Ǵylymı birlesý óris keńitedi

Halyqaralyq yntymaqtas­tyq­ty damytý zamanalyq ıntegrasııa aıasyndaǵy mańyzdy máselelerdi sheshýde eleýli serpin týǵyzady. Bul orman sharýashylyǵy salasyna da tikeleı qatysty. О́ıtkeni, búgingi kúni orman ekojúıesiniń ekologııalyq mindetterge qatys­ty qyzmeti, sondaı-aq, onyń tur­ǵyn­dar turmysynyń jaqsarýyna baılanysty róli udaıy ulǵaıa túsýde. Qazaqstannyń orman alaby el aýmaǵynyń 4,5 paıyzyn ǵana quraıdy. Sondyqtan, qolda bar ormanymyzdy saqtaý jáne jańa óskinder otyrǵyzý jolymen onyń kólemin ulǵaıtý basym mindetter qatarynda tur. Atalǵan mindetterdi júzege asyrý óndiriske ýaqyt aǵymyndaǵy ǵylymı taldamalardy keńinen engizýdi talap etedi. Bul rette qa­zaq­standyq ǵalymdardyń tal­damalyq jetistikterin paıdalanýmen qatar sheteldik jetek­shi ǵylymı ortalyqtardyń táji­rı­belerin iske jaratý, onyń ishin­­de, mańyzdy salalarǵa ozyq teh­nologııalar transfertine jol ashý mańyzdy bolmaq. Áıt­ken­men, ekonomıkanyń orman sharýashylyǵy sııaqty salasynda sheteldik tehnologııany qoldanýdyń ózindik erekshelikteri bar. Iаǵnı sheteldik tehnologııa elimizdiń topyraq-klımattyq jaǵ­daıynda jersindirý táji­rıbesiniń oń nátıjelerine táýeldi. Bul oraıda, Qazaq orman sha­rýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary kóp­tegen sheteldik ǵylymı orta­lyq­tarmen yntymaqty ári árip­tes­tik baılanysta ekendigin aıt­qan jón. Árqashan jumystyń tıimdiligi birinshi kezekte tura­tyndyqtan, tabıǵı faktorlary uqsas jáne negizgi baǵyttary biregeı TMD memleketterimen qarym-qatynasqa basymdyq beri­letini túsinikti jáne bul jemissiz de emes. Instıtýtymyzda 2010-2013 jyldar ishinde Búkilreseılik ormanshylyq jáne mehanızasııa ǴZI (Pýshkıno qalasy), Reseı Ǵylym akademııasynyń orman sharýashylyǵyn júrgizý ınstıtýtymen (Ýspensk), Búkil­re­seı­lik aglomerasııa ǴZI (Volgograd), Orman genetıkasy men seleksııa­sy ǴZI (Voronej), RǴA Oral bólimshesi (Orynbor), Nıjnıı Novgorod memlekettik aýyl sharýashylyǵy akademııa­sy, Oral memlekettik orman-teh­nı­kalyq ınstıtýtymen (Eka­terınbýrg) jáne basqa ǵylymı ordalarmen kelisimsharttar jasaldy. Sondaı-aq, Belarýs Respýb­lıkasy UǴA Orman ınstıtýtymen, О́zbekstan Respýblıkasy Ǵylymı-óndiristik ortalyǵymen áriptestik baılanystar orna­tyl­ǵan. Qazirgi tańda belorýssııa­lyq ǵalymdarmen birge qaraǵaıdyń seleksııalyq-genetıkalyq erekshelikterine, orman zııankesterimen kúreske jáne Aral fıtomelıorasııasyna baılanysty zertteýler júr­gizilýde. Aralǵa qatysty oryn alǵan máseleler О́zbekstan ǵalym­darymen dástúrli ynty­maqtas­tyqty nyǵaıta tústi. Reseı men Belarýstiń jetek­shi ǵalymdary «Respýblıka aýmaǵyndaǵy ormandy saq­taý men ony ulǵaıtý» jobasy sheń­berindegi orman sharýa­shy­lyǵy qyzmetkerleriniń bilik­tiligin arttyrý kýrstarynda oqý-aǵartý isterine belsendilikpen qatysýda. Alys sheteldermen baıla­nysqa keletin bolsaq, Ierýsalım ýnıversıtetimen (Izraıl), Lıtva agrarlyq jáne orman ǵylymy ortalyǵymen, Qytaı Ǵylym akademııasynyń Eko­logııa jáne geografııa ınstı­týtymen kelisimder men memo­ran­dýmdarǵa qol qoıylǵan. Son­daı-aq, Izraıldiń Volkanı qorymen, Germanııanyń Fraıbýrg ýnıversıtetimen, Varshava agrar­lyq ýnıversıtetimen, Kýba, Chehııa, Portýgalııa jáne basqa da elderdiń belgili ǵylymı ordalarymen baılanystar ornatylǵan. Qol qoıylǵan kelisimder ma­ńyz­dy ǵylymı aqparattar alma­sýǵa, orman ekojúıesine, orman aǵashtarynyń qundy túrlik qoryn saqtaýǵa, orman alabyn qoldan kórkeıtýge, qorǵanyshtyq orman alabyn qurýǵa, karantındik júıemen zııankesterge qarsy kú­­res­tiń tıimdiligin arttyrýǵa jáne orman órtterine jol bermeýge yqpalyn tıgizgenin aıtqym keledi. Instıtýtymyz halyqaralyq baılanystar aıasynda jumys barysyndaǵy kezdesýler men keńester sharasyn uıymdastyryp, ǵalymdarymyzdyń kásibı bilik­ti­ligin arttyrýǵa qatysty táji­rıbelerden ótýine aıryqsha nazar aýdarady. Máselen, sońǵy úsh jylda ǵalymdarymyz shet­el­dik ǵylymı uıymdarda 22 ret tájirıbelik tálim alsa, sonyń 15-i alys shetelderde aǵyl­shyn tilinde júrgizildi. Jol­sa­parlardy qarjylandyrý negi­zinen kelisimsharttyq jobalar men granttar arqyly iske asyryldy. Al, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Halyqaralyq «Bolashaq» shákirtaqysyna ıe bolǵan bizdiń jas ǵalymymyz PNH Education Ltd.baǵdarlamasymen Qytaıda tájirıbeden ótti. Buǵan qosymsha, «MAShAV» baǵ­dar­­la­masy boıynsha úsh jas ǵaly­my­myz sheteldik tájirıbelik sy­naqtarǵa qatysýǵa múmkindik aldy. Sondaı-aq, Úndistanmen tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq yqpaldastyq baǵdarlamasynyń  shákirtaqysymen eki qyzmet­keri­­miz Úndistandaǵy «Orman túr­­leriniń bıotehnologııasy» taqyrybyndaǵy oqýlarǵa qatysty. Halyqaralyq baılanystar jó­nindegi jumystarymyzǵa be­­rilgen joǵary baǵa retinde ıns­­tıtýtymyzdyń bas ǵylymı qyz­metkeri A.Kaverınniń 2013 jyly Búkilreseılik aglomerasııa ǴZI ǵy­lymı keńesiniń sheshimimen A.V.Albenskıı atyndaǵy medalmen marapattalýyn atap ótkimiz keledi. Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI ǵalymdary byltyr 7 halyq­ara­lyq ǵylymı forýmdarǵa qaty­syp, baıandamalar jasady. Bizdiń ózimiz de 2013 jyldyń qazanynda osyndaı halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferen­sııa ótkizdik. Onda «jasyl ekono­mıkaǵa» kóshý, ınnovasııalyq teh­nologııalardy paıdalaný ar­qyly orman resýrstaryn jáne ekojúıeniń bıoárkelkiligin saq­taý sııaqty mańyzdy máse­le­ler qaraldy. Mundaı dás­túr­li kon­ferensııalardyń qory­tyndysymen arnaıy jınaqtar qurastyrylyp otyrady. Aldaǵy kezde ózara tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, áriptester aýqymyn keńeıtý, qolda bar ǵylymı áleýetti kúsheıtý jáne óndiriske engizý baǵytyndaǵy jumystar jalǵasa túsetini anyq. Bolat MUQANOV, Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor. Aqmola oblysy, Býrabaı aýdany.