Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sarapshylar qubyrǵa bombalardy tehnıkalyq qyzmet kórsetý robottary qoıýy múmkin dep boljaıdy, sondaı-aq olar qubyrda kóp mólsherde metannyń jınalýyna baılanysty alańdaýshylyq bildirip otyr. Danııa men Shvesııa BUU-ǵa usynǵan baıandamasynda Baltyq teńizindegi Nord Stream gaz qubyrlarynda birneshe júz kılo jarylǵysh zat jarylǵanyn aıtady, sonyń saldarynan qubyr tesilip, gaz sýǵa aǵyp jatyr. Al BUU-nyń Qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasy ótken juma kúni bólingen metan mólsheriniń kóptigi buryn-sońdy tirkelmegenin málimdedi. The Guardian basylymynyń aqparatyna sáıkes nemis bıligi de eki qubyrǵa jasalǵan dıversııalyq shabýyldarǵa jarylǵysh zattar sebep boldy dep esepteıtinin habarlaǵan.
Al EO, NATO, Polsha, Shvesııa jáne Danııa úkimetteri qubyrdyń tesilýi ádeıi jasalǵan áreket dep otyr. ICOS barlyq Eýropada jumys isteıtin parnıktik gazdardy baqylaý júıesiniń málimetteri boıynsha ótken dúısenbiden beri eki qubyrdan shyǵyp jatqan tabıǵı gazdan bólingen metannyń úlken bóligi Baltyq teńizine aǵyp ketýdiń az-aq aldynda turǵanyn kórsetti.
«Qazirde Reseıden Germanııaǵa gaz tasymaldaý úshin salynǵan eki qubyr da gazben toltyrylǵan, alaıda osyǵan deıin bireýi ǵana jumys istep keldi, endi jarylys saldarynan ekeýi de jaramsyz boldy», dep málimdeıdi The Guardian. Spiegel jańalyqtar jýrnalynyń aqparaty boıynsha gaz qubyrlary tórt jerden jarylǵan, ol úshin aýyr áýe bombasynyń jarylý qýatyna teń 500 kg trotıl qoldanylǵan. Qubyrlardaǵy aqaý anyqtalǵan boıda nemis mamandary jarylystardyń kúshin esepteý úshin seısmıkalyq zertteýler júrgizdi. Zertteý nátıjesi áli anyqtalyp jatyr.
Jarylystardyń alǵashqy belgilerin ótken dúısenbi kúni tańerteń Danııanyń seısmologııalyq stansasy Baltyq teńizi akvatorııasynda oryn alǵan jaısyz áreketten keıin anyqtaǵan. Danııanyń Bornholm aralyndaǵy baqylaý stansasy kúshi joǵary jerasty dúmpýlerin tirkedi. Shvesııa jaǵalaý kúzetiniń ókili Frans Press agenttigine bergen suhbatynda «Shvesııa aýmaǵynda eki jáne Danııa jaǵynda eki aǵyn bar», ekenin aıtady. Jarylǵysh zattardyń qubyrǵa qalaı túskeni jumbaq kúıinde qalyp otyr. Aldyn ala málimet boıynsha, jarylystar 70-90 metr tereńdikte bolǵan.
Jarylǵysh zattar shaǵyn súńgýir qaıyqtar arqyly jetkizilýi múmkin degendi aıtady sarapshylar. Degenmen mamandar mundaı kúshti jarylystardy týdyrýy úshin qajet bolatyn jarylǵysh zattardyń mólsherine súńgýir qaıyqtardyń áleýeti jetpeıtinin alǵa tartady. Sarapshylardyń biri bombalardy qubyr qurylymynyń ishinde jumys isteıtin, tehnıkalyq qyzmet kórsetetin robottar jóndeý kezinde qoıǵan bolýy múmkin dep paıymdaıdy. Eger bul boljam rastalsa, Eýropanyń Reseı bıligine degen kúdigine salmaq qosary belgili. Buǵan deıin Máskeý Eýropanyń energetıkalyq ınfraqurylymyn joıýǵa qabiletti ekenin birneshe ret atap ótken edi.
О́tken juma kúni Vladımır Pýtın AQSh pen onyń odaqtastaryn qubyrlardy jaryp jiberip, daǵdarysty ýshyqtyrdy dep aıyptady. Reseı prezıdenti Ýkraınanyń tórt aımaǵynyń anneksııalanýyna baılanysty sóılegen sózinde eshqandaı dálel keltirmesten «Anglosaksondarǵa qarsy sanksııalar jetkiliksiz boldy: olar dıversııaǵa aınaldy. Sený qıyn, biraq olardyń «Soltústik aǵyn» halyqaralyq gaz qubyrlarynda jarylystar uıymdastyrǵany shyndyq», dep málimdegen bolatyn. Qazir mamandar metannan shyqqan bulttar muqııat baqylanyp otyrǵanyn aıtady. ICOS-tyń aýa sapasyn taldaý bólimi Baltyq teńiziniń ústinde qalyqtap, Eýropa boıymen qozǵalatyn gazdan bólingen úlken bulttardyń kadrlaryn kórsetti. Sonymen qatar Shvesııa, Norvegııa jáne Fınlıandııadaǵy metan ólsheý stansalary sońǵy kúnderi metan quramynyń kúrt artqanyn kórsetti. Onda shyǵaryndylardyń kólemi Parıj nemese Danııa sııaqty eldiń aýmaǵymen birdeı, metannyń jyldyq mólsherine sáıkes keledi delingen. «Bul óte nashar kórsetkish, bul buryn-sońdy anyqtalǵan eń úlken metan shyǵaryndylary. Qazir olardy azaıtý qajet bolǵan ýaqytta, tipti paıdasyz, zııany kóp bolyp otyr», dedi UNEP halyqaralyq metan shyǵaryndylary monıtory basshysynyń mindetin atqarýshy Manfredı Kaltagırone Reuters agenttigine. Al ICOS baqylaý spýtnıkteri bultty aýa raıyna baılanysty shyǵaryndylardy anyqtaı almaı otyr dep málimdedi.
Sonymen qatar norvegııalyq aýany zertteý ınstıtýtynyń professory Stıven Platt «Bizdiń boljamymyzsha, aımaqtaǵy jel metan shyǵaryndylaryn soltústikke Fın arhıpelagyna qaraı aparyp, sodan keıin Shvesııa men Norvegııaǵa buryldy», deıdi.
Germanııanyń qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi federaldyq agenttigi bolsa, atmosferaǵa 7,5 mln tonna SO2 ekvıvalentindegi shyǵaryndylar taraǵanyn aıtady. Bul Germanııanyń jalpy jyldyq shyǵaryndylarynyń shamamen 1 paıyzyna sáıkes keledi. Eldiń Soltústigindegi Varnemıýnde qalasyndaǵy Leıbnıs atyndaǵy Baltyq teńizin zertteý ınstıtýtynyń ókili Gregor Reder Spiegel jýrnalyna «Bul shyǵarylǵan parnıktik gazdardyń mólsheri klımatqa qatty áser etedi», dedi. О́ıtkeni metan – eń kúshti parnıktik gazdardyń biri, atmosferany 100 jyl ishinde kómirqyshqyl gazynan shamamen 30 ese jylytady.
Bul olqylyqqa ásirese Norvegııa qatty alańdaýly, óıtkeni Norvegııa Eýropanyń negizgi gaz jetkizýshisi jáne shamamen 9 myń km qubyrdyń qaýipsizdigine jaýapty. Gaz jetkizýdegi kez kelgen úzilis dereý energetıkalyq daǵdarysty týdyrýy múmkin, al qoldanystaǵy qubyrlardyń jarylýy ekologııalyq apatqa ákeledi. О́z kúshine qosa, Oslo NATO odaqtastarynan onyń ınfraqurylymyn patrýldeýge kómektesýdi surady. Norvegııanyń premer-mınıstri Ionas Gar Store jarylystardan keıin eldegi munaı-gaz burǵylaý qondyrǵylary men qubyrlardaǵy áskerı jáne polısııa patrýlderin kúsheıtýdi buıyrdy. О́tken dúısenbide, Norvegııanyń munaı qaýipsizdigi basqarmasy eldiń teńizdegi munaı jáne gaz burǵylaý qondyrǵylarynyń mańynda belgisiz ushqyshsyz ushaqtardyń ushyp júrgenin habarlaǵan edi. Osy oraıda, Ulybrıtanııa qorǵanys shtabynyń basshysy, admıral Tonı Radakın Koroldik Áskerı-teńiz kúshteri sensorlar men avtonomdy sýasty ushqyshsyz ushaqtar arqyly sýasty ınfraqurylymyn patrýldeý jáne qorǵaý úshin kópfýnksıonaldy mamandandyrylǵan muhıtty baqylaý kemesine tapsyrys bergenin málimdedi. Ulybrıtanııa Áskerı-teńiz kúshteri osyndaı eki kemeni 2024 jylǵa deıin satyp alýdy josparlap otyr. Sondaı-aq Ulybrıtanııa bıligi norvegııalyq burǵylaý qondyrǵylarynyń mańynda ushqyshsyz ushaqtardy baıqap, «Soltústik aǵyn» qubyrlaryna zaqym kelgennen keıin brıtandyq munaı burǵylaý qondyrǵylarynyń buzylmaýyn qamtamasyz etý úshin «saqtyq» sharalaryn qabyldaýda. Jaǵdaı shıelenisse, MI5, Koroldiktiń Áskerı-teńiz jáne Áýe kúshteri qaýipsizdik sharalaryna jumyldyrylýy múmkin.
Batys qorǵanys sheneýnikteri sońǵy aılarda teńizde reseılik súńgýir qaıyqtardyń belsendiliginiń artýy baıqalmaǵanyn aıtqanymen, reseılik súńgýir qaıyqtar birneshe jyl boıy teńiz túbindegi mańyzdy kabelder men qubyrlardyń mańaıyn torýyldaǵanyn aıtady. The Guardian keltirgen málimet boıynsha, Reseıde 1000 metr tereńdikte jumys isteı alatyn, kabelderdi óńdeýge nemese kesýge qabiletti mehanıkalyq qarýlarmen jabdyqtalǵan ıadrolyq shaǵyn súńgýir qaıyqtar bar. Bul súńgýir qaıyqtar atalǵan aımaqqa áldeqaıda úlken súńgýir qaıyqtarmen jetkiziledi, al Reseıde olardy tasymaldaýǵa jáne jetkizýge qabiletti «Podmoskove» jáne «Belgorod» atty eki zamanaýı keme klasy bar. «Biz Kalınıngrad pen Kolsk túbegindegi qozǵalystardy únemi qadaǵalap otyrmyz», dedi Skandınavııa áskerı ókili.
Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy tranzıttik baılanysqa keler bolsaq, ótken jyly Qazaqstan munaıynyń 97 paıyzy Reseı arqyly ózge elderge jóneltilgen. Munaıdyń 79 paıyzy Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) arqyly, 18 paıyzy Atyraý-Samara qubyry tasymaldanǵan, sondaı-aq 3 paıyzy Atasý-Alashańqaı qubyry arqyly Qytaıǵa eksporttalǵan. Al naýryzda KQK isten shyǵyp, úkimet shamamen 100-150 mıllıard teńge zardap shekken. Reseıge salynǵan sanksııalar kesirinen osy jyly Atyraý-Samara qubyryna qatysty olqylyqtardan Qazaqstan da zardap shegip, shyǵynǵa batty. О́ıtkeni el qubyrlarynyń barlyǵy Reseı arqyly ótetindikten, Qazaqstan munaıy Reseıdiń Urals sortyna jatqyzylady. Munaıdyń bul túri bolsa sanksııalar áserinen naryqta qunyn joǵaltty. Osy oqıǵadan soń otandyq óndirýshiler el munaıyn KEBSO (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) jańa saýda markasymen bekitti.
