Dúbirge toly dúnıe
Seısenbi kúni Taıland qarýly kúshteri qurǵaqtaǵy áskeriniń bas qolbasshysy Proıýt Chan-Ocha elde áskerı jaǵdaı engizilgenin málimdedi.
Munyń da jóni bar. Bul elde memlekettik tóńkerister tańsyq emes. Sońǵy 80 jylda árbir tórt jylda bir tóńkeris bolyp otyrǵan, onyń 11-i – áskerı tóńkeris. Áskerıler halyqty úreılenbeýge shaqyrdy. Maqsat – zańdylyq pen tártiptilikti saqtaý ǵana. Áskerıler ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn ǵana paıdalanǵan.
Áskerıler barlyq telearnalardy baqylaýǵa alǵan, kóshede sherýler, mıtıngiler ótkizýge tyıym salynǵan, sondaı-aq, komendanttyq saǵat engizilgen. Soǵan oraı áskerıler talapty buzǵandardy tutqyndaýǵa da, kúsh qoldanýǵa da quqyly. Áskerı jaǵdaıdy tek Taıland koroli Pýmıpon Adýlıadet qana óz jarlyǵymen toqtatady.
Eldegi shıelenis, bılik pen oppozısııa arasyndaǵy bitispes kúres ótken jyldyń qarashasynan beri jalǵasyp, qazir sharyqtaý shegine jetti. Bılikte, úkimet basynda «Taıland úshin» partııasynyń kósemi Iınglak Chınavat bolsa, oppozısııany Demokratııalyq partııanyń kósemderi burynǵy premer Abhısıt Vetchachıva men qazir kóshe oppozısııasynyń kósemi sanalatyn Sýtep Taýgsýban basqarady. Bulardyń kelisimge jetýi qıyn.
Osy jarty jylda Taılandtyń zańdy úkimetin basqarýshy Iınglak Chınavattyń ymyraǵa baryp, oppozısııany talaı ret kelisimge shaqyrǵanyn da aıtqan jón. Birshama talaptaryna qulaq ta asty. Tipti, parlament saılaýyn ótkizýge de bardy. Sol saılaýda jeńiletinderine kózderi jetken soń, oppozısııa biraz saılaý ýchaskelerinde daýys berýdi buzdy da. Sóıtip, saılaýdy negizsiz dep esepteýge jetti.
Saılaý jolymen, zańdy jolmen úkimetti ketire almaıtyn bolǵan soń, olar basqa ilik izdedi. Jáne tapty da. Osydan úsh jyl buryn, 2011 jyly premer-mınıstr Chınavat ulttyq qaýipsizdik keńesiniń basshysy Tavıl Plıensrıdi qyzmetinen bosatqan edi. Mine, endi eldiń joǵarǵy soty ony zańsyz dep taýyp, ornyna qaıta qoıǵanda, oppozısııa muny Chınavattyń qyzmetin teris paıdalanǵany dep tujyrymdady. Aqyry bul premerdiń qyzmetinen ketýine soqtyrdy.
Bul eldiń zańy boıynsha, úkimetti bıliktegi partııanyń ókili basqarady. Soǵan sáıkes jańa parlament saılaýyna deıin endi saýda mınıstri Nıvathamront Býnsongpaısan premer-mınıstrlikke taǵaıyndaldy. Oppozısııa muny azyrqanyp otyr, úkimet birjola saılaýǵa deıin-aq ketsin deıdi. Árıne, buǵan qazirgi úkimet kelispeıdi. Olar, eger bılik saılaýsyz oppozısııaǵa beriler bolsa, munyń azamat soǵysyna ulasatynyn eskertti. Jáne óz jaqtastaryn da kóshege shyǵarǵan. Áskerıler jaǵdaıǵa osy kezde aralasty.
Bılik pen oppozısııa arasyndaǵy qaıshylyq jeke tulǵalar emes, qaýymdyq toptardyń arasynda ekeni ańǵarylady. Atap aıtqanda, sarapshylar ony býrjýazııa men arıstokratııa arasyndaǵy kúreske aparyp tireıdi. Býrjýazııa Chınavattar áýleti tóńiregine toptassa, arıstokratııa mańyna koroldiń aınalasy, iri kommersanttar, jer ıeleri, ásker basshylyǵy toptasqan. Qazirgi bılik tobyn negizinen aýyldaǵylar qoldasa, olarǵa qarsylar jaǵynda – negizinen qalalyqtar. Birinen biriniń kúshi basym deý qıyn. Sodan da osynaý Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy erekshe eldegi saıası jaǵdaıdyń qalypqa kelýi birazǵa sozylatyn syńaıly.
Kúshtiler sotty da buzyp shyǵady
Qyrǵyz aǵaıyndar elindegi jańalyqtarǵa qulaǵymyzdy túrip otyramyz. Jaǵymdysyna qýanamyz, ókinishke qaraı, jańalyqtardyń jaǵymsyzy da bolady. Eldiń joǵarǵy sot alqasy «álem tanyǵan» qylmysker Qamshybek Kólbaevty aqtaǵan kórinedi. Nege bulaı boldy delik.
Onda turǵan ne bar, bir qylmysker aqtalsa, onyń da bir sebebi bar shyǵar deýge de bolar. Biraq munyń úlken astary bar. Qalaısha olaı boldy dep qyrǵyzdardyń ózderi ǵana emes, syrtqy jurttyń da qulaqtary eleń etkeni anyq. Ol – álemge tanymal, eldiń ishki saıası ómirine yqpal etetin belgili de bedeldi tulǵa.
Onyń bedelin ańǵartatyn bir ǵana mysaldy aıtaıyqshy. 2010 jyly elde parlament saılaýy ótip, sonyń qorytyndysy boıynsha Ahmatbek Keldibekov spıker bolyp saılanǵan. Biraq ol bul qyzmettiń qyzyǵyn kóre almady. Sol qyzmetin Ystyqkóldiń jaǵasynda «Kaprız» pansıonatynda sol Qamshybek Kólbaevpen birge «jýǵany», 2011 jyldy birge qarsy alǵany úshin «óz erkimen» qyzmetinen ketýge májbúr boldy. Qylmystyq álemde «Kolıa», «Qamshy», «Kolıa kırgız-Tıanshıanskıı» degen laqap attary bar adammen dostyq qarym-qatynasta bolý el parlamenti tóraǵasyna jaraspaıdy, dedi depýtattar.
Kezinde Kólbaevqa taǵylǵan aıyptar kóp boldy: qylmystyq qaýym qurý, esirtkini jáne qarýdy zańsyz saqtaý, úkimet ókiline qarsy kúsh qoldaný, adam urlaý, qaraqshylyq, adamdy erkinen zańsyz aıyrý – jaı pendege ómirin túrmede ótkizý úshin osynyń bireýi de jetkilikti. Qamshybek sonyń bárinen qutylyp, endi túrmeden shyǵady. Bishkek qalalyq soty ony úsh jylǵa sottasa, ony eldiń Joǵarǵy soty bekitip otyr. Al zań boıynsha tergeý oqshaýlaǵyshynda otyrǵan ár kún eki kúnge balanady. Sóıtip, 2012 jyldyń jeltoqsanynda sonda qamalǵan Kólbaevtyń bostandyqqa shyǵatyn ýaqyty da jetip qaldy.
Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, Kólbaevtyń sol oqshaýlaǵyshtaǵy jaǵdaıy da jaman bolmaǵandaı. Onyń qaýipsizdigi qatań qorǵalǵan. Eldegi saıası ómirge de aralasqan. Keıbir partııalar óz tizimderin jasaýda onymen pikirlesken. Tipti, onyń pikiri memlekettik tenderde de eskerilgen deıdi. Kezinde ony aıyptaýǵa kýálikke júrgenderdiń barlyǵy óz raılarynan qaıtqan. Budan keıin prokýratýranyń ony 14 jylǵa sottaý jónindegi usynysy dalada qalǵan. Endi bireýler onyń advokaty Sergeı Manýkıan talap etkendeı, birjola aqtap jibermeı, úsh jylǵa bolsa da sottaǵanyna da shúkirshilik dep ázildeıtin kórinedi.
Ádiletti qoǵamda qylmys jazalanady. Jazalanbasa, qoǵamda kinárat bar degen sóz. Jurt sony aıtady. Qylmyskerdiń jazalanbaǵany jalpy halyqqa da qıyn. Ondaı jaǵdaıda qylmyskerler erkinsıdi. Jurtty úreı bıleıdi. Tek Qamshybek Kólbaev qana emes, osy jerde taǵy da bir úlken qylmysker Azız Barýkaevtyń da bosap ketkeni oıǵa oralady.
Qyrǵyz aǵaıyndar jaqta ádildik ústemdik qursa, qylmyskerler jazalanyp jatsa, jurtty úreı bılemese degen tilek qana ǵoı bizdiki.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
