– Luqbek Shabdanuly, halyq qalaýlysy retinde siz óńirdegi ǵana emes, búkil eldegi oqıǵalardy muqııat baqylap otyrasyz. Bıylǵy jyldyń basy Qazaqstan úshin óte qıyn boldy, qańtar aıyndaǵy oqıǵalarǵa qandaı túsinikteme bere alasyz?
– Birden ashyq aıtaıyn, bul bizdiń soǵys emes edi. Qańtarda bolǵan oqıǵa, eń aldymen jastar úshin sabaq boldy. Arandatýshylyqqa barýdyń qajeti joq ekenin túsindi. Ne nárseni bolsyn, aqyl tarazysyna salyp, baıyppen sheshý kerek. Qańtardaǵy bul oqıǵa búkil elde boldy. Biraq bizdiń óńirde alǵashqy kúnderden bastap shtab quryldy, oblys basshysy jaǵdaıdy jiti baqylaýynda ustap otyrdy. Nátıjesinde, ózge óńirlermen salystyrǵanda, zardabyn az tarttyq. Ol degenimiz, kásipkerler zardap shekken joq. Basqa qalalarda saýda úıleri búlinip, kásipkerler joǵalǵandaryn qaıta qalpyna keltirý úshin shyǵyndandy, ýaıymǵa salyndy. Danıal Kenjetaıuly polıseılermen, Ulttyq ulan jaýyngerlerimen, depýtattarmen kezdesti. El birliginiń arqasynda qıyn sátten óttik. Eń bastysy, eńsemiz ezilgen joq, táýelsizdigimizge syzat túsken joq. Bul bizdiń mádenı jáne genetıkalyq kodymyz.
– Mádenı kod dep neni aıtyp otyrsyz?
– Mysaly, oblysta 120-dan astam etnos ókilderi turady. Olardyń árqaısysynyń óz dástúrlerin saqtaýǵa jáne jandandyrýǵa, qorǵaýǵa múmkindikteri bar. Biz kimniń bolsyn, mádenıetin syılaımyz. Qazaqstanda musylmandar hrıstıandardy Pashamen quttyqtaıdy, olar óz kezeginde Naýryzǵa baýyrsaq pisirip, kórshi-qolańǵa qutty bolsyn aıtyp barady. Bul kúndelikti kúıbeń tirliktiń kórinisi sııaqty shyǵar. Biraq bul bizdiń birtutastyǵymyzdy, bir shańyraq astyndaǵy bereke-birligimizdi kórsetedi. «28 panfılovshy» fılmin kórgen shyǵarsyzdar. Sonda qazaq jáne orys soldaty okopta turyp, ekinshisi birinshisine «Qazaqstan úshin kúresetin bolamyz. Qazaqtardyń kim ekenin bárine tanytamyz. Oǵan esh kúmán bolmasyn!» degeni bar. Mine, bizdiń atalarymyz ortaq qazannan as iship, tonnyń ishki baýyndaı bolǵan. Qazir de solaı. Bul – mádenı kod.
– Shyǵys Qazaqstannyń tarıhy baı. Arheologııalyq qazba jumystary jylda júıeli túrde uıymdastyrylady. Osynyń mańyzy qandaı dep oılaısyz?
– Qazba jumystarynyń nátıjesinde kóshpeliler tarıhyndaǵy jańa betterdi ashamyz. Ol degenimiz, salt-dástúr, mádenıet, turmys, taǵysyn taǵy. Ata-babalarymyzdyń jaýynger ǵana emes, sonymen qatar metall óńdeý, zergerlik buıymdar jasaý sekildi kásipterdi meńgergendigin de aıshyqtaıdy. Ulybrıtanııadaǵy «Uly dala altyny» atty kórmeniń uıymdastyrylýy da beker emes. Oblys ákimi Danıal Ahmetov dala órkenıeti týraly jańa aqparat búkil mádenı álemge belgili bolýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Bizdiń bul jańalyqtarymyz halyqaralyq deńgeıde qyzyǵýshylyq tanytty.
– Shyǵys Qazaqstan qarqyndy damý ústinde dedińiz. Ras, atqarylyp jatqan birqatar jumysty kózimiz kórip otyr. Ilkimdi ister týraly aıtyp ótińizshi.
– Meniń oıymsha, oblys basshylyǵynyń álemdik úrdister men perspektıvalardy kóre bilý jáne soǵan sáıkes jumys isteý qabiletinde dep oılaımyn. Mysaly, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda elimizdiń aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemin jáne onyń qosylǵan qunyn arttyrý qajettigine nazar aýdardy. Bul – strategııalyq mindet. Qazir tek bıdaı men mal satatyn ýaqyt emes. Shyǵysta egis alqaptaryna taldaý júrgizilip, olardy ártaraptandyrýdy júzege asyrdy. Biz dástúrli túrde kúnbaǵys ósirý kólemi boıynsha kóshbasshy boldyq. Biraq qazirgi basty mindet – ony qaıta óńdeý jáne jańa naryqqa shyǵý. Dál osy maqsatta óńirde birden úsh munaı ekstraksııalyq zaýyty salyndy. Olar kúnbaǵysty ǵana emes, sonymen qatar bizdiń jaqyn kórshilerimizge jáne basqa da elderge eksporttaýǵa arnalǵan maılardyń basqa da túrlerin óndiretin bolady. Taǵy aıta keterligi, biz óńirde elimizde teńdesi joq biregeı óndiris oshaǵyn ashamyz.
– Ol qandaı óndiris orny bolmaq?
– Búkil álemde Úlbi metallýrgııa zaýyty syndy bes-aq zaýyt bar. Byltyr ózimizdegi Úlbi metallýrgııa zaýyty bazasynda ónimdiligi jylyna 200 tonna ýran óndiretin atom elektr stansalary úshin jylý bóletin qurylymdar óndirisi ashyldy. Qyrkúıekte ony Qytaıǵa jónelte bastadyq. Biz atom stansalary úshin ıadrolyq otyn óndirýshi jáne jetkizýshi memleketterdiń shekteýli tobyna kiremiz. Bizde eń baı ken oryndary bar jáne Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha úlken geologııalyq barlaý jumystary júrgizilýde. Bul aldaǵy ýaqytta «shıkizat bazasy» degen belgiden arylýǵa jáne biregeı ónim jetkizýshisi bolýǵa, álemdik naryqqa shyǵýǵa múmkindik beretin jańa joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qurý kútip turǵanyn bildiredi. Sonymen qatar oblys ákiminiń qoldaýynyń arqasynda Serebrıansk zaýyty óz jumysyn qaıta bastaıdy.
– Árıne, ónerkásip pen agrarlyq sektor el ekonomıkasynyń damýyna serpin beretin salanyń biregeıi. Biraq siz úshin mańyzdy jáne eń qajet degen joba bar ma?
– Qaıta tarıhqa sheginis jasaıyq. Úsh aýdannyń tirshiligi elý jyldan beri Buqtyrma sý qoımasyndaǵy ótkelge baılanysty bolyp keldi. О́zderińiz bilesizder, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń kópir salý týraly sheshimi oblys turǵyndary úshin tarıhı oqıǵa boldy. Buqtyrma sý qoımasy arqyly ótetin kópir halyqtyń kóptegen máselesin sheshedi. Jolaýshylar endi muzdyń qatýyn, kóktemde erýin kútip alańdamaıdy. Elestetip kórińiz, ótkeldiń arǵy jaǵyndaǵy eldi mekender kóptegen jyl boıy naryqtan oqshaýlanyp kelgen. Kópir basqa eldi mekenderge qajetsiz shyǵyndarsyz tynysh júrip qana qoımaı, kórshi elder arasynda logıstıkany ornatýǵa múmkindik beredi. El Prezıdentiniń nazaryndaǵy nysanda jumystar toqtaýsyz júrgizilip jatyr.
– Al áleýmettik salaǵa oıyssaq, sońǵy jyldary qandaı ózgerister boldy?
– Prezıdent óz Joldaýynda densaýlyq saqtaý salasynda medısınalyq ınfraqurylymdy damytýǵa, kadrlar daıarlaýǵa, ásirese aýyldyq jerlerge nazar aýdarý qajettigin eskertti. Osy oraıda biz birneshe jyldan beri álemniń jetekshi klınıkalarynda medısınalyq kadrlardy oqytý baǵdarlamasyn júzege asyryp kelemiz. Osy jyldyń basynan bastap Izraıl men Germanııada onkogematologııa, gematologııa, kardıologııa, akýsherlik jáne gınekologııa mamandyqtary boıynsha 13 dáriger biliktiligin arttyrdy. Al alty jyl ishinde 377 maman shetelde oqýdan ótti. Aýdandarda eki ınsýlt ortalyǵyn ashtyq. Qazir Shyǵys Qazaqstanda bosaný júıesin jańartý jumystary júrip jatyr. Qazirdiń ózinde aýyldaǵy bolashaq analarǵa bosaný úshin 600-800 shaqyrymǵa barýdyń qajeti joq. Aýyldyq perzenthanalardy barlyq qajetti jabdyqpen qamtydyq, qyzmetkerlerdi oqytyp shyǵardyq.
– Analar demekshi, kópbalaly analarǵa, az qamtylǵan otbasylarǵa óńirde qandaı kómekter kórsetilip jatyr?
– Kópbalaly otbasylar únemi nazarymyzda. Aldymen «Bir qabatty Shyǵys» baǵdarlamasyna toqtalǵym keledi. Onyń sheńberinde búkil óńir boıynsha halyqtyń osy sanaty úshin sapaly jáne jaıly úıler boı kóterip jatyr. Elimizde balamasy joq bul baǵdarlamaǵa azamattardyń qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Shyǵys Qazaqstannyń úsh aýdanynda 39 úıdiń qurylysy bastaldy. Aıtqandaı, ár otbasynyń tilekterin eskere otyryp salynýda. Árıne, kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylar ataýly áleýmettik kómek alady, balalar úshin barlyq oqý jaǵdaıy jasaldy. Oqý-quraldary, mektep formasy jáne aıaqkıimge qajetti barlyq zat satyp alyndy. Ystyq tamaqpen qamtamasyz etildi. Sondyqtan bizdiń óńirde halyqtyń bul sanatyna qajetti jaǵdaı jasalǵan dep batyl aıta alamyn.
– Bilim salasynda she, qandaı ózgerister, qandaı jańashyldyqtar bar?
– Eń bastysy, óńirde úsh aýysymdy oqytý tolyǵymen joıyldy. Biz «jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda mektepterdiń qurylysyn belsendi júrgizip jatyrmyz. 2025 jylǵa deıin oblysta toǵyz myńǵa jýyq oqýshyǵa arnalǵan 20 mektep salynady. Bıyl aýyldyq jerlerde tórt jańa oqý orny paıdalanýǵa beriledi. Oblys ákiminiń tapsyrmasy boıynsha mektepterdiń úlgilik jobalaryn ártúrli oryndarǵa sátti paıdalanatynymyzdy atap ótkim keledi. Bul olardyń qunyn aıtarlyqtaı arzandatyp qana qoımaı, árbir naqty eldi mekenniń qajettilikterine jumys isteýge múmkindik beredi. Qurylys salasyna tikeleı qatysy bar azamat retinde men bul óte mańyzdy dep sanaımyn. Biz joǵary synyptarda IT baǵdarlamalaryn engizemiz, al bastaýysh synyp robottehnıkamen aınalysady. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha, jaratylystaný-matematıkalyq sıkl jáne aǵylshyn tili pánderin oqytý kúsheıtildi. Sonymen qatar kóptildilik baǵdarlamasy sátti júzege asyrylýda. Onyń ústine, til muǵalimderi jyl saıyn biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótedi.
– О́ńirimiz ásem tabıǵatymen erekshe. Ásemdikke árkim qushtar. Qushtar bolǵan soń da týrıster legi jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Osy biz týrısterdi qabyldaı alyp jatyrmyz ba?
– Iá, tabıǵatymyz erekshe. Oblys aýmaǵynda birneshe qoryq pen týrıster úshin jasaqtalǵan oryndar kóp. Mysaly, Katonqaraǵaı aýdanynda qazir týrızmniń aýyldyq jáne medısınalyq salalary damyp keledi. Aıta ketsek, bizdiń týrıstik núktelerimiz Qazaqstan boıynsha elýlikke kiredi. Sondaı-aq bıyl Buqtyrma sý qoımasynyń jaǵalaýyn abattandyrý boıynsha úlken jumys bastaldy. Munda jyl saıyn 800 myńnan astam týrıst keledi. Rıdderge qysqy jáne erkin týrızmniń ortalyǵy retinde erekshe nazar aýdarylady. Árıne, biz pantoterapııa sııaqty biregeı baǵyt týraly umytpaımyz. Oǵan qyzyǵýshylyq tanytyp, emin alýǵa keletinder qatary jyl saıyn artyp keledi.
– Týrızm deımiz, osy salany damytýǵa qolaıly óńirler – shekara shebindegi aýdandar. Bilýimizshe, 2020 jyly óńirde shekaradaǵy aýdandardy jáne burynǵy aýdan ortalyqtaryn damytý baǵdarlamasyn iske asyrý bastalǵan. Bul týraly ne aıtasyz?
– Aýyldarda sporttyq jáne mádenı mekemeler sońǵy ret qashan boı kótergenin eske túsirip kórińizder. Keıingi jyldary óńirde úsh myńnan astam halqy bar árbir aýylda deneshynyqtyrý-saýyqtyrý ortalyqtaryn salamyz, aýyldyq klýbtar men mádenıet úılerin qaıta quramyz, bıznes ashýǵa múmkindik beremiz. Buǵan deıin birneshe aýylda jańa jumys oryndary, 9 sport nysany, 3 kóppáterli jáne 102 eki páterli úı salyndy, 284 shaqyrym sýmen jabdyqtaý jelileri tartyldy, 156 áleýmettik nysanǵa, sondaı-aq 450 shaqyrym joldar men kóshelerge jóndeý júrgizildi. Bul tek bastamasy. Sondaı-aq shekaralyq aýdandardy damytý týraly baǵdarlamany iske asyrý kezinde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy boıynsha halyq qalaýlylary shekaralyq aýdandardy aralap, turǵyndarmen kezdesýler ótkizdi, ózekti máselelerin tyńdadyq. Sodan keıin ǵana barlyq aqparatty egjeı-tegjeıli taldap, jumysqa kiristik. Bul aýyl turǵyndarynyń ómirin jaqsartyp qana qoımaı, eńbekke qabiletti halyqtyń iri qalalarǵa ketýin edáýir toqtatýǵa múmkindik beretinine senimdimin.
– Sizdi biz óz Otanynyń naǵyz patrıoty dep bilemiz. Sebebi aýyl-aýdan úshin atqarǵan eńbegińiz az emes. О́z oıyńyzdy aıtyńyzshy, naǵyz patrıotızmniń syry nede?
– Qarapaıym tilmen aıtsaq, óz týǵan aýylyńdy, aýdanyńdy shynaıy jaqsy kórip, halyqtyń tirshiligin jaqsy jaqqa ózgertýge tyrysý dep bilemin. Tarıhymyzdy, ata-baba erligin umytpaı, el birligin saqtaýymyz kerek. Máselen, О́skemende Táýelsizdik tarıhynan ǵana emes, sonaý saq zamanynan bergi tarıhtan habar beretindeı úlken monýment boı kóterdi. Bul monýmenttiń ózi búgingi urpaqqa úlken úlgi. Onyń janynda tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, tuńǵysh Halyq Qaharmany, Qazaqstan armııasynyń tuńǵysh generaly Saǵadat Nurmaǵambetov atyndaǵy saıabaq ashyldy. Qaharman músini boı kóterdi. Mine, osynyń bári óskeleń urpaqtyń boıyna patrıotızm qasıetin darytady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Mereı QAINARULY,
«Egemen Qazaqstan»
