Atalǵan máseleler jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta eldiń aglomerasııalarynda ortalyq qala men oǵan irgeles aýdandar arasynda ekonomıkalyq damýda, qarjylyq jáne adamı áleýetterde belgili bir teńsizdikter bar.
«Teńsizdikterdiń paıda bolýyna yqpal etetin negizgi faktor – iri qalalar men olarǵa irgeles aýmaqtarda halyq sanynyń baqylaýsyz ósýi. Máselen sońǵy 10 jylda Astana qalasynyń halqy – 59, Almatyda – 37, Shymkentte 67 paıyzǵa ósti. Oǵan qosa, qalalardyń aýmaqtary da edáýir ulǵaıdy. Mysaly, Astana elorda bolǵaly jer aýmaǵy jaǵynan 3 ese, Almaty qalasynyń aýmaǵy sońǵy on jylda 2,5 ese, al Shymkenttiń aýmaǵy 3,5 ese ósti», dedi Á.Qýantyrov.
Mınıstrdiń aıtýynsha, aýmaqtardyń úılestirilmegen damýynyń negizgi sebepteriniń biri – aglomerasııalardyń damýyn retteıtin normatıvtik-quqyqtyq bazanyń bolmaýy. Osyǵan baılanysty, ortalyq qala men onyń mańyndaǵy aımaq arasyndaǵy fýnksııalardy zańnamalyq turǵydan bólý qajet.
«Bir aıta ketetin jaıt, álemde Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Qytaı sııaqty ýnıtarlyq memleketterde de, AQSh, Kanada, Germanııa, Ispanııa jáne Italııa sııaqty federatıvti memleketterde qalalyq aglomerasııalardyń damýyn retteıtin arnaıy zańdar bar.
Memleket basshysy 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Aglomerasııalardy damytý týraly» zań ázirleýdi tapsyrdy. Onyń ústine, Memleket basshysy bıylǵy 5 mamyrdaǵy Reformalar jónindegi joǵary keńestiń otyrysynda osy zań jobasyn jyl sońyna deıin qabyldaýdy tapsyrdy.
Osylaısha, úzdik halyqaralyq tájirıbeni qoldana otyryp, mınıstrlik tıisti zań jobalaryn ázirledi. Negizgi zań jobasynda «aglomerasııa» termıniniń anyqtamasy jáne aglomerasııalardy anyqtaıtyn tıisti krıterııler engiziledi. Aglomerasııa quramyn ýákiletti organ – Ulttyq ekonomıka mınıstrligi qalyptastyrylady», dedi Á.Qýantyrov.
Aglomerasııalardy aıqyndaýdyń negizgi krıterııleri retinde ortalyq qalanyń ákimshilik mártebesi, demografııalyq syıymdylyq, logıstıkalyq jáne ekonomıkalyq áleýet qarastyrylmaq. Zań jobasy qabyldanǵannan keıin osy ólshemsharttarǵa sáıkes «aglomerasııalar» retinde Almaty, Astana, Shymkent qalalary, sondaı-aq taǵy basqa oblys ortalyqtary da aıqyndalmaq.
«Aımaqtyq deńgeıde Jergilikti aglomerasııa keńesteri qurylady. Olar aglomerasııa aýmaǵyn úılestirilgen túrde damytý úshin naqty máselelerdi sheshý boıynsha qala men irgeles oblystyń jergilikti atqarýshy organdarynyń ózara is-qımyl alańy retinde jumys isteıdi. Jergilikti keńestiń quramyna eki ákimdiktiń jáne máslıhattardyń ókilderi, sondaı-aq Ulttyq kásipkerler palatasynyń jáne úkimettik-emes uıymdardyń ókilderi kiredi.
Jergilikti keńes aglomerasııany damytýdy qoldaýǵa baǵyttalǵan mindetter men sharalar boıynsha usynystar ázirleıdi. Osy oraıda, ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq ári úılestirilgen damýdy qamtamasyz etý maqsatynda Jergilikti keńes aglomerasııany damytýdyń keshendi josparyn daıyndaıdy. Keshendi jospar qarjylandyrý kólemi men kózderin, iske asyrý merzimderin, jaýapty oryndaýshylardy, kútiletin nátıjelerdi qamtıdy», dedi Á.Qýantyrov.
Respýblıkalyq deńgeıde aglomerasııalardy damytý jónindegi óńirler deńgeıinde sheshimin tappaǵan máseleler Úkimet janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organ – Aglomerasııalar jónindegi keńestiń qaraýyna shyǵarylady. Negizgi jáne ilespe zań jobalary sheńberinde óńirlerdiń ákimdikterine qosymsha ókilettikter berilmek.
«Máselen negizgi zań jobasyna sáıkes ortalyq qala men irgeles oblystardyń ákimdikteri aglomerasııa aýmaǵyndaǵy jergilikti mańyzy bar máselelerdi birlesip sheshýge, tıisti kelisimdi daıyndaýǵa jáne oǵan qol qoıýǵa qatysady. Sondaı-aq ákimdikter Jergilikti aglomerasııa keńesin qurýǵa jáne onyń qyzmetine, aglomerasııany damytýdyń keshendi josparyn ázirleýge atsalysady.
Budan basqa, ortalyq qalalardyń jergilikti atqarýshy organdary qala mańy aımaǵyn damytýdyń Bas josparyn iske asyrý boıynsha sýbektilerdiń qyzmetin úılestiredi. Bas jospardyń jobasyn ázirleýdi uıymdastyrady, sondaı-aq sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti salasyndaǵy memlekettik normatıvterdiń jobalaryna kelisim beredi», dedi Á.Qýantyrov.
Aglomerasııalardy úılestirilgen damytý maqsatynda zań jobasynda sınergııa áseri bar birlesken aglomerasııalyq jobalardy qarjylandyrý úshin qala jáne irgeles oblys bıýdjetteri arasynda kóldeneń transfertter tetigi ázirlenbek. Bul ortalyq qalanyń da, onyń mańyndaǵy aımaǵynyń da damýyna áser etedi.
Budan keıin jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Arab Ámirlikteriniń Úkimeti arasyndaǵy Investısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qaraldy. Atalǵan qujat jóninde Syrtqy ister mınıstriniń mindetin atqarýshy Roman Vasılenko baıandama jasady.
«Qazaqstan men Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy yntymaqtastyq jyl saıyn kóptegen salalarda keńeıip keledi. Elder arasyndaǵy taýar aınalymy 2022 jyldyń 9 aıynda 558 mln dollardy qurasa, BAÁ-ten kelgen ınvestısııalar aǵyny 2022 jyldyń 1 jartyjyldyǵynda 2021 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2 esege ósip, 128,7 mln dollarǵa jetti.
Birikken Arab Ámirlikteri Qazaqstanǵa Parsy shyǵanaǵyndaǵy Arab memleketteriniń yntymaqtastyq keńesi elderiniń ishindegi negizgi ınvestor. Jalpy, 2005 jyldan bastap 2022 jyldyń 1 jartyjyldyǵynda deıin BAÁ-ten kelgen tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵyny 2,9 mlrd dollarǵa teń.
Sonymen qatar 2022 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimetke sáıkes, Qazaqstanda Birikken Arab Ámirlikteri kapıtalynyń qatysýymen 371 zańdy tulǵa tirkelgen. Búgingi tańda 5,3 mlrd AQSh dollary somasyn quraıtyn 28 joba iske asyrylyp jatyr», dedi vıse-mınıstr.
R.Vasılenkonyń aıtýynsha, Investısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisim ınvestısııalyq qyzmetti júzege asyrýda ınvestorlardyń quqyqtaryna kepildikterdi bekitý jolymen yntymaqtastyq úshin quqyqtyq sheńberler qurýdy kózdeıdi.
Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy talqylandy. Budan bólek, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrikmenstannyń Úkimeti arasyndaǵy Azamattyq qorǵanys, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qaraldy.
Májilistiń jalpy otyrysynda depýtat Fýat Satybaev ant berdi. Sonymen qatar jalpy otyrysta palata depýtattary Fýat Satybaevty Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń quramyna saılady.
Jıyn sońynda birqatar depýtat tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýal joldady. Sálimjan Naqpaev Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevqa joldaǵan saýalynda Jaıyq ózenine qatysty másele kóterdi.
«Jaıyq ózeninde 2018 jyldan bastap, ásirese Kaspıı teńizine quıatyn ózenniń saǵasynda sý deńgeıiniń kúrt tómendeýi baıqalady. Qazirgi ýaqytta teńizge quıatyn Jaıyq ózeniniń tereńdigi nebári 40-50 sm quraıdy. Sý deńgeıiniń mundaı apatty tómendeýi birneshe salalarǵa áser etedi.
Birinshi, halyq sharýashylyǵynyń balyq salasynda. 5 myńǵa jýyq balyqshyny biriktiretin 800-ge jýyq balyq aýlaý brıgadasynyń teńizge turaqty túrde shyǵýǵa múmkindigi joq. Bul balyq aýlaý lımıtin oryndamaýǵa jáne jergilikti qazynaǵa salyqtyń túspeýine ákeledi. Iаǵnı eń negizgisi – balyqshylardy jalǵyz tabys kózinen aıyrady», dedi S.Naqpaev. Ekinshiden, bul jaǵdaı Qazaqstan Respýblıkasy UQK Shekara qyzmetiniń Jaǵalaý kúzeti kemeleriniń teńizge kirýine jáne shyǵýyna eleýli qıyndyq týǵyzady. Úshinshiden, ekologııalyq qaýipsizdikke de áser etedi.
«Nort Kaspııan Opereıtıng Kompanı» (NKOK) kompanııasy – elimizdegi teńiz munaı-gaz ken oryndaryn ıgerýdiń iri jobasy retinde Soltústik Kaspıı jobasynyń operatory. Teńizdegi Qashaǵan ken ornynda túrli apattar bolǵan jaǵdaıda munaıdyń teńiz betine tógilý qaýpi bar. Sondyqtan Jaıyq ózeniniń teńizge quıatyn jerine jaqyn jerde «Soltústik Kaspıı munaıynyń tógilýine áreket etýdiń ekologııalyq bazasy» ornalasqan. Ol apat kezinde teńizge taraǵan munaıdy shuǵyl túrde jınaýy kerek.
Sý deńgeıiniń Jaıyq ózeniniń atyrabyndaǵy 1,4 m synı belgiden tómen túsýi munaıdyń avarııalyq tógilýin jedel joıý maqsatynda mamandandyrylǵan kemelerdiń ótýine múmkindik bermeıtin jaǵdaıǵa ákeledi. Úkimet saǵaty kezinde bizge jyl saıyn tereńdetý jumystaryna qarajat bólinetini týraly habarlandy. Biraq bul jumystardyń nátıjesi ózenniń synı taıazdanýyna ákeldi. Demek atqarylǵan jumystar tıimsiz bolyp otyr», dedi S.Naqpaev.
Budan bólek, taǵy birneshe depýtat saýaldaryn joldady.
