Sábıttiń iriligi, Ázilhannyń iniligi

Osy fotoda sol jaq shette turǵan – Qazaqstan­nyń halyq jazýshysy (1990), Memlekettik syılyq­tyń laýreaty (1987), Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń Qurmetti azamaty Ázilhan Nurshaıyqovtyń týǵanyna aldaǵy jeltoqsan aıynda 100 jyl tolady. «Týǵan jylym eskishe ıt, jańasha 1922 jyly eken. Ony jaqyndarymnyń bári biledi. Biraq qaı aıda, qaı jyly týǵanym eshkimniń esinde joq. Soǵym eki kezde soıylady eken: baılar – noıabrde, kedeıler dekabrde soıatyn bolsa kerek. Muny eseıgen kezde ákemnen surap bildim. Ákem kedeı kisi bolǵan. Endeshe, men dekabrde týǵanmyn. Dekabrdiń qaı kezi – basy ma, ortasy ma, álde aıaǵy ma? Basyna da, aıaǵyna da jaqyn ortasyn alaıyn. Osylaı dep eseptep, es bilgennen keıin 1922 jyly 15 dekabrde týdym dep jazatyn boldym», degen eken qalamger óziniń esteliginde.

Ázekeń jazýshylyǵynan bóten Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys ardageri. 1941 jyly jeltoqsan aıyn­da ákesimen birge maıdanǵa shaqyrylady. «Besinshi jeltoqsanda voenkomattan áskerge sha­qyr­­ǵan qaǵaz keldi. Keshke deıin aýyl aralap, aǵa­­ıyndarmen qoshtastyq. Ár úıden dám tattyq. Úlken­der batalaryn berip, kishiler tilektestik bil­dirdi», delingen jazýshynyń esteliginde. Ákesi Nurshaıyq Ýkraınany jaýdan azat etip júrip 1943 jyldyń kúzinde Poltava mańyndaǵy Zýb­kovo qalasynda qaza tabady. О́zi bolsa, 1941 jyly Almatyda jasaqtalǵan 100-shi qazaq brıgadasy quramynda soǵys aıaqtalǵanǵa deıin maıdan shebinde boldy.

«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degendeı 1944 jyly qyrkúıek aıynyń ortasynda joǵaryda gazette sýreti jarııalanǵan úsh jaýynger týǵan eline maıdannan delegat bolyp oralady. Osy kelgen saparynda bular úlken jazýshy Sábıt Muqanovtyń shańyraǵynan dám tatyp, batasyn alady. Osy kezdesýde Ázilhan aǵa Sábeń óz qolymen syılaǵan ataqty «Sulýshash» poemasyn júk qapshyǵyna salyp maıdanǵa alyp qaıtady. Bul oqıǵa jaıly maqala barysynda arnaıy toqtalyp, keńinen áńgimeleıtin bolamyz.

* * *

Tarıhı kezdesý týraly Á.Nurshaıyqov 2005 jyly jaryq kórgen 10 tomdyǵynyń 3-kita­by­nyń 307-betinde: «Birinshi Belarýs maıdanynda birinshi Brest atqyshtar dıvızııasynyń úsh jaýyngeri Almatyǵa kelip, maıdanǵa qaıtqaly da­ıyndalyp jatyr edik. Bizdiń dıvızııa Qazaqstan­da jasaqtalǵan burynǵy 100-derbes atqyshtar brıgadasy negizinde qurylǵan bolatyn. Biz sol bólimnen týǵan elge delegat bolyp kelgenbiz. Kırov kóshesindegi «Esik» meıramhanasy ol kezde «Delegattar úıi» dep atalatyn. Sonyń ekinshi qabatynda edik. Tańerteń korıdordan: «Álgi maıdanshy jigitter qaıda turady?», degen qarlyǵyń­qy bir daýys estildi. Odan keıin bizdiń esigimiz qaǵyldy. Ústinde juqa aq plashy bar tórtbaq deneli, býryl shashty adam bólmege kirdi.

 – Aý, batyrlar, sender munda ekensińder ǵoı, – dedi kelgen adam daýysy tamaǵyna sýyq tıgendeı qyryldaı shyǵyp. Jańaǵy korıdordan estilgen ún osy kisiniki edi. – Men senderdi taba almaı júrsem.

Osy arada meniń esime Ortalyq Partııa komıtetindegi Qapparov degen jigittiń keshegi aıtqan sózi sap ete qaldy. Ol: «Sender aýyldaryńa ketkennen beri jazýshy Sábıt Muqanov izdep júr. Keshe de, búgin de telefon soqty. Men ol kisige sender jatqan jerdiń ádiresin berdim», – degen edi. Biz maıdannan kelip Almatyda 2-3 kún bolǵannan keıin, 5 kúnge ulyqsat alyp, oblystaǵy úıdi-úıimizge ketip, sodan keshe ǵana oralǵan bolatynbyz. «Endeshe, bala kúnimizden sýreti tanys Sábıt Muqanov aǵaı osy kisi boldy-aý», dedim men ishinen» dep jazypty.

Qıyrdaǵy qan maıdannan ýaqytsha oralǵan qazaq jigitterin izdep kelip, mol qushaǵyna alyp turyp «Bul meniń maıdandaǵy bárińdi de, tirińdi de, ólińdi de qysqan qushaǵym» deýi Sábeńniń naǵyz abyzdyq dárgeıge jetken, qıyn kúnderdi basynan ótkerip jatqan halqyna, qan maıdanda qan keship júrgen azamattarǵa degen izgiligi emes pe?! Jalpy Sábıt Muqanov kózi tirisinde elimiz bastan ótkergen tarıhı-saıası oqıǵalardan tys qalyp kórgen emes. Búgingi tańda dańǵyl jazýshy, halyqshyl tulǵa, buqarashyl qalamgerdiń atyna kúıe jaǵyp, artyq áńgime aıtyp júrgen jastardyń isi naǵyz nadandyq, ózin áıgileýdiń, tanymal bolýdyń jalǵan jarymsaq tásili ǵana.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Sábeń «Pravda» gazetine jarııalanǵan qazaq halqynyń maıdandaǵy uldaryna joldanǵan jalyndy hatqa birinshi bolyp qol qoıǵandardyń biri, ári 1943 jyly kóktemde Keńes Odaǵynyń Batyr Málik Ǵabdýllın Almatyǵa delegat bolyp kelgende, ol kisiniń de aldynan shyǵyp «Árbir qazaq jaýyngeri jaý ala almaıtyn qamal bolsyn», dep maıdandaǵy erlerge sálem aıtyp qana qoımaı: «...Málik týraly roman jazýdy oılaımyn. Ol úshin Máliktiń týǵan jerine barý jáne maıdanda júrgen jerlerin kórý qajet», dep Úmit Balqashevqa hat jazýy jaıdan-jaı emes (Málik ǵıbraty.//«Egemen Qazaqstan» gazeti, 6.10.2016 jyl).

* * *

Áńgimeni ári qaraı sabaqtasaq, Sábeń úsh jaýyngerdi úıine qonaqqa shaqyrady. «Úıge kelip, Márııam jeńgeleriń qolynan dám tatyp ketińder!». Úsh soldat bar qazaq qurmetteıtin ataqty jazýshy shańyraǵyna shaqyrady dep oılamasa kerek, abdyrap qalady. Maıdanger jigitterdiń tosylyp qalǵanyn baıqaǵan Sábeń bir japyraq qaǵazǵa: ­«ýl. Artıllerııskaıa, 39, kv.4. Muqanov Sábıt» dep úıiniń mekenjaıyn jazady da jaılap ornynan kóteriledi. «Eki saǵattan keıin daıyn bolyńdar, úıde kútem».

Osy oqıǵa jaıly qalamger Ázilhan Nurshaıyqov óziniń bertinde jazylǵan esteliginde: «Almatynyń Alataý jaq betkeıindegi, shyǵystan batysqa qaraı jarysa jónelgen uzyn kóshelerdiń biri – qazirgi Qurmanǵazy kóshesi ol kezde Artıllerııa kóshesi dep atalatyn. Sol kósheniń boıyndaǵy bir qabat, eni men kóldeneńi birdeı kerege kóz shıfer shatyrly aq úıdi op-ońaı taptyq. Sábeńniń Arystannan keıingi er jetip qalǵan ekinshi balasy Marat bizge esik aldynda kezdesip, úıine ertip kirgizdi» deı otyryp, – jazýshynyń úıi qabyrǵa toly kitap boldy. Kitaptan bos jerde jazý ústeli tur. Onyń aldyna sary sapııan bylǵarymen tystalǵan uzyn dıvan men bir kisilik shuńǵyl kreslo qatar qoıylypty. Biz dıvanǵa jaıǵastyq ta, Sábeń kresloǵa otyrdy. Ol kisi maǵan qyryn qarap otyrǵandyqtan, bet-júzin esime saqtap qalýyma múmkindik týdy. Ol mańdaıy jarty qarys bop bitken, búırek bet aqshubar kisi eken. Astyńǵy erni dúrdıińkileý, ústińgi erniniń joǵary jaǵyn ustaramen uqyptap basyp otyratyn tyǵyz ósken býryl murt japqan. Alysyraq qaraǵanda, Sábeńniń kózderi qysyńqylaý sııaqty kórindi, deıdi.

Qysqasy, qońyr qozydaı montıyp otyrǵan úsh soldatqa Sábeń ústel ústinde jatqan «Sosıalıs­tik Qazaqstan» gazetin kórsetedi. Bul gazette úsh soldattyń fotosy jarııalanǵan eken (sýrettegi). – Biz de gazetke úńildik, – dep jazypty Ázilhan aǵa. – Gazet betine úsheýimizdiń sýretimiz jarııalanyp, oǵan qosa «Delegasııa keldi» degen taqyryppen shaǵyn maqala basylypty. Biz aýylymyzǵa ketip qalǵandyqtan bul oqıǵadan habarsyz edik...

* * *

Joǵarydaǵy oqıǵadan nendeı oı túıemiz? Ataǵynan at úrketin Sábıt Muqanov maıdannan oralǵan úsh jaýyngerdi gazetke shyqqan sýretteri arqyly arnaıy izdep taýyp, onymen qoımaı óz shańyraǵynan dám tatyryp attandyrýy izgilik emeı ne?!

Árıne, Sábeń otyrǵan jer qazaqy áńgimeniń qaınaryndaı aǵytylary haq. Bul joly da solaı bolǵan tárizdi. Bir kezde kósile sóılep otyrǵan jazýshy úsh jaýyngerden Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova jaıly surap qalyp­ty. Bul Ázaǵanyń taqyryby bolatyn. О́ıtkeni Nurshaıyqov Mánshúktiń túıdeı qurdasy hám soǵysqa birge shaqyrylǵan maıdandasy. Úlken jazýshynyń suraǵyna oraı Ázilhan Nurshaıyqov: «Men Mámetovany úsh ret kórdim. Alǵashynda, 1942 jyldyń jeltoqsanynda artıllerııa dıvızıonynyń shtabynan brıgada shtabyna donesenıe aparǵanda kezdestim. Onda Mánshúk brıgada shtabynda pısar bolatyn. Ekinshi ret – 1943 jyly 5 mamyrda baspasóz kúnine arnap brıgadalyq gazettiń redaksııasy ótkizgen jaýynger tilshilerdiń sletine qatystym. Sletten keıin ortamyzda Mánshúk bar tórt-bes jaýynger men bir-eki ofıser bólimshege birge qaıttyq. Bul kezde Mánshúk pýlemetshi mergen qyz atanyp júrgen-di. Soldattyq ómirdiń barlyq ystyq-sýyǵyna pisip, shırap, óńi kúreńitken, búırek betti, ótkir qara kózdi sıda qyz jas jolbarystaı shıyrshyq atatyn edi. Biz jolda ony óz batalonyna ákelip saldyq. Sonda Mánshúk jer úıiniń qasynda turyp: «Átteń, jaýdy jeńip, Almatyǵa aman-esen baryp, dál osyndaı jer úıde tursam da, armanym bolmas edi» dep aıtty» dep, óz kýá bolǵan sátterdi Sábeńe aıtyp bergen eken (Á.Nurshaıyqov. Tańdamaly shyǵarmalar. 3-tom. Almaty:, Qazyǵurt.  2005. – 312-313 b.).

Odan keıin aǵa serjanat batyr qyzdy sońǵy ret 15 qazan kúni kórgenin, Mánshúk stanokty pýlemetin arqalap sapta ketip bara jatqanyn, erteńinde alaı-dúleı shaıqas bastalyp, 1943 jyldyń 16 qazan kúni ol erlikpen qaza tapqany jaıly estigenin aıtady. Sodan tebirenip tolǵanyp, «Jan qurby» dep jyr jazǵanyn jetkizedi.

Sábeń bolsa: – Ázilhan sol jazǵan jyryń­dy kórsetshi, – dep ótinedi. Bul oqıǵa týraly Á.Nurshaıyqov óziniń esteliginde: «Sábeń meniń óleń jazylǵan dápterimniń alǵashqy onshaqty betin aqtaryp shyǵyp «Jan qurby» degen óleńdi taýyp aldy da, jazýymdy erkin ajyrata almaǵandyqtan: – О́ziń oqyp jibershi, – dep maǵan usyndy» deıdi. Úlken jazýshy ótingen soń Ázekeń:

Qara kóz, qazaq qyzy Mánshúk batyr,

Ornatqan dushpanyna zamanaqyr,

О́ltirgen talaı sumnyń qanyn shashyp,

О́neriń esten ketpes tolyp jatyr.

Abyroı-ataǵyńa namysyń saı,

Isine qaharmandyq kóńilim jaı,

Keremet keshegi ótken erligińdi,

Eshqashan umytpaspyz jan qalqataı.

Dushpannyń ortasynda jalǵyz qaldyń,

Jalyndap, jasqanbastan urys saldyń,

Boıdaǵy ot, bolat «maksım» serigińmen,

Jaýyńnyń eki júzdeı janyn aldyń,

Synǵan joq ólseń-daǵy seniń saǵyń,

О́shken joq, órleı tústi, jastyq baǵyń,

Eske alyp, ataǵyńa bas ıemiz,

Jan qurby, torqa bolsyn topyraǵyń, –

dep terlep, tepship oqyp beripti.

Mán-jaıdan habary mol Sábıt Muqanov bul jyrdy tereń kúrsine otyryp tyńdaǵan eken. Sońynda: «Ázilhan, andaǵy óleń kitapshańdy maǵan tastap ket. Men tegis oqyp shyǵaıyn da, zamechenıelerim bolsa aıtaıyn. Erteń kelip, alyp ketersiń, maqul ma?» deıdi.

Sóıtip, bul dápter sol kúıi Sábeńniń qolynda qalyp qoıady. Uqypty jazýshy keıin jas qalamgerdiń qurbysynyń qazasyna arnap jazǵan jaýqazyn jyryn jerde qalmasyn dep «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1944 jylǵy 28 qarasha kúngi sanyna jarııalatypty (sýrette).

Qonaq jaýyngerler sybaǵa asyn iship, attanar aldynda Sábeń qoıyn dápterin shyǵaryp úsh soldattyń Qazaqstanda turatyn týys-týǵan­darynyń ádiresin jazyp alypty. Mysaly, Ázilhan Nurshaıyqov – Semeı oblysy, Jarma aýdany. Qabysh Mýsın – Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdany. Táken Maıshynov – Taldyqorǵan oblysy Aqsý aýdany. Keıin osy úsh aýdan basshylaryna óz atynan hat jazyp, jaýyngerlerdiń artynda qalǵan otbasy, týys-týǵandaryna kómektesip turýyn ótingen eken. Bul da úlken izgilik emes pe?!

Sábeń jigittermen óz shańyraǵynda qoshta­syp turyp: «Men sendermen birge qazaqtyń bir qyzyn da maıdan shebine jiberemin» dep shkaf­­ta turǵan «Sulýshash» poemasynyń bir dana­syn sýyryp shyǵyp: «Brest atqyshtar dıvızııa­sy­nyń jaýyngerlerine, senderdiń Otanǵa degen mahab­battaryń Sulýshash – Altaı – Qaısar arasyndaǵy dostyq, joldastyq mahabbattaı berik bolyp, jaýdy jaıpaı, jeńispen elge kelińder dep. Avtor. 1994 j. 30 qazan. Almaty» dep qol qoıyp ustady. Sóıtip, bul kitap Ázilhan arqyly maıdanǵa barady.

* * *

Úsh jaýynger 1944 jyldyń qarasha aıynyń aıaǵynda dıvızııaǵa oralady. Ol tusta Brest atqyshtar dıvızııasy marshal Rokossovskııdiń basqa­rýyndaǵy I-Belarýs maıdany quramynda Býg jáne Narev ózenderiniń quıǵanynda bekiniste turǵan eken. Bul quram keshikpeı Polshany jaýdan azat etip, 1945 jyldyń 19 qańtarynda Shyǵys Prýssııaǵa basyp kirip, tórt táýliktiń ishinde: Naıdenbýrg, Tannenbýrg, Edvano, Allenshtaın qalalaryn, arada apta ótkende, Lıkk, Noıendorf, Bıalla qalalaryn tize búktiredi. Osylaı ekpindeı umytylǵan qazaq sarbazdary aqpan aıynda: nemistiń iri ortalyqtary Torýn, Dansıg, Elbıng, Hoınıse, Týheldi tolyq ıelenedi.

«Aıaǵymyzben jaý jerin taptap kele jatqan bizdiń kókiregimizde týǵan el jatty. Jaýdyń ár qalasyn alǵan saıyn kózimizge asqar Alataý, súıikti Saryarqa elesteıtin edi. О́ıtkeni týǵan el bizben birge, qasymyzda, jeńimpazdar sapynda boldy. Sál tynys bolsa, jaýyngerlerdiń jabyla oqıtyny «Abaı» romany men «Sulýshash» poemasy edi» dep jazypty Ázilhan aǵa bertindegi esteliginde.

Osyndaı alapat joryq kúnderiniń birinde, naqtyraq aıtqanda 18 aqpan kúni gvardııa serjanty Ázilhan Nurshaıyqov dastarqanynan dám tatyrǵan zańǵar jazýshy Sábıt Muqanovqa maıdan shebinen hat jazady. О́ıtkeni ótken jyly Almatydan attanarda Sábeń barǵan soń barlyq mán-jaıdy baıandap hat jazyp tur dep amanat aıtqan edi. Maıdanger óziniń sálem hatynda, qazaq jaýyngerleri jaýdy japyryp, fashıster ordasyn oırandap kele jatqanyn, osy bir nátıjeli jeńiske Alataýdyń bókterinde jatyp-aq, qan keship júrgen qazaq jigitterin nárli sózben jigerlendirgen sizdiń de úlesińiz bar, dep hatyn aıaqtapty.

Soǵystan keıingi mamyrajaı ýaqyt – 1950 jyly Sábeńniń 50 jasy el kóleminde atap óti­ledi. Osy mereıtoıǵa «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti 23 mamyr kúngi sanyn arnaıdy. Gazettiń ortadaǵy aıqarma betine: qolyna qalam-naızasyn tolǵaı ustap, ertedegi qazaq batyrlary sııaqty tulpardyń ústinde turǵan Sábıt Muqanovtyń tulǵasy salynyp, onyń «50» degen sıfrmen salynǵan bıik bógetten orǵytyp bara jatqan sáti beınelenedi. Gazettiń osy sanyna kóppen birge Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Oqopqa kelgen kitap» atty shaǵyn sýretteme-jazbasy jarııalanǵan eken.

Osy maqalasynda Á.Nurshaıyqov, joǵaryda aıtylǵan oqıǵalardy jáne avtordyń qoltańbasymen maıdanǵa kelgen poema jaıly táptishtep jazyp, sońǵy sózin: «S.Muqanov adamdy ózine tartyp turatyn ózgeshe qasıeti bar adam. Ony baýyrmaldyq deýge bolady. Ol kisiniń baýyrmaldyǵy adamnyń mamandyq turǵysyna, qyzmet dárejesine, úlken-kishiligine, ulttyq tegine qaramaıtyn. Sábeńniń osy baýyrmaldyǵynyń arqasynda kóp adam onymen dos, syılas, syrlas, saparlas, tabaqtas boldy. Onyń túpsiz áńgimelerin tyńdap, jazýshyny janymen baqylady» dep jazǵan eken.

Sózimizdi túıinder bolsaq, «Sábıttiń shy­ǵar­malary – qazaqtyń kórkem shejiresi, ózi – baýyrmaldyqtyń úlgisi» dep zamandasy Ǵabıden Mustafın aıtqandaı, dál qazirgi qazaq qoǵamyna izgiligi mol, qaıyrymy taýdaı obal men saýapty ­aıyra alatyn, kisiligi kemel Muqanov sııaqty tulǵalar jetispeı jatyr.