Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL «EQ»
Sonymen qazannyń 11-shi keshin Roza Baǵlanova atyndaǵy «Qazaqkonsert» «Arqanyń án-kúı murasy» atty dáris-konsertimen japqany aıtarlyqtaı oqıǵa boldy. Aty aıtyp turǵandaı, bul kúni Astana tórinde Arqanyń án-kúı mektebi qanatyn kerip, baýyryn jazdy. Táttimbettiń «Bes tóresi» estilgende tebirenbeı qalmasa kerek oıly tyńdarman. Bilýimizshe, bes tóre: Qasym sultan, Sarjan men Esengeldi, Kenesary, Naýryzbaı kórinedi ǵoı. Muny qazaq kúı ónerin zertteýshilerdiń kóbi jazdy. Sonda bul kúı qazaq dalasynda handyq dáýir qulaǵanda, sońǵy Kenesary hanǵa shyqqan rekvıem bolady. Muqııat tyńdaǵanǵa kúıdiń orta tusynan aýa dombyra óksıdi ǵoı, kúı óksitedi. Arasynda qyrǵyz saryndary da kezdesetini han Keneniń joryǵyn nusqaǵany desedi. Basqany qaıdam, biz soǵan ılanamyz. Onyń ústine bul týyndyny konsert aıaqtalarda Janǵalı Júzbaı shalǵanda, beıjaı qala almaısyz. Al Áshimtaıdyń «Qońyr qazynyń» orny tipten bólek. Qazdyń qańqyly da, qýdyń suńqyly da aqqý moıyn dombyranyń shanaǵynan shyǵyp, qazan aıynyń basynda kól jaǵalaǵandaı keıipke túsiredi. О́kinishi men óksigi qatar óriletin ol da bóten kúı emes «Bes tórege». Sol Áshimtaıdan Hamza, Hamzadan Maǵaýııa týyp, qazaq shertpe kúı óneriniń kúsh-qýatyn burynǵysynan da jetildire túskendeı seziledi keıde.
O basta konsert shymyldyǵy «Aqsaq qulanmen» túrilgen. Kúı táńiri Ketbuqanyń Shyńǵys hanǵa balasy Joshy hannyń ólimin kúımen estirtýi. Biz buǵan deıin atalǵan kúıge nazar tiktemeppiz. Tek qana ańyzdaryn estip júre bergenbiz. «Aqsaq qulan, Joshy han» degen. Sóıtsek, kúıdiń ózindeı ańyzdarynyń ózi myń qubylady eken de. Jáne kóbi Joshy han ańǵa shyqqanda qulan qýyp júrip mert bolýymen, sol qaraly habardy Shyńǵys hanǵa Ketbuqanyń jetkizýimen sıpattalady. «Aqsaq qulandy» tyńdaýshylardyń deni osy mátinge baılanyp qalatyn sııaqty. Qulannyń shabysy men tekirektegeni, zaýlatyp atpen qýyp jetkeni, áldebir jantalastar, qarjysýlar, taǵysyn taǵy bir sumdyqtar eles beredi. Kúı qansha ekpindi bolǵanymen, sonsha kúıinish bar boıynda. Qulannyń, attyń shabysyna baılap qoıýǵa bolmaıtyn ózekti órtegen ókinish kúıdirip bara jatady. Bul úıirli qulan men Joshy han arasyndaǵy áreket qana ma? Ony da joqqa shyǵarmaıdy. Shybyn jany shyǵardaǵy ókinish pen dertti jannyń qapasyn ańǵarta ma, birese jylanǵa arbalyp, aýzyna túserde saıraǵan boztorǵaıdyń kúıin salǵandaı bola ma, qysqasy nebir sumdyqty syıdyrǵan kúı. Sonymen qatar Deshti qypshaq dalasynda, Qazaq ulysy qurylarda, ult bolyp uıysa bastaǵanda týǵan eldik pen azanyń kúıi. Uly Shyńǵystyń quryltaıyna barmaı, Deshti qypshaq dalasyna «qazaq ketken» ulys ıesi Joshynyń ólimin estirtken tuńǵysh rekvıem. Odan keıingi barlyq qazaq kúıine etalon bolǵan da osy mura dep bilemiz.
Qazaq halyq ánderiniń keıbiri bul kúnderi gıtaramen de shyrqala bastady. Buǵan deıin «Dos-Muqasan» ansambliniń oryndaǵanyn bilemiz. Búginde «Qarǵam-aý» sııaqty taǵy basqa ulttyq ánderdi gıtaranyń súıemeldeýimen Baıan Nurmysheva shyrqap júr. Keshe bul ándi gıtarada Aızat Qarabek syzyltty.
Qazaq ánderi degende áýeli til ushyna Aqan seri, Birjan sal oralatyny belgili. Birjannyń birde sharyqtap, birde qalyqtap, endi birde tereń tolǵanystarǵa jeteler dramalyq ánderiniń «qyzyǵyn sıpattaýǵa til jetpeıdi». Osy joly onyń «Adasqaǵyn» belgili ánshi Tolǵanbaı Sembaev shyrqady. Birjan ánderiniń qaıyrmasynda shyrqalar «hálálim-aıynyń» basynda ánshiniń daýsy dirildeıdi, dombyra kúmbirleıdi. Bir kezde orta sheginen ótip daýys túý bıikke aspandap turyp alǵanda dombyranyń ózi túbine jetip toqtaıdy. Daýys bozamyq kókke ilinip saıraýdan tanbaǵan boztorǵaıdyń únindeı sozyla beredi. Tolǵanbaıdyń shyrqaýynan osyndaı oqıǵalar eles berdi keshe. Abaıdyń «Segizaıaǵyn» ózi salsa, «Surjekeıdi» halyqtyń suraýy boıynsha alty qyrdan asyrdy.
Táttimbettiń «Kókeıkesti» kúıin biz ol basta Ábiken Hasenovtiń oryndaýynda tyńdap, qulaqqa sińdi. Osy joly belgili kúıshi Qaırat Aıtbaev shaldy. Onyń bul týyndyny burynnan tartatynyn bilemiz. «Kókeıkestiniń» túpnusqasy, búginge jetken áýelgi bastaýy Ábiken atamyzdyń qaǵysynda desek, Qaırattyń kúıdi tolǵap tartýy soǵan jýyqtaıdy. Al Ábikendi kúıshiler óz arasynda kúı óneriniń Áýezovine balaıtyny belgili. Bul jerde basty nazarǵa alatyn dúnıe – úndegi uqsastyq emes. Belgili bir kúıdi tartqan soń, ol týyndynyń ejelgi dybystyq jazbasy turǵan soń, ana kúıshi men myna kúıshiniń oryndaýynda únniń aıyrmashylyǵy shamaly bolatyny onsyz da túsinikti. Másele úndegi rýh týystyǵynda sııaqty. О́ıtkeni «Kókeıkesti» shertilgende terbele syńqyldap bastalǵan áýen orta tusyna qaraı kóterilip baryp, bir kezde óksýge aınalardaı bosaıtyn jeri bar. Asa bir jaılylyqpen terbelgen dalanyń qońyr úni qalyqtap kele jatyp, qońyr qazdaı ishin tartyp óksigendeı bolyp, qaıta jazylady. Egilmeıdi biraq. Jasyǵan dybys emes. Dombyrany tartyp otyrǵanda, shanaqtan shyqqan únge aspaptyń ózi ıip ketip, tebirengendeı kúıge qaldyrady. Shekti shalǵandaǵy shanaqtyń úninen bólek taǵy bir saryn baıqalady. Kúıge jan bitirip, alapatyn arttyryp turǵan da baıqaýsyz estiletin álgi saryn. Qazdyń únine kelińkireıdi. Rýh dep otyrǵanymyz sol saryn shyǵar múmkin. Jalpy, dybystan bólek sol úndi shyǵara alýdan kórinetin sııaqty kúıshiniń kúıshiligi. Ábikennen ártarapty estiletin álgi dybys Qaırattyń qaǵysynan da baıqalady.
Kóziqaraqty tyńdarman Asqar Muqııatty tanı bastaǵan shyǵar, biz alǵash tyńdadyq. Mundaı jýan daýysty estimegeli qashan? Barıton. Mıkrofonnan alystap-alystap baryp kóteredi únin. Mıkrofonsyz-aq sala berse bolǵandaı. Bul jigit Aqan seriniń «Maıdaqońyry» men Úkili Ybyraıdyń «Jıyrma besin» dabyldatty.
Keshtiń jańalyǵy Dinıslam Jaılaýbaı salǵan «Dýdaraı» áni boldy dep oılaımyz. Buǵan deıin atalǵan týyndyny halyq áni, Márııam Jagorqyzynyń áni dep keldik, olaı emes eken. Munyń avtory Úlebaı Ánetov atty qazaq kórinedi. Ony kezinde Tóreǵalı Táshenov jazǵanyn osy keshtiń júrgizýshisi Jasulan Bazarbekov málimdedi. Dinıslam bul ándi asa bir ózgeshe mánerde, asqaqtata oryndady. Kóterińki saldy. Jáne buǵan deıin oryndalyp júrgen nusqalarǵa qaraǵanda munysy asa qonymdy estildi. Jalpy, Dinıslamnyń ánshiligine jeke toqtalsa da bolatyndaı ánshi degen oıdamyz. Tyńdarmandardyń da yqylasy zor shyqty. Halyq qoshemettep baqty. Mádıdiń «Úshqarasyn» da naqyshyna keltirip, shamyrqana shyrqady. Daýysy kóterińki, jastyq jiger, jalyn bar. Daralyǵyna shák keltirmeımiz. Bir áttegen-aıy, keıbir ánshiler burynnan shyrqalyp júrgen, tipti eldiń qulaǵyna sińisti bolǵan án mátinderin ózgertip alýy. Mysaly, Mádıdiń «Úshqarasynda» bylaı edi: «Súıendim abaqtynyń sharbaǵyna, Sıyndym atam Qazybek arýaǵyna». Muny Dinıslam «sıyndym ... bir Allaǵa» dep uıqasyna deıin syndyryp aıtty. Bekbolat Tileýhan Abaıdyń «Alla degen sóz jeńil» degenin «Allah degen sóz jeńil» dep burmalap jibergenindeı birtúrli jaǵdaı. Avtor baıaǵyda dúnıe salǵan, onyń sózin burmalaýǵa oryndaýshynyń qandaı haqy bar?
Kesh barysynda Qumarbek Qalqataı Balýan Sholaqtyń «Ǵalııasy» men Manarbektiń «Paravozyn» aspandatyp, úzildirdi. Jaıaý Musa men Estaı ánderin bul joly syrnaımen Klara Tólenbaeva tamyljytty. Konsert konsertimen, al án men jyrdyń maǵlumatyna toly mundaı dáris-konsert tyńdarmannyń oljasy.
Shymyldyq!
