Depýtattar otyrys bastalmastan buryn «ArselorMıttal Temirtaý» AQ-ǵa tıesili Lenın atyndaǵy shahtadaǵy apatta qaza tapqandardy bir mınýt únsizdikpen eske aldy. «3 qarashada Qaraǵandy oblysynyń Shahtınsk qalasyndaǵy shahtada bolǵan apattyń saldarynan 5 adamnyń qaza tapqany bárimizge belgili. Depýtattyq korpýstyń atynan qaıtys bolǵan kenshilerdiń otbasy men jaqyndarynyń qaıǵysyna ortaqtasyp kóńil aıtamyn», dedi Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov.
Jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksine sot alqabılerdiń qatysýymen qaraıtyn ister sanattaryn keńeıtý máseleleri boıynsha ózgerister engizý týraly» zań jobasy qaraldy. Atalǵan másele jóninde Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Ábdirashıd Júkenov baıandama jasady.
«Elimizdegi alqabıler soty – 2007 jyldyń 1 qańtarynda engizilip, 15 jyl boıy jumys istep keledi. Bul – bizdiń sot júıesin damytý baǵytynda óte mańyzdy shara. Alqabıler soty qylmystyq prosestiń negizgi qaǵıdattaryn: jaryspalyq pen taraptardyń teńdigi, kinásizdik prezýmpsııasyn jáne basqa da qaǵıdattardy bekitýde mańyzdy ról atqarady. Qazir alqabıler soty qaraǵan ister boıynsha 10 paıyzyna deıin aqtaý úkimin shyǵarady.
Al jalpy sottarda bul kórsetkish 1,5-2 paıyzdy ǵana quraıdy. Alqabılerdiń qaraýyna jatatyn ister boıynsha sotqa deıingi tergeýdiń sapasy áldeqaıda joǵary. Taraptar sot talqylaýynda belsendilik bildirdi. Alqabılerdiń soty – bılik pen halyqty jaqyndastyrýdy qamtamasyz etedi, qoǵamnyń quqyqtyq deńgeıi men quqyqtyq mádenıetin, sondaı-aq sotqa degen senimdi arttyrýǵa yqpal etedi», dedi Á.Júkenov.
Joǵarǵy sot ókiliniń sózine súıensek, 2007-2009 jyldary alqabıler ólim jazasy men ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalatyn qylmystar boıynsha isterdi qaraǵan.
«Osy kezeńde alqabıler qatysqan isterdiń sany jylyna shamamen 50-ge jetken. 2010-2012 jyldar aralyǵynda alqabıler soty qaraıtyn ister sanaty búkil asa aýyr qylmystarǵa keńeıtildi. Mundaı qadam alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn isterdiń 10 esege ósýine ákeldi. Isterdiń sany jylyna 300-den asty. Bul – sottar qaraǵan barlyq asa aýyr qylmystyq isterdiń 14 paıyzy», dedi Á.Júkenov.
Spıkerdiń málimetinshe, 2013 jyly alqabıler soty qaraıtyn ister azaıtylǵan. Sóıtip, olardyń qaraýyna tek ólim jazasy men ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalatyn ister ǵana qaldyryldy.
«Mundaı ózgeris alqabıler qatysatyn isterdiń kúrt tómendeýine ákeldi. Jylyna shamamen 50-60 is qaraldy. 2015 jyly «100 naqty qadam» Ult josparynyń sheńberinde alqabıler qaraıtyn ister sanaty keńeıtilip, asa aýyr qylmystar qosylyp, 14-ke jetti. 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziletin 2019 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy zań arqyly alqabıler soty qaraıtyn ister taǵy 16 quramǵa kóbeıtildi. Osylaısha, kelesi jyldan bastap alqabıler 31 túrli isti qaraıdy», dedi Á.Júkenov.
Jańadan usynylǵan zań jobasynda alqabılerdiń quzyretine taǵy 13 aýyr qylmysty qaraýǵa berý kózdelgen. Bul qujat 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine enbek. Atap aıtqanda, Qylmystyq kodekste qarastyrylǵan adamnyń dene múshelerin zańsyz alý, azaptaý, reıderlik, medısınalyq qyzmetkerdiń áreketterinen abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelý, aýyr saldarǵa ákelgen balyq pen basqa da sý janýarlaryn zańsyz aýlaý sekildi qylmystar bar.
Sonymen qatar aýyr saldarǵa ákelgen zańsyz ań aýlaý, kólik quralyn basqarǵanda abaısyzda eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasy, kólik quralyn mas kúıde basqaryp eki nemese odan da kóp adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasy, kólik quralyn basqarý quqyǵynan aıyrylǵan jáne mas kúıde kólik basqarǵanda adamnyń ólimine ákelgen jol-kólik oqıǵasy alqabılerdiń qaraýyna beriledi.
Jalpy otyrysta depýtattar birqatar zań jobasyn jumysqa aldy. Olardyń qatarynda eńbek daýlary men janjaldaryn sheshý tártibin ońaılatýǵa, esirtki, psıhotroptyq zattardyń jáne olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máselelerine qatysty qujattar bar. Sondaı-aq jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri jónindegi zań jobalary da qaralmaq.
Jıynda depýtat Dmıtrıı Legkıı ant berdi. Depýtattar ony Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń quramyna saılady.
Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna saýalyn joldady. Erlan Saırov Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa qatysty másele kóterdi.
«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi búginde sýbsıdııalaý júıesinde memlekettik qoldaýdyń birqatar sharasyn alyp tastaýdy, odan bas tartýdy kózdeıtin, keıbir jeńildikterdi kredıt berý jáne ınvestısııalyq sýbsıdııalarmen almastyratyn jańa tásilder ázirledi. Osy ózgeristerdiń qatarynda ınvestısııalyq sýbsıdııadan qurylys-montajdaý jumystaryn sýbsıdııalaýdy joıý usynylady. Bul ınvestısııalyq sýbsıdııany tıimsiz etedi, al jalpy salanyń ózi ınvestısııalyq tartymsyz. Qoldau.kz portalynyń taldamalyq derekteri boıynsha, taýar sýbsıdııalaryn alýshylar – jyl saıyn shamamen 35-40 myń aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri. Eger shaǵyn jáne orta bızneske jatatyn árbir kásiporyn qyzmetkerleriniń ortasha sany shamamen 40-60 adamdy qurasa, onda tutastaı alǵanda sýbsıdııalaýdyń bul túri 1,8 mıllıonnan astam adamdy turaqty jumys ornymen jáne jalaqymen qamtamasyz etedi. Qanshama adam otbasy mınıstrliktiń sholaq sheshimderinen zardap shegedi?», dep alańdady E.Saırov.
Depýtattyń aıtýynsha, taýarlyq sýbsıdııalardy jergilikti deńgeıge berý birinshi kezekte qajetti ónimderge baǵanyń ósýine, olardy óndirý kóleminiń tómendeýine, jumys oryndarynyń qysqarýyna ákep soǵady. Osylaısha, bul ımport kóleminiń ósýine, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiredi.
Dınara Zakıeva Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevqa joldaǵan depýtattyq saýalynda otbasyn qoldaý ortalyqtaryn kóbeıtýdi usyndy. Depýtattyń aıtýynsha, qazirgi tańda qazaqstandyq 6 mln 750 myń otbasynyń jartysyna jýyǵyna qoldaý qajet.
1 145 100 otbasy daǵdarys jaǵdaıynda turyp jatyr, al 1 592 600 otbasy óte qıyn jaǵdaıda.
«Atalǵan sanattaǵy barlyq otbasyna keshendi kómek, áleýmettik ońaltý, súıemeldeý, jumysqa ornalasýǵa kómek kórsetý, qujatyn retteý, járdemaqylar, tólemder, AÁK jáne basqa da qyzmetter qajet. Sondyqtan barlyq qyzmetti bir terezede alýdy qamtamasyz etý úshin elimizdiń ár aýdanynda ınfraqurylym, atap aıtqanda, Otbasyn qoldaý ortalyqtaryn qurý qajet. Qazir eldegi 220 aýdanǵa 47 ortalyq bar. Mysaly, Túrkistan oblysynda 14 aýdan men úsh qala, 2 mıllıonnan astam halyq bar. 330 myń otbasy tótenshe qıyn jáne daǵdarysty ómirlik jaǵdaıda turady, oblysta zorlyq-zombylyq deńgeıi de joǵary. Oblys boıynsha tek eki daǵdarys ortalyǵy bar, bir Otbasyn qoldaý ortalyǵy endi ashylyp jatyr. Úsheýi de Túrkistan qalasynda ornalasqan. О́mirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasynyń, balaly áıeldiń shalǵaıda jatqan aýyldan ortalyq izdep júzdegen kılometr júrip baratyn ne kúshi, ne qarjylyq múmkindigi joq», dedi D.Zákıeva.
Ámirhan Rahymjanov Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan depýtattyq saýalynda «Qalbataý – Maıqapshaǵaı» jáne «Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen» avtomobıl joldaryn qaıta jańartý qashan aıaqtalatynyn surady.
«Úkimet saǵatynda aıtylǵan avtomobıl joldaryna qatysty oryndy synǵa qaramastan, jaýapty tulǵalar nátıje shyǵaryp jatqan joq. «Baıaǵy jartas – sol jartas». Qazaqstandyq merdigerlerdiń nemquraılyǵynyń, sybaılas jemqorlyq sıpattaǵy táýekelderi kesirinen jumys qarqyndylyǵy baıqalǵan emes, al pandemııa kezinde tipti toqtap qaldy. Bes jyl buryn bastalǵan qurylystyń uzaqqa sozylýy jergilikti turǵyndardyń narazylyǵyn týdyrdy», dedi Á.Rahymjanov.
Qurylysty júrgizý barysyndaǵy basqa da kemshilikterge toqtalǵan depýtat Úkimettiń nysandardy aıaqtaý úshin qandaı shara qoldanyp jatqanyn surady. Sondaı-aq magıstral qurylysy qashan aıaqtalatynyna alańdaýshylyq bildirdi.
Budan bólek, taǵy birneshe depýtat tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýalyn joldady.
