqtımal degen qaýeset te jeldeı esti. Jarylys saldarynan jerasty synaq alańdary ornalasqan taýdyń betkeıleri 3,5 metrge jyljyp ket­ken kórinedi.

Dál sol kezde Qytaı tóra­ǵasy Sı Szınpın Brazılııa, Reseı, Úndistan, Ońtústik Afrıka elderiniń bas­shy­larynyń basyn qosyp, irgeli sammıt ótkizip jatqan-dy. Osyndaı alqa­ly jıyn kezinde baılanysy myǵym eldiń ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizýi Sı Szınpınniń bedeline aıtarlyqtaı nuqsan keltirdi.

Sondyqtan halyqaralyq qoǵam­das­tyq­tyń jaýaby kóp kúttirgen joq. AQSh-taǵy sarapshylar synaqty Sol­tús­­tik Koreıanyń basty odaqtasy jáne onyń negizgi saýda seriktesi sanalatyn Beı­jińdi «qorlaý», sonymen qatar Sı Szınpın úshin «dıplomatııalyq uıat» dep aıyp­tady. Tipti, Qytaıdaǵy sarapshylar da osyndaı pikir ustandy.

Qytaı buǵan jaýap retinde AQSh bas­taǵan BUU Qaýipsizdik keńesiniń sank­sııa­laryna qosylyp, Soltústik Koreıa­ǵa janarmaı jetkizýin toqtatty. Budan bólek, qarý-jaraq baǵdarlamasyn qarjy­lan­dy­ra­tyn shetelde jumys isteıtin 100 myń sol­tústikkoreıalyq ju­mys­shyny elderine qaı­taryp jiberdi.

Osy aıda Qytaıda kommýnıstik par­tııa­nyń kezekti kongresi ótedi dep jospar­lanǵan. Atalǵan jıynda Sı Szınpın úshinshi márte Beıjiń basshysy bolyp saı­lanýy tıis. Sarapshylar Kım Chen Ynnyń avantıýra jasaýǵa qumar ekenin eskerip, kongress bastalatyn kúni, ıaǵnı 16 qazan men AQSh-ta aralyq saılaý ótetin 17 qazan aralyǵynda Phenıan jetinshi ret atom bombasyn jarýy múmkin ekenin eskertip otyr.

Bul merzimdi tańdaýdyń sebebi jeter­lik. О́ıtkeni Soltústik Koreıa muhıttyń arǵy betindegi AQSh-qa jaýap retinde aralyq saılaý kezinde synaq jasaýy múm­kin. Degenmen keı sarapshylar Kom­mý­nıstik partııanyń kongresi tu­synda da Phenıan osyndaı qadamǵa barýy yqtımal ekenin aıtady. Sebebi Kım Chen Yndy kórshi eldegi jaǵdaı emes, jeke ambısııasy mazalaıdy. Sondyqtan dıplomatııalyq máselege bas aýyrtpaıdy dep esepteıdi.

Biraq kórshi eldiń áreketi Qytaıǵa una­maı­tyny túsinikti. Qazirdiń ózinde Beı­jiń bıligi Ýkraınadaǵy áskerı qaq­tyǵysqa razy emes. Olar eki taraptyń bireýin tike­leı qoldamasa da, túrli deńgeıde aýmaq­tyq tutastyqty saqtaý­dyń mańyzyn bir­­­neshe ret esker­tip ótti. Onyń ústine, qaq­tyǵys saldarynan zııan shekken ekono­mı­kasyna basy qatqan Qytaı ózine taıaý mańda taǵy bir bas aýyrtarlyq másele týyndaǵanyn qalamaıdy.

Taǵy bir aıta ketetin másele, keıingi kezde halyqaralyq qoǵamdastyq ıadro­lyq qarýǵa qatysty máselege qatty alań­dap otyr. О́ıtkeni Reseı qajet bol­ǵan jaǵ­daıda atom bombasyn jara­ty­nyn tus­pal­dap bildirgen edi. Reseı prezıdenti qyrkúıekte jasaǵan únde­ýin­de terrıto­rııa­syn qorǵaý úshin ıadro­lyq qarýdy qol­da­nýǵa daıyn ekenin málimdedi. Kreml basshysynyń bul sózi Ýkraınada kishigirim «taktıkalyq» ıadrolyq jarylys jasalýy múmkin degen qaýipti laýlaǵan ottaı órshitti.

Bul az deseńiz, Irannyń da ıadrolyq ambısııasy áli basylmaı tur. Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl jos­paryna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵ­dar­la­masyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan.

Biraq Donald Tramp tusynda AQSh bul kelisimnen shyǵyp, álemdi ábigerge saldy. Keıin el tizginin Djo Baıden ustaǵan soń másele birshama rettelgendeı kórindi. Aq úı bul kelisimge qaıta qosylatynyn málimdedi. Sóıtip, kelissózder bastalǵan edi. Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq odaq qatysady. Qazirge deıin kelissózderdiń birneshe raýndy ótti. Jyl basynda kelisimge qol qo­ıylýǵa sál qalǵanda Ýkraınadaǵy qaq­ty­ǵys bastalyp ketip, áńgimeniń sońy aıaqsyz qaldy.

Osy oraıda, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qatysty ustanymyna erekshe toq­tala ketken jón. Elimiz álemdegi tór­­­tin­shi arsenalǵa ıe bola tura, óz er­kimen ıadrolyq qarýdan bas tartty. Sebebi qazaq dalasy onyń zardabyn az tartqan joq. Sonaý 1949 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgonynda alǵashqy synaq jasaldy. Sodan bastap bul eldi mekende 456 márte atom bombasy ja­ryl­ǵan eken. Sonyń 116-sy jer betinde ne áýede synalǵan. Osy aralyqta tájirıbe jasalǵan ıadrolyq qarýlardyń qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan «Balaqaı» atom bombasynan 2,5 myń ese qýatty.

Qazaqstan 1991 jyly 28 tamyzda Qazaq eli úshin asa mańyzdy qujatqa qol qoıyp, Semeı polıgonyn jabýǵa sheshim shyǵardy. Semeı topyraǵynda atom bombasy jarylǵannan 60 jyl ótken soń adamzat úshin mańyzdy qararǵa qol qoıyldy. Birikken Ulttar Uıymy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni retinde jarııalady. Atal­ǵan qarar Qazaqstan tarapynyń bas­ta­masymen usynylǵan bolatyn. BUU Bas Assambleıasy ony biraýyzdan qabyldady.

Mine, shartarapty alańdatqan máse­lege qatysty Qazaqstan sony usta­nym usynǵan bolatyn. Biraq keı elder beıbit­shilikten góri basqa múddeni kóz­dep, áli kúnge deıin ıadrolyq qarýdan bas tartpaı kele­di. Osyndaıda elimizdiń tájirıbesi basqa­lar­ǵa úlgi bolsa deımiz.

Sońǵy jańalyqtar

Reseıde zaýyt órtendi

Oqıǵa • Keshe

Uqsas jańalyqtar