Esimi Sherhan, sheri – arystan men jolbarys, ertede Syrdarııa, Shý, Balqash, Ile boıynda jolbarys tuqymy jyrtylyp aıyrylǵan. Jazýshy «Aı men Aısha» atty ǵumyrbaıandyq romanda ózin Barshan dep aldy. Ol rasynda bórini pir tutady. «Qazirgi kók baıraǵymyzǵa: – Bóriniń basyn salaıyq, – dep usynǵanymda, kádimgideı aqyldy, bıik dárejeli, laýazymdy adamdar kúldi: – Aı, osy jazýshylar-aı, qaıdaǵy joqty aıtady, – dedi. Meıli, keler urpaq bizden góri parasattyraq bolsa, túzetip alar» degeni keıingige ósıet emeı ne? Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, qoǵam qaıratkeri Sherhan Murtazanyń qazaq totemi, eldik sımvoldy qaltqysyz dóp tanyǵan áýlıelik usynysy shet qalǵanyna men shyn ókindim! Ien dalanyń áýelgi ıesi bóri bolatyn. Kókjal bóriler azaısa, ekologııalyq júıe buzylady. Abadan erler azsa, el joǵalady. Qazaq halqy úshin bóri – ejelden tektilik nyshany. Tektilikten bas tartý bótenderge jem bolýdyń basy, qorshylyq, namyssyz, ergejeıli, jasyq quldyq psıhologııany órshite bermek. Qorqaýlyq qylyq ımansyz, arsyz adamnan ǵana shyǵady, tektige jat minez. Kókbóriniń mıstıkalyq kıesine senip, derbes beınesin kók týda bolsa dep tilegen úlken jazýshynyń ıntýısııa-túısigin dym túsinbegen soń bizdiń qoǵamda kedergiler men kemshilikter jyn atady. Barys totem bolyp jarytpaıdy, onyń ústine qazaq totemi emes. Ań patshasyna telinip júrgen arystan maýbas mysyq násiline tartyp, sırkte jonynan sıpatady. Barys sol tuqymnan. Totemdik uǵymdar tekke shyqqan joq, myńjyldyqtar yrymy. Súıinbaıdan qalǵan ataly sóz: «Bóri basy – uranym, /Bórili meniń baıraǵym. / Bórili baıraq kóterse, /Qozyp keter qaıdaǵym». Nurlan Máýkenuly «Bóri bolyp jortqanym, / Bórili jurttan qoryqqanym» deıdi. «Ulys» degen sózdiń túbiri bórilerdiń ulý arqyly jınalatynyn bilgen ejelgi túrki taıpalary bas qosarda shyqqan desedi. Bóri tek qudaıǵa baǵynǵandyqtan kókke tumsyǵyn sozyp ulıdy. Duǵadan aýsashy. Basqa eshkimge bas ıgen emes. Shaıqasqa tússe, dushpanyna ólse ese jibermeıtin kekshil jyrtqysh. Jer betinde qorǵanystyń kúresýden ózge túri joq. Dúnıede qolǵa úırenbeıtin jalǵyz ań bóri bolmaǵynyń qupııasy nede? Qasqyr qaısar, tekti, azat, aqyldy ań. Bórilikti ańsaý ıdeıasy Sheraǵańda qur pafos emes. Bóri ulttyq sımvol bolsa, egregorǵa aınalar edi. Qazaq onda ult retinde kúsheıip, birlik-berekesi artady. Egregordyń qasıeti ár ulttyń rýhanı kúsh-qýatyna ári passıonarlyq qubylysqa áseri tııýi ábden múmkin. Sherhan Murtazanyń ósıeti mynaý – qazaq halqy bóriniń azýlyǵy, tektiligi men aıbarynan aınymasa eken. Asan Qaıǵynyń zary tektes el qamy. «Joǵalǵan til»: «Bolashaq» degen shyǵyp, baı balalary shetelde oqyp, birsypyrasy sol jaqta qalady. Birsypyrasy elge qaıtady. Bilimi jaqsy, isti biledi. Biraq tek oryssha, ıá aǵylshynsha sóıleıdi. Qazaqshasy joq. Bir kem dúnıe». Qazirgi zamanda qazaq balasyna kóp til bilý aýadaı qajet. Biraq ózin-ózi jyǵa tanymaǵan ult túbi utylady. Kez kelgen halyqty aman saqtaıtyn qudiretti qudaı ana tilimen, myńjyldyqtarda jınaqtaǵan rýhanı qazynasy arqyly darytady. Aǵashtyń jer astyndaǵy tamyry arqyly bıik ósken butaqtaryna nár baratyny sııaqty qubylys. Sheraǵańda ósıet pen murat qatar. «Kamal Smaıylov ekeýmiz sonaý 1996 jyldan bastap eki jylǵa jýyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde hat jazystyq. El taǵdyry, jer, aýyl muńy, zaman keıpi týraly. Aýyl – bizdiń kindigimiz. Kindik úzilse, kózimizge kók shybyn úımeleıdi! Ýrbanızasııa údeı tússe meıli, aýyldy qazaq bir astarly qalypta saqtap qalýy kerek! Oǵan qazaq áli jetedi, buıyrsa! Kári Eýropanyń kebin kıgisi kelmese! Úlken qalalardyń aınalasyna aýyldardy shoǵyrlandyra ma, kishi qalalardy kótere me, áıteýir buǵan Qazaq memleketi múddeli! О́ıtkeni aýyl ketse, – ulttyń uıtqysy ketedi. Uıtqy ketse, ult irip-shirıdi. Mine, ishken-jegenge máz zamananyń balasy, bizdiń ýaıym osy».
Aýyldan shyqqandardy mámbet, topas deıtin teris psıhologııa ornyqqaly ult rýhanı dúnıesin kóp joǵaltty, til shubarlanyp, tozyp bitti. «Ájeka» degen soraqy sózdi qoldanysqa «Perekrestok» degen tuńǵysh serıal engizdi. «Apashka», «atashka», t.b. jasandy masqara sózder mádenıetsizdik, saýatsyzdyq belgisi ekenin bilmeıtin ıisalmas kóp. Olar kitap oqymaıdy. Orysshaǵa keltirgensip «ka» degen usqynsyz ári basy artyq jalǵaýdy jalǵap, qasıetti ana tilimizdiń tunyǵyn laılap, sıngarmonızm zańyn ábden buzdy. Máńgúrttik. Sheraǵańsha aıtsaq, «Kitap – ǵajaıyp qazyna. Kitapty súımegen Qudaıdy da súımeıdi. Adam janyn tot bassa, ony tek kitap ketire alady. Árıne, asyl kitap, adal kitap». О́z áriptesterine ári ádebıet álemine júregi taza jazýshy Ǵabdolla Toqaı, Shákir Ábenov jáne Jeken Jumahanovty eki márte súıinishpen ataıdy. Chıvılıhınniń «Zemlıa v bede» atty ocherkin eki ret ataıdy.
«Bir kem dúnıe» atty rýhy som, kompozısııasy mozaıka sııaqty kirikken týyndy pil súıeginen sheber oıǵan shahmat tasyndaı naqty, qysqa da nusqa, sıýjetsiz oı-tolǵaýǵa qurylǵan. Ár taraýdyń dara ataýy bar. «Jekeshe kóne me»: «О́z paıdańdy oılama, / El paıdasyn oıla! / О́z paıdań sonyń ishinde. / Biraq bári solaı oılamaıdy ǵoı. / Bir kem dúnıe». Otan súıgish asyl murat bes sóılemge syıyp ketip tur. Memleket irgesi berik bolsa, týǵan eliń derbes ári qýatty, eshkimge des bermes, myqtylarmen terezesi teń bolsa sol eldiń azamaty eshkimnen kem bolmaıdy, qor bolmaıdy. Sheraǵań zamanynda osal qazaq bolǵan joq, biraq dúnıeni jalpaǵynan basyp, artyq asap, bireýge zorlyq qylmaǵan sııaqty. О́zin zor tutqan joq. «Arany ashylǵan, ashqaraq toıymsyzdar – adaldyqtyń qazyǵynan ajyrap qalǵandar. Adaldyqtyń qazyǵy – qanaǵat». Kelinshektaý ataýy týraly toponımdik ańyzda («Itaıaqtyń kesiri») avtor oı ushyǵyn búgingi kúnmen jalǵaıdy. «Qarap tursań, myna qazirgi zamanda da, sol beıshara qyzdyń abaısyzda aıtyp qalǵan aıyp sózin keshpegen Jaratqan ıe myna qazirgi zamanda túıeni túgimen, kemeni júgimen jutyp jatqandardy qalaı kórmeıdi – ǵajap! Biraq Qudaı asyqpaıdy: bul dúnıe bolmasa, o dúnıe bar; zaýal áıteýir bir soǵar. Bul tek bir kem dúnıe emes, eki dúnıede de keshirilmes mol kem dúnıe». Altyn besik Otandy syrttan jaý shappaı-aq kúıretip tynýǵa dýshar etetin jappaı jemqorlyqqa jany qatty qınalǵany ǵoı. Materıaldyq baılyqqa ólgenshe qunyǵý, sol úshin aqyry keselge uryný – adamzattyń máńgilik maıdany. Jazýshy qunyqpa, uıatsyz bolma, meımanasy asqan jan tas bolyp qatady dep astarlaıdy. «Altyn ózi totyqpaıdy. Adamdardyń janyn totyqtyrady». «Áńgi esek» atty mysal proza janrynyń alǵashqy úlgisin týdyrǵan kóne Rım jazýshysy Apýleıdi eske túsirdi. «Altyn artqan esektiń shyqpaıtyn shyńy joq. Keıbir ákimder, baılar sondaı. Bir kem dúnıe». Apýleı sıqyrmen altyn esekke aınalyp ketip, nebir azapty shegip, aqyry qaıta adam bolady. Pende baılyq úshin janyn saıtanǵa satsa, ólgende tozaqqa túsedi. Barsha dinde, álemdik folklorda solaı.
«Oıshyl qarǵa» atty etıýd Baseniń klassıkalyq hám jumbaq qarǵasyn eske saldy. Sóz salmaǵyn oqyrman sanasyna sińirýde Sheraǵań qulaǵy estigen ázil-syqaqty umytpaıdy. «Qaltaı aıtqan»: «Jýrnalıst – eto Qaranar, / No mızernyı gonorar. / Bir kem dúnıe». Qalamgerler sońǵy 30 jylda tegin jazdy, kúnin zorǵa kórdi, sonyń kýási. Iýmor bolsa da qazaq keńes ádebıetiniń aıtyla bermes ashy shyndyǵy myna ushpa etıýdta tańbalanǵany tańǵaldyrdy. Ataýy – «О́geı sheshe». Bul da oryssha. «Kratkost – sestra talanta, macheha gonorara». Qomaqty qalamaqyǵa arbalyp, kórkem shyǵarma kólemin beker kóbeıtip, áńgime men povest ornyna myljyń roman jazyp, biregeı sıýjetin qor qylǵan jazýshylar bolǵan. Ol shyǵarmalar qazir oqylmaıdy. Sheraǵańda óz áriptesterine degen saǵynysh tunyp tur. «Saryala qaz» atty esteligi Oralhan Bókeı týraly nostalgııa. Oralhan erte óterin sezgendeı án salady eken: «Elimniń bir jaılaýy Qurymbaı saz / Jaılaǵan alty aı jazǵa saryala qaz. / Sholpandaı tań aldynda týyp batqan, / Qaıteıin, o, dúnıe, ǵumyrym az». Osy jerde Sheraǵań óz emosııasyn aýmaı-tókpeı oqyrmanǵa aýdarady.
Elge 30 jylda shyrmaýyqtaı dinı ekspansııa endi. Qazaq halqyn din men dástúr qabysyp nebir kataklızmderden aman saqtap keldi. Sherhan Murtaza ásiredinshildikke urynǵan joq, óıtkeni ulttyq kodta ejelden ıman men uıat bar. «Jaqsylyqtyń jarshysyndaı bolyp kózge ottaı basylǵan kógildir Naýryzkókti kórdim. Ol jylda meni kóktemnen kóktemge deıin jetektep kele jatqan áýlıe qus. Kóriser kóktemimiz kóp bolsyn, áýlıe Naýryzkók! Sen kórinbeı qalsań, sol qıyn. Naǵyz kem dúnıe sol bolar». Mundaı ómirsúıgishtik saryn, jaryq kúnge, jyl maýsymyna, Qudaıdyń tıtimdeı qusyna rızashylyq shynaıy adamshylyqtan týmas pa! Allaǵa serik qosý dep áýlıe, arýaq degen sózdi alastaýǵa umtylǵan, óz qaǵynan bezingen qazaqtar mundaıdy qabyldamaıdy. «Imansyz bolma»: «Bireýlerge Qudaı bárin beredi. Baılyq ta bar, altyn, gaýhar, injý-marjan – bári bar. Tórt qubylasy saı. Biraq ıman joq. Eń sorly adam sol. Bir kem dúnıe».
Qazaqtyń ulttyq tragedııasy nede? Qazaq has jaqsysyn tanymaı qala beretin halyq ekenin jazýshy qalaı dál aıtady. Talantqa óte baı bola tura sóıtedi. Muqaǵalı, Shámshi, Tóleýjan Ysmaıylov sheteldik áriptesteri sııaqty turmysqa baılanbaı erkin ómir súrdi me?! Shalqymaq túgili? Áńgime keıipkeri La Skalada án salǵan sırek daryn Amangeldi Sembın. «Qalı Sársenbaı jazady: «AQSh-ta talantty qorǵaıtyn etıkalyq bas basqarma bar eken», – dep. Ondaı mekeme bizde áli kúnge deıin joq. Ondaı mekeme bolsa nemese asa daryndy adamdardy ala kózden, bále kózden, suq kózden, teatrdaǵy, ómirdegi darynsyz Qotyrash, Batyrashtardan, ózge de jaqtyń ózeýregen ósekshi, báleqor, jalaqorlarynan qorǵaıtyn zań bolsa, kim biledi, Sembın báısheshekteı erte solmas edi». Qudaı darytqan saf talant taza dáýlet, asqan mártebe ekenin bilgen soń kúnshilder astyrtyn amaldarmen daralyqtyń saǵyn syndyryp jiberýge aıanbasyn bylaıǵy jurt jete uqpaıdy. «Dýananyń jıren qasqasy» atty áńgimedegi 99 jıren qasqasy bar baıdyń kezbeniń astyndaǵy jıren jylqysyn tartyp alyp, júzge toltyrǵysy kelgen ozbyr qylyǵy ózgeni ózinen asyrmaýǵa múddeli darynsyzdyń ishqusa kúıiginen aýmaıdy. «Baı dáýletten aıyrylyp, qaıtyp mal-múlik qutaımaı qoıypty». Sol sııaqty shyn talantty qurtqandar Qudaıdyń qarǵysyn arqalaıdy. Ońtústik Koreıa eli Cho Sýmı sııaqty opera ánshisin jáne «BTS» tobyn memleket qazynasy dep asa bıik baǵalaıdy. Ozyq ekonomıkasyn aıtpaı-aq qoıaıyn, kınematografııa jáne shoý-bıznes salasynda koreıler tolaǵaı tabystarǵa kenelip jatqany sondyqtan shyǵar. О́ıtkeni daryndy der kezinde tanı bilý, qaster tutý – eldik aýrany jaqsarta túsetin ǵajap jasampaz qubylys.
Munda ǵumyrbaıandyq shtrıhtar az emes. «Jeńis tek ásker kúshimen kelgen joq. Biraq Jeńis kúnine arnalǵan TV habarlarynda ne gazetterde tyl erleri týraly eshteńe aıtylmaıdy». Anasy Aıshanyń arýaǵyn syılap, onyń umytylmas beınesin janama berip, soǵys kezinde eresekterden artyq qara jumysqa jegilgen ózi sııaqty barsha jetimek balalar jáne olardyń jesir analaryn oılap, júregi qan jylap jazyp otyr. Ári el eskere bermeıtin shyndyq. Balalyǵyn soǵys qasireti men zil batpan aýyrtpalyǵy urlaǵan urpaqtyń psıhologııasyn aıqyndaıtyn bir úzik syr: «Paıǵambar jasyna jaqyndasam da, keıde meniń bala bolyp ketkim keledi. Keıde tipti aýylǵa barǵanda, kishkentaı balalarmen kádimgideı asyqqa talasqym da kep ketedi» («Aı men Aısha»). Balaǵa tán qımas baldáýrendi basynan shala keshken adamnyń sózi. Bek Toǵysbaevtyń Jeńis kúni 50 jyl buryn maıdanda ólgen ákesin esine alyp jas balasha óksip jylaǵanyn sol sher kókirekten jazyp otyr ǵoı. «Jetim bala meıirim ańsap turady. Bir Allanyń raqymy janymen meıirim ańsaǵany úshin jetim balaǵa anyq túsedi. Meniń ómirden túıgenim osy». «Jarty álemdi jaýlaǵan Ámir Temir de meıirimge muqtaj». Sherhan aǵa tasbaqanyń zaryn, quladyn ilgen taýyq balapanyn, jylan jutqan baqany qalaı jany ashyp kúızele, meıirin tóge sýretteıdi. Tylsym tabıǵatqa rýhy jaqyn baqsylyqty qanatty adamǵa teńeıdi. Anasy aýyrǵanda Aqqyz baqsy emdep jazǵanyn, Aqqyz ólgen soń Myńbulaqta baqsy bolǵan emes, orny oısyrap qaldy dep saharadaǵy baıyrǵy sana-sezimge adaldyǵyn jasyrmaıdy.
Qazaqtyń qara óleńine qımaı qaıyryla beretin, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine Ima Sýmakty keıipker etip qos bet ocherk jazǵan Sheraǵań estet, talǵampaz. «Almatyda Ima Sýmakqa jolyǵyp, suhbattasqan jalǵyz men boldym desem, maqtanshaq demeńder. Siz bizdiń kechýa-ındeesterge uqsaıdy ekensiz, – dedi sonda maǵan ǵajaıyp Ima Sýmak, – basqa eshkimdi qabyldamaımyn». Osy derekten soń Iýtýbtan Perýdiń sol uly ánshisin taýyp tyńdaǵanmyn.
«Baıaǵyda Aqsaq-Qulıdyń aýylynan bir aıaq boza ishsem betim alaýlap ketetin edi, jazý dese áli kúnge júzim bal-bul janady», deıtin Sherhan Murtaza aldyna qara salmaı, artyna qara ertpeı, ózi ǵana dara bolýǵa qumar egoıst jazýshylardan emes. Mańǵystaýdan Farızany, Altaıdan Oralhandy jazbaı tanyp, qamqor bolǵan, adam balasyn alalamaıtyn Sherhan aǵanyń keńdigin men de kórdim. Sherhan Murtaza «Aıgúl Kemelbaevanyń áńgimelerin izdep júrip oqımyn» dep gazette pikir aıtqany bar («Jas Alash», №18. 12.02.2002. Suhbattasqan Názıra Baıyrbek). Aýzy dýaly, bedeli zor jazýshy aıtqan soń qyzǵanyshtan ishi kúıip, meni ýly tilmen shaǵyp alǵandar boldy. Mundaıda jasyp, qınalý qaıda, eleń qylmadym. Kúnshildik azaımaıdy, áıtkenmen ádebı baǵyń arta túsedi. Sherhan aǵa joǵary baǵasyn meni kórmeı turyp syrttaı bergen edi. Keıin eki-úsh márte ádebı jıyndarda kóz kórgende baýyrmaldyq tanytyp, meıirin tógip, sýretke túsip, al sońǵy kórgen mereıtoıynda mártebeli kisiler kóp bolsa da rıza peıilmen tildeskeni jadymda qaldy.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy
