Men osynshama qatygez, ojar, zulym, meıirimsiz jáne ekijúzdi Omashty jek kórem. Adamsúıer qylyǵy joq beıbaq dep sondaılardy aıtatyn shyǵar. Betbaq deýge de bolar. Jalǵyz nemeresiniń jolynda janyn shúberekke túıgen Toqsanbaı qartty, sol arqyly urpaǵy úshin adaldan jıǵan, aramǵa baspaǵan qazaq aýylynyń barlyq qarııasyn súıýge barmyn. Qazaq taǵdyry qanjyǵada ketken kúnderde, tipti búginde ult úshin kúreste tabandap turyp alar biren-saran tulǵa bolsa, olar da osy Toqsanbaı syndy qarttardyń urpaǵy der edim.
Oqyrmannyń saı-súıegin syrqyratyp, aza boıyn qaza qylatyn shyǵarmanyń biregeıi – Dýlat Isabekovtiń «Dermene» povesi ekenin eshkim joqqa shyǵara qoımas. Eger osy shyǵarma dúnıege kelgen 1970 jyldan ómirge aralasa bastaǵan urpaq «Dermeneni» oqyp ósse jarar edi. О́ıtkeni bul aıarlyq pen ozbyrlyqtan jerindirip, izgilikke shaqyratyn, adam sanasyna zulymdyqtyń nege aparatynyn tereńirek sezindire otyryp, júrekterdi meıirbandyqqa jeteleıtin týyndy.
Shyǵarmadaǵy Toqsanbaı kim edi? Qazaq dalasyndaǵy qarapaıym aýyldyń qarty. Biraq qatardaǵy qazaq deı alamyz ba ony? Anyǵynda tórt balasyn soǵys jalmaǵan, aman qalǵan jalǵyz uly endi basqarma bolyp, nemere súıip, rahatqa kenele bastaǵanda ol balasy da otbasymen jol apatynan múrdem ketken Toqsanbaı qart ómir jolynda saǵy synyp, súıegi jasyp bolǵan qarııa. Kóziniń nuryndaı jalǵyz balasy otbasymen opat qalǵanda segiz aı boıy tósekten turmaı qalmap pa edi? Sol boıy turmaýy kerek-ti. Segiz aı qaıǵydan kúırep qalǵan qartty tósekten turǵyzǵan – jalǵyz uldan qalǵan, ózi kezinde baýyryna salyp alǵan tuńǵysh nemeresi Ergeshbaı bolatyn. Toqsanbaı qart pen kempiriniń bar kórer jaryǵy, úmit sáýlesi – sol nemeresi! Ol bolmaǵanda jasy kelgen qarııa jurtpen birge dermene shaýyp, ony ókimetke ótkizip, aqsha tabýǵa shyǵyp nesi bar?! Tula boıyn qaıǵynyń órti shalǵan Toqsanbaı nemeresi Ergeshbaı úshin óz kúlinen qaıta ónip shyqqan fenıks qus sııaqty elesteıdi.
Sol aýyldyń qatpa shalyn eshkim qınap, qorqyta almas edi. Ol onsyz da tórt balasy soǵysta, kenje uly bertinde ólgende bir emes, eki ólip turǵan qart. Qadiri men bedeli de barshylyq. Qınasa taǵdyr jalǵyz tuıaǵy, judyryqtaı Ergeshbaıymen qınaıdy. Alǵash dermene shaba bastaǵanda toptasqan jigitter muny osy Ergeshbaı úshin shettetip jiberedi. Zińgitteı jigitter «erteń dermeneni ótkizgende, Ergeshbaıdyń eńbegine tólemeımiz, balanyń eńbegi belgili ǵoı» dep shyǵady. Al Toqsanbaıdyń eń jandy jeri Ergeshbaı, ol bolsa da bul bopsaǵa shydamaı jeke ketedi. Osy tusta jazýshy tepse temir úzetin jigitterdiń ishtarlyǵy men kórgensizdigin, bolmashy pul úshin aqsaqalǵa jazyqty bolyp qalǵanyn ózderiniń áreketteri ári dıalogter arqyly jetkizedi. Tipti jazyqty bop qaldy dep aıtyp ta jatpaıdy, oqyp otyrǵanda ózińiz sezinesiz. Muny jazýshy sheberligi dep bilemiz.
Álgi jigitterden bólinip dermene shaba bastaǵan atasy men nemeresine Omash keledi. Zińgitteı jas jigit kele sala zaýaldaı tónedi. Biraq avtor ol áreketin de arnaıy aıtpaı, áńgime barysynda sezindirip qoıady oqyrmanǵa. Ony shaqyrǵan, tipti shaılamyzǵa kir, nanymyzdy je, sýymyzdy ish degen de eshkim joq. Basa-kóktep kelgen kórgensizdiń ospadarlyǵy sózi men is-áreketinen baıqalady. Qarııaǵa Omash kórgen boıda unamaıdy, tipti nemeresi ekeýi shoshyp qalady. Basynda dermeneni birge shaýyp, aqshasyn úsheýmizge teń bólemiz degen ol kúndiz eńbek etpeı, túndeletip urlyqqa kóshedi. Sózi men is-áreketinen bir shoshyǵan atasy men nemeresi endi odan úreılenedi. О́ıtkeni olar ondaı sumdyqty kórmegen, tap-taza. Búıtip tapqan aqshasy qurysyn dep býynyp-túıinip ketpekshi bolǵanda Omash jibermeı kúsh kórsetedi. Úreıi ushqan Ergeshbaıdy qýyp jetip, Omash sabaıdy. Arashaǵa túsken Toqsanbaıdy qaǵyp jiberedi. Munyń bári oqyp otyrǵan adamnyń kózine jas úıiredi. Ásirese qarttyń nemeresi úshin jata qalyp jalynǵany... Jylatady. Ana qara nıet sonda da qoımaı, aqyry ekeýin quldyqqa jekkendeı paıdalanady. Munyń bárin avtor bir jasandylyqsyz, oqıǵa bolyp jatqandaı dıalogtermen asa sheber órbitedi. Tipti boıynda ıneniń jasýyndaı izgilik qalmaǵan Omashtyń psıhologııasynan habar beredi: atasy «Omashjan, judyryqtaı balada neń bar?» dese, ol «kórsin bul da, kórip óssin ómirdiń aýyrtpalyǵyn» dep órshelenedi. Demek Omashtyń júregine meıirim jetpeı, qaraıyp ketken. Nemese Abaı aıtpaqshy, «Qany buzyq ózi oılar, qý menen sum bolar-dy». Bul jerde avtor birneshe detalǵa túrli psıhologııalyq ospadarlyqtardy jasyrady. Máselen, dermene arasyndaǵy uıadan torǵaı jumyrtqalaryn alyp, qýyryp jeýi. Bireýiniń ishinen balapan shyqsa da, laqtyryp jiberip, qalǵanyn qýyra berýi. Ergeshbaıdy uryp-soǵyp jatqanda «álgi balapandaı basyńdy julyp alam» degeni.
Aqyr sońynda ekeýin qınap urlyqqa jekken Omash aqshany ala tura, «oıbaı, aqsaqal, tórt jigit býyndyryp, aqshamdy tartyp alyp ketti. Mılısııaǵa berdim, nanbasańyz bólimshege baraıyq» dep ótirik aıaǵyna bas urady ǵoı. Sonda Toqsanbaı qart «jas jigit bireýdiń aıaǵyna jyǵylǵany jaman yrym» dep turǵyzyp alady. Kezinde nemeresin sabap jatqanda ara túsken shaldy Omash qaǵyp jibergen... «Eshteńe etpes, arammen kelgen arammen ketedi» dep nemeresin ertip kete barǵan qartty kórgen Omash óziniń tiri ólikke aınalǵanyn túsinedi. Al onyń moınynda bula bolyp, meıirimge qanyp ósip kele jatqan Ergeshbaıdyń bir-aq kúnde erjetip ketkeni, sóıtip ómirine túsken syzattyń obaly qaldy. Atasynyń nazasy men nemeresi ekeýiniń túsine kirgen Ergeshbaıdyń ólgen ákesiniń kúńirengen arýaǵynyń oǵy qaldy.
Omashqa aldanyp aqsha alady ekem dep, nemeresiniń alǵashqy jigit bolǵan jolyna qurban shalǵan atasynyń kesek minezi týraly áńgime tipten bólek. «Dermeneni» oqyp ishki dertten arylaıyq onda!
