Raýshan Orazbaeva: Qobyzdy ulyqtaý óz qolymyzda

– Sizdi «maıtalman qobyzshy» deıdi eken. Tyńdarmandaryńyz atady ma bulaı, álde áriptesterińiz be?

– Umytpasam, 1996 jyly Dına Nur­peıisova atyndaǵy baıqaýda birin­shi oryn aldym. Atalǵan baıqaýda qazy­lar tóraǵasy Qarshyǵa Ahmedııarov aǵa­myz boldy. Sol joly Qarshyǵa aǵa­­nyń aıtqany ǵoı. Keıin gazetke me, jýr­­nalǵa ma suhbat bergeninde atalmysh sózin qaıtalap, resmı bekitkendeı áserge qal­dyrdy. Bul, árıne, men úshin maqtanysh ári ómirimdegi eleýli oqıǵaǵa aınaldy.

1990 jyly Atyraýda Qurmanǵazy atyndaǵy ekinshi baıqaý ótip, jeńim­paz retinde tuńǵysh kózge tústim. 10-synyp oqıtynmyn. 2008 jyly elimizde tuńǵysh ret Yqylas atyndaǵy baıqaý uıymdastyrylyp, bas júlde ıelen­genimde, avtokólik mingizdi.

– Qobyzdy erte bastan ustaǵan ekensiz ǵoı?

– 9 jasymnan tarta bastadym. Ákem Jumabek Orazbaev dombyrashy, Tal­ǵar aýdanynyń namysyn qorǵaǵan aıtys aqyny edi. Aqyn Esenqul Jaqyp­bek aǵamen birge júrdi. Ákem sonymen qatar dombyra, qobyz shabatyn sheber kisi. Dombyrasy áli kúnge saqtaýly. Daýysy kúmbirlep, erekshe estiledi. Ma­ǵan arnap shapqan qobyzy qazir ózim ustazdyq etetin Qazaq ulttyq óner ýnı­versıtetiniń mýzeıinde tur. Ýaqytsha qoıýǵa suraǵan soń tapsyrǵanmyn. Kezinde Parıjdegi konsertte sol qo­byzdy tarttym. Alǵashynda eki qobyz­ben shyǵýym kerek bolǵan, alaıda dál sahnaǵa kóterilerde júregim tek osy qobyzdy qalady. Kóne, óte kóne saryndar sarnap alyp jóneldi. Asylynda, biz kóne zamandaǵy dybystardy da bile bermeımiz. Biraq tereń túısik pen rýhanı kod arqyly sezemiz. Parıjde qobyz shalǵanymda sony uqtym.

О́nerge erte áýes bolatynym, biz úı ishimizben otbasylyq ansambl qu­ryp, Almatyda, Talǵar aýdanynda óner kórsetip júrdik. Aıtpaqshy, Qam­bar­baı atam da – dombyrashy. Ol kisi Álshekeıdiń kúılerin jetkizýshi. Atam Álshekeıdiń kúılerin radıoǵa jazyp qaldyrǵan eken. Sony alyp, tyń­­dap, qaǵazǵa túsirip qaıta jańǵyrtaıyn ­desem, radıodaǵy «jazbasyn» bir kisi alyp ketipti. Álgi adamdy bireýler arqyly izdep júrip áreń tapqanymdy qaıteıin, dybys jazylǵan taspany saqtamaǵan. Eskirip ketkendikten, laq­­tyryp jibergenin aıtady. Halyq mura­syna ondaı uqypsyzdyq júrmeıdi ǵoı. Sodan álgi kisi atamnyń tartýynan estip, notaǵa túsirgeni boıynsha oryndap kórsem, qate. Sebebi bala kezimde atam tartatyn Álshekeıdiń «Aqqý» kúıi qula­ǵymda qalǵan. 2018 jyly shyǵarǵan «Aqqýlar sazy» kitabyma bala kúnim­de atamnan estigen nusqasy boıynsha engizdim. Bul jınaqta «Aqqý» kúıleriniń basyn qosýǵa tyrystym, barlyǵy 30-ǵa jýyq kúı. Dombyrada tartylatyn «Aqqý» kúılerin qobyzǵa mashyqta­dym. Al dombyra kúılerin qobyzǵa laıyq­tap tartý, birinshiden, qobyzshynyń oryndaýshylyq sheberligin arttyrady, ekinshiden, kúı oryndaýǵa túrli jańa ádister, tyń shtrıhtar kirigedi.

Ahmet Jubanov atyndaǵy mektepte oqydyq, ol jerden de kóp nárse úırenip shyqtyq. Ábdimanap Jumabekuly degen ustazymnyń da yqpa­ly mol boldy. Bala kúnimde Omar Qaı­moldın degen kisi ertip júretin. Yqylas mýzeıinde istegen, Baıjigittiń kúılerin jet­kizýshi. Kompozıtor Kenje­bek Kúmis­bek aǵanyń da esimin qurmetpen eske alamyn.

– Bizde tutas qobyzdyń konserti ótkenin estimeppin. Soǵan qaraǵanda bul aspapty jatyrqaý bar sııaqty?

– Iá, ondaı jaǵdaılar kezdesedi. Bizdiń bala kezimizde qobyzǵa kóp balalar qol soza bermeıtin. Baqsynyń aspaby dep qabyldaıtyn (kúldi). Biraq qazir, kerisinshe, jastardyń qobyzǵa qyzyǵýshylyǵy jaqsy. Bul jaqsy úrdis. Biraq bir eskeretini, qobyz – júrdim-bardym usta­ǵandy kótermeıtin qasıetti aspap. Ony ustadyń eken, aqıqatty moıyndap, haq jolyna túsý kerek. Rýh tazalyǵyn talap etedi. Áıtpese, adasasyz. 30 jyl sahnada óner kórsetip, 28 jyl ustazdyq etkende kózim jetken bir shyndyq sol.

– Qazaqstannan góri shetelderde kóp konsert beretinińiz baıqalady? Onyń syry nede?

– 2003 jyly Italııadan «Aqqý» atty dıskim jaryqqa shyqty. 2004 jyly ol birqatar álem elderine taraldy. Men Gollandııada da kóp óner kórsettim. Maksım degen kisiniń sep­tigimen jekelegen kompanııalar arqyly shetelderge kóp shyǵyp júrdim. О́ıtkeni shetelde bizdiń qundylyqtar asa joǵary baǵalanady. Ásirese Eýropa elderinde.

2020 jyly karantın kezinde Amerı­kanyń Wesleyan ýnıversıteti onlaın kezdesýge shaqyrdy. Internet arqyly suhbattasyp, kúılerimdi tyńdady. Osy 2020 jyly halyqaralyq «Bıond mıýzık» degen jobaǵa qatystym. Shtaby Shveısarııada. Onda ár ult óziniń mýzykasyn, negizinen ánderin, kompozısııalaryn biriktirip, kollaborasııa jasap shyǵarady. Máselen, Meksıka, Argentına, Portýgalııa, Qazaqstannan men qosyldym. Nátıjesinde, «Same planet 2021» atty albom shyǵyp, dúnıe­júzine taraldy. Joba sheńberinde 26 el­diń mýzyka ókili qamtyl­dy. Solardyń arasynda qazaq mý­zy­­kasynyń únin shyǵaryp, qo­­­byz­dy qos­qa­nym­dy maqtan tuta­myn.

О́tken jyly qazan aıyn­da Táýelsizdigimizdiń 30 jyl­dyǵyna oraı, Aýstrııa­­ astanasy Vena qa­la­­­syn­­da konsert ber­dim. Ondaǵy «Kýlt Eýrazııa» uıy­my jyl saıyn shaqyryp turady meni. Venadaǵy konsertimde Yqylas Dúkenulynyń barlyq kúıin tarttym. Aýdarma­shy tarıhyn aıtyp turdy. Sonymen qatar qobyz ustap júrgen aýstrııalyq­tar­ǵa sheberlik synybynda bilgenimdi úırettim.

2020 jyly Astanadaǵy «Naz» bı teatrynda konsert qoıdym. 2021 jyly Jastar teatrynda ótken «Bir múmkindik» baıqaýynda qazylar tóraǵasy boldym jáne «Yqylastyń qobyzy» degen jeke konsertimdi berdim.

Aıtpaqshy, bıyl R.Baǵlanova atyn­daǵy «Qazaqkonsert» uıymynyń uıym­das­tyrýymen «El birligi – Jańa Qazaq­stan» atty jobamen jarty Qa­zaq­standy aralap konsert qoıdyq. Abaı oblysynan bastap, Jetisý, Qyzylorda, Jambyl, Ulytaý ob­lystaryndaǵy mono­­qalalar­dy araladyq. Iаǵnı ártis­ter kóp bara bermeıtin mekenderge at basyn tirep, halyqtyń kóńilin kóterý­ge tyrystyq. Máselen, sonda Shy­ǵys Qazaqstanda Altaı qalasynyń tur­ǵyn­dary qobyzdy birinshi ret «tirideı» tyńdap otyrǵanyn jetkizdi.

– Máselen, shetelderde óner kór­setip júrgenińizdeı, Qazaqstanda tutas­taı qobyz konsertterin berýge ne ke­dergi? Aýstrııada Yqylastyń bar­lyq kúıin oryndap shyqtym dedi­ńiz ǵoı...

– Endi-endi qolǵa alynyp keledi. Keń kólemde nasıhattalmady demese, buryndary da ótpedi deýge bolmaıdy. 2014 jáne 2015 jyldary Astana qalasynda «Aqqý» jáne «Uly dala saryndary» atty jeke shyǵar­mashylyq keshim oıdaǵydaı ótti. Bu­dan bólek Astanada Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde konsert qoıyp turamyn. Mysaly, qazir qobyzdy R.Baǵ­lanova atyndaǵy «Qazaqkonsert» uıymy jaqsy kóterip jatyr. Keshe ǵana «Kúı qaınary» atty konsertte qatarynan úsh kúı tarttym. Halyq rıza boldy. «Qazaqkonserttiń» basshysy Aqtoty Raıymqulovanyń ulttyq ónerge degen oń kózqarasyn atap ótken jón. Aty dardaı respýblıkalyq konsertterde qobyzǵa bir nemese eki nomer ǵana qııatyn kezderdiń de kýási bolǵanbyz.

– Sheteldik tyńdarmandar arasynda qobyzdan alǵan áserlerimen bóliskenderi boldy ma?

– Sheteldikter qobyz kúılerin kóbi­ne terapııa retinde qabyldaıdy. О́ıtke­ni kóshpeli elderdiń ulttyq aspaptary men mýzykalarynyń energetıkasy bólek. Nege deseńiz, ulttyq as­pap pen mýzykanyń neshe atasy olarda da bar ǵoı. Myna qyzyqty qarańyz, 2013 jyldan karantın bastalǵanǵa deıin Germanııaǵa jyl saıyn baryp, konsertter qoıyp qaıtatynmyn. Olar da qobyzdy qudiretti mýzyka, terapııa retinde tyńdaıdy. Adamdardyń janyn emdeıtin ortalyq bar Germanııa­da. Tipti sonda qolqalap shaqyrtyp oınatady. Bir, bir jarym saǵattap tart­qyzady.

Uzaq ýaqyt arqalanyp qobyz syz­ǵanda, energııa almasady. Men mýzyka shyǵaramyn, olar razylyǵyn bildirip, qoshemet qylady. Adamnyń rýhy solaı jańaryp otyrýǵa tıis dep oılaı­myn. Energııa jańarǵan saıyn adam da aýrý­ǵa shaldyǵa qoımaıdy. Ol úshin bir-eki kúı emes, bir, bir jarym saǵat kúı tartý kerek.

Ulybrıtanııadaǵy álemdik máde­nıet­ti damytý orta­ly­ǵynyń qoldaýymen men «Qyryq qyz» halyq­aralyq mýltımedıa joba­synyń mýzykalyq jetekshisi retinde taǵa­ıyndalyp, Qazaqstannan 5 ónerpaz 2018 jyly Amerıkany araladyq. Brýklın konservatorııasy, taǵy basqa mekemelerde sheberlik synyptaryn ótkizdik. Sonda Kembrıdj ýnıversıtetiniń Ýýlf atty professory: «Mynaý netken bitpeıtin yrǵaq, baı mýzyka?» dep tańǵalyp, suraqtyń astyna aldy. Soǵan qaraǵanda, kóshpeliler mýzykasy yrǵaǵynyń baı­ly­ǵymen erekshelenetin sııaqty.

Úndistanda qobyz tartqanymda, olar­dyń burynǵy handarynyń tuqymy – maharadjasy kelip, eldiń kózinshe qobyzyma basyn ıdi. Sonda qasymdaǵy mýzykanttar jyǵylyp, álginiń etegin súıip jatyr. Maǵan qarap aqsúıekterine jyǵyl, tájim et dep ymdap qoımaıdy. Men tizemdi búge almadym, keýdeme qo­lymdy qoıyp, basymdy ıip belgi berdim. Mundaı oqıǵalar kóp kezdesti ómirimde.

– Demek birer kúımen ǵana shektelýge bolmaıdy. Arnaıy qobyzdyń konsertteri kerek degen sóz ǵoı?

 – Iá, durys aıtasyz. Tabıǵatyn ashyp, tól dybystaryn shyǵara alsa, budan asqan aspap joq. Ony bireý túsinse, bireý túsinbeıdi. Qobyz aǵash bolǵanymen, aqıqatty ustanýshy... On­da­­ǵy saryndar tabıǵattaǵy san túrli áýen, úılesimdilik, tepe-teńdikti jyrlaıdy. Bizdiń mıssııamyz – solar arqyly adamnyń rýhyn jańartý. Qobyzdy ulyqtaý óz qolymyzda.

– Ýaqyt bólip áńgimeleskenińizge rahmet.

Áńgimelesken

Jánibek Álıman,

«Egemen Qazaqstan»