«Bolashaq úshin eske saqtaý» jobasy tanystyryldy

Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Qazaqstan halqy Assambleıa­sy ókilderiniń qatysýymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan brıfıng bolyp ótti. Brıfıngte alǵashqy bolyp sóz alǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-saraptamalyq keńesiniń hatshysy Natalıa Kalashnıkova táýelsizdikten keıin Elbasynyń alǵashqy qol qoıǵan Jarlyqtardyń biri – 31 mamyrdy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni dep jarııalaýy men repressııaǵa ushyraǵandardy aqtaý týraly bolǵanyn aıta kelip: «Elimizde tarıhı jadty saqtaý úshin orasan zor jumystar atqaryldy. Iá, shynynda 2010 jyly QHA, meniń oıymsha, óte bir mańyzy bar jobany qolǵa aldy. Ol – «Bolashaq úshin eske saqtaý» jobasy». Endi osy kúnge oraı Semeı qalasynda «Bolashaq úshin eske saqtaý» halyqaralyq forýmy ótkizilmek», degen N.Kalashnıkova osy kúnge deıin joba aıasynda Q­azaq­stan halqy Assambleıasy at­qar­ǵan is-sharalardy tilge tıek etti. Onyń ishinde Keńester Odaǵy­nan shyqqan elder ishinde alǵash ret elimizde tarıhshylar forýmy ótkendigin, al oǵan jer-jerden jınalǵan ǵalymdardyń sol dáýirdiń qıyndyǵyn baǵalaý turǵysynan ózderiniń naqty ǵylymı tujy­rym­darymen bóliskeniniń qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn atap kórsetti. Sondaı-aq, ol saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa arnalǵan birqatar derekti fılmder túsirilgenin, Alash qaıratkerlerin ulyqtaý maqsatynda birqatar zertteý jumystary júrgizilip jatqandyǵyn jetkizdi. QHA ókili qazaq jerinde 1937-1957 jyldar ishinde óte kóp repressııaǵa ushyraýshylardyń jazasyn ótegenderine toqtalyp, bul jerde olardyń qansha ekeni týraly sıfrdy ádeıi aıtpaı turmyn, óıtkeni, zertteýshiler ol jaıynda túrli sıfrlardy keltiredi, qalaı bolǵanda da, jazyqsyz japa shekkenderdiń sany óte kóp degeniniń shyryldaǵan shyndyq ekenine qosylmaýǵa bolmaıdy. Adam taǵdyry oıynshyqtan beter tárkige túsip, erler atylyp, jarlary jastan tunshyǵyp, túrme azabyn tartqan sol jyldardyń qasireti aıtylǵanda, 1937 jyly atylyp ketken ózimniń eki atam men olardyń jylaýdan kózinen aıyrylǵan jarlary – eki ájem esime tústi. Bálkim, osy taqyrypty zertteýdi qolyna alyp, ony 2010 jylǵa deıin-aq atqaryp júrgen zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekovtiń de zarly tarıhty aqtarýyna da ózindik bir sebepter bar shyǵar. Qalaı bolǵanda da, sherli shejireniń syryn aqtarǵysy keletin sheteldik ǵalymdardyń ózi qazaq jerine kelse, qur qaıtpaıtyny anyq. Bul jaıynda óz sózinde Nurlan Orynbasaruly da aıtty. Sońǵy 10 jyldyń ishinde 15-ke jýyq monografııa men kór­kem shyǵarmalar, kósemsózdik jarııalanymdar oqyrmandarǵa jol tartty. Olardyń birazynyń alys-jaqyn shetelderde tusaýkeserleri ótkizilip, dúnıejúziniń 28 úlken kitaphanasynda saqtalyp otyr. Zertteý barysynda biz Reseı, Ýkraına, Vengrııa, Japonııa, Moldavııa, Rýmynııa ǵalymdarymen qoıan-qoltyq jumys jasadyq. Olardyń barlyǵy úlken tarıhı, saıası jáne mádenı máni bar dúnıeler dep esepteımin. О́ıtkeni, bul tek ótken kún úshin ǵana emes, bolashaq úshin de qajetti baılanystar men tarıhı jad degen ǵalymnan soń sóz tizgini qolyna tıgen qoǵamdyq uıym ókili, Tamara Lavrınenko: «ALJIR-degi» qujattarmen, tarıhpen tanysqanda qoldarymen qasyqtan basqa aýyr zat kótermegen arýlardyń basynan keshkenderin jan tebirenbeı, tolqymaı tanysý múmkin emes, dep sózin bastaǵan ol ózderiniń osy ispen aınalysýǵa tilek bildirgenin aıtty. 5 jyl boıyna QHA-men birlese kóptegen jumystar atqaryp, sharalar uıymdastyrdyq. Menińshe, ótkendi umytý adamgershilikke jatpaıdy, ony eske saqtap, qurbandarǵa degen qurmetińdi jasaǵanda ǵana erteńgi kúnde jasampazdyqqa oryn bar. Taldyqorǵanǵa barǵan saparymyzda Qıyr Shyǵystan jer aýdarylǵan koreılerdi «tókken» orynǵa toqtadyq. Osy jerde tamaǵymyzǵa tas tyǵylyp, eshkim sóıleı almaı qaldy. Kózderińizge elestetińizdershi, qar túsken sýyq kúz, aınalada bir eldimeken, ıa bir úı joq. Aryp-ashyp, balalaryn sýyqtan qalaı qorǵaımyz dep sharasyz kúıge túsken jadaý óńdi adamdar. Al osyndaı jandarǵa qazaq halqy qysylǵanda qolushyn sozdy. Onyń sózin sabaqtap ketken Natalıa Kalashnıkova qoǵamdyq uıymdardyń bastamasymen «Qazaq halqyna myń alǵys» atty eskertkish taqta qoıylǵanyn, sonaý Germanııada turatyn, kezinde Qazaqstanda aıdaýda bolǵan áıeldiń «Qurt – ómir syılaýshy tas» atty dastan jazǵanyn aıtty. Osy dastannan qazaq halqynyń «halyq jaýy» degen qarǵys tańbasy taǵylǵan adamdarǵa jasaǵan jaqsylyǵyn tanısyń. Jazalanýshylar ashtyqtan álsiregende syrttan jergilikti turǵyndar aq tas laqtyratyn. Ol jáı tas emes, ashtyqtan qutqaratyn qurt eken dep jazylǵan dastan negizinde spektakl de sahnalandy. Osyndaı jan tolqytar meıirim qazaq halqynyń dilinde jatyr, degen brıfıngke qatysýshylar jýrnalıster tarapynan qoıylǵan saýaldarǵa da tushymdy jaýaptaryn berdi. Aıta keteıik, «Bolashaq úshin eske saqtaý» jobasynyń maqsaty – jalpyulttyq tarıhı sanany qalyptastyrý, ulttyq birlikti nyǵaıtý, tarıhı jadymyzdy saqtaý jáne óskeleń urpaqqa tarıhı tájirıbeni berý úshin azamattyq qoǵam men memleketti biriktirý. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».