Ádebıet • 07 Jeltoqsan, 2022

Ejelgi tarıhtyń eskerilmegen paraǵy

212 ret kórsetildi

Jaqynda Almatydaǵy «Abai baspasy» Záripbaı Oraz­baı ázirlegen «Uly tarıh jáne Uly áýlıeler» atty jı­naqty jarııalady. Ol Aqtan sopy Qutbtyń «Bizdiń tarıhymyz» (1730) dep atalatyn shaǵataı qarpindegi qol­jazbasy negizinde daıarlanǵan. Onda Shyń­ǵys hannyń (qoljazbada – Shyńǵyz) eń senimdi qolbasshysynyń biri Noqta (keı derekte Buqyrshyn) noıan men onyń aǵasy Oraqty urpaqtarynyń XVIII ǵasyrdyń basyna deıingi tarıhy baıandalǵan.
Atalǵan kitaptaǵy túrkiler men Shyńǵys hanǵa qatysty málimetter Ra­shıd ad-dın Fa­zýllah Hamadanıdiń «Jamıǵ at-taýarıh» (1316) jáne Sharaf ad-dın Álı Iazdıdiń «Zafarnama» (1425) eńbekterindegi derekterge sáıkes ke­ledi. Jınaqqa Bekasyl áýlıeniń «Zıkzal» murasy týraly derekter men Máshhúr Júsiptiń estelikteri, sondaı-aq akademık Ǵarıfolla Esimniń «Shyńǵyz han týraly tosyn pikir» atty maqalasy engen. «Uly tarıh jáne Uly áýlıe­ler» kóne zamannan osy kúnge deıingi el tarıhyn durys baıyptaýǵa járdemin tıgizedi.
7 jeltoqsan kúni saǵ. 15.00-de elordadaǵy Akademııalyq kitaphanada kóne tarıhtan maǵlumat beretin «Uly tarıh jáne Uly áý­lıeler» atty jınaqtyń tusaýkeseri ótedi.

Aqtan sopy Qutbtyń «Bizdiń tarıhymyz» atty kitabynyń 1-bó­liminde adamzattyń jara­tylǵan dáýiri, Ydrys (ǵ.a.s.) pen Nuq (ǵ.a.s.) paıǵambarlardyń ta­­rıhy, túrki taıpalarynyń paıda bolýy, olardyń alǵashqy mekendegen aımaqtary, ondaǵy jer-sý ataýlarynyń (Talas, Shý, Balqash, t.b.) negizi, taıpa-rý atyna aınalǵan adamdardyń málimeti, olardyń urpaqtary, Eýrazııa keńistigine qalaı tara­ǵany, ulttarǵa bólingeni týraly baǵa jetpes derekter kel­tirilgen. Mura mazmunynda Nuq paıǵambar topan sýdan keıin Týran degen ataýǵa ıe bolǵan jer­lerdi Iafas atty ulynyń enshisine beredi. Onyń alǵashqy qonysy – Kýr taý (Qara taý). Iafastyń Túrik, Hazar, Saqlab, Rýs, Meshek, Chın, Qamar, Kımal (Tıbıt) atty toǵyz ul týady. Iafas bı­leýshi bolǵan kezde, onyń esimine «bıleýshi-patsha» uǵymyn ańǵartatyn «qa­ǵan» degen sózdi tirkep ataıtyn. Túrik te, onyń urpaq­ta­rynan shyqqan Qyrqyz (Qyr­ǵyz), Ja­laıyr, Naıman, Arǵyn sııaq­ty ulyqtar da «qa­ǵan/ han» degen dárejege ıe bolǵan deli­nedi.

Túrikten Álinja, Tútik, She­gil, Ber­sen­jar, Emlaq, Tarpaq, Týr degen uldar ta­raıdy (kitapta olardyń 4-býynyna deıingi she­jiresi bar). Olardyń ishinde ha­lyqqa tanys Qyrqyz (Qyrǵyz), Jalaıyr, Qordaı, Alban, Qulan, Naıman, Nádúlish, Arǵyn, Týba, Býırat, Baıqal, Jaqýt, Tańqut, Shanqut, Uranqaı, Qatýn, Ashına (olar ekeý: birinshisi – Qańqadan, ekinshisi Shyrshyq áýletinen taraıdy), Qotan, Qashǵar, Tárim, Chaqmaq (Shaqpaq), Áris (Arys), Dýla, Afrasııab, Ánkúrán, Shym­ǵan, Shymbaı, Shyrshyq, Sı­­rılı (Sirgeli), Chanchqýlı (Sha­nysh­qyly) t.b. taıpa-rýlar­dyń, to­ponımderdiń ataýy ushy­rasady.

Kitaptaǵy dereginde Iafas­tyń ur­paqtary 5-býynǵa jetkende meılinshe kóbeıip, bas­tapqy mekendegen aımaǵy tir­shiligi úshin tarlyq qylady. Son­dyqtan Túrik áýletin Kýr taý­ǵa qaldyryp, keıingi uldaryn áýletimen qosa basqa aımaqqa qonys aýdartýdy uıǵarady.

Túrik 240 jyl ómir súrgen («Túrik – laqap aty, túbiri arab­tyń «aqyldy, dana, danyshpan» uǵymyn beredi; Túrik Saı­ramda ólip, sol jerge qoıyldy. Saı­ram – Túriktiń Týr degen kenje uly­nyń laqap esimi» de­lingin qoljazbada), osy ýaqyt ara­ly­ǵynda onyń birneshe ur­paǵy dúnıege kelip, ósip-ónip kóptegen uryqqa (ataǵa) bólinip, bólek ómir súre bas­taıdy. Sondyqtan ol kenje uly Týr­dy ońtústikke qaldyryp, odan soń Alyn­janyń Debaqýı, Dıp Jaqyı, Qańqa degen uldarynan taraǵan urpaqtaryn Kýr taýdan (Qara taýdan) Talasqa deıin jáne odan ári Shý ózeniniń aralyqtaryndaǵy aımaqtaryna qonystandyrady. Qalǵan Tútik, Shegil, Bersenjar, Emlaq degen ul­dary men olardan taraǵan urpaqtaryn basqa aımaqtarǵa ornalastyrý úshin uly kóshti bastaıdy. Ol kóshirmek bol­ǵan­da, ózen jaǵalaýyndaǵy otyrǵan ur­paǵy ornyqqan jerinen ket­kisi kelmeı, birshama talasty («Ta­las» toponıminiń negizi) deıdi.

Onyń kóshi alǵashynda ózen­nen (Shý) ótip, onyń soltús­tiginde kóldeneń jatqan taýǵa kez­desedi. Odan ótken kezde bir úlken kólge (Balqash) shyǵady. Sol jerde Túriktiń Balqash atty qyzy jolbarystan úrkigen ógizden qulap, mert bolady. So­dan este qalsyn dep, kólge Bal­qash ataýy berilgen desedi.

Olar shyǵysqa qaraı júrgen kezde, kólge kelip quıyp jatqan bir ózenge tap bolady. Ol ózen­nen óter kezde Qordaıdyń Ilı degen áıeli sýǵa tunshyǵyp qaı­tady. Ony ózenniń bergi betine jerleıdi. Sonda Qordaı súıikti áıeliniń beıitin aıdalaǵa jalǵyz tastap ketkisi kelmeı, Túrik atasynan sol jerde qalýǵa ruqsat alady. О́zenge Ilı (Ile) degen ataý beredi (Ileniń oń jaǵalaýyna Shegildiń Alban degen perzenti qonys tebedi).

Uly kósh sodan soń shyǵysqa qaraı júrip otyryp, kóldeneń jatqan asa bir bıik taýǵa tire­ledi. Túrik ata ońtústik pen sol­tústik taraptaǵy aımaqtarǵa ba­ryp qaıtqan ýaqyt aralyǵynda onyń Jalaıyr (shyn aty – Kók­jal) atty ne­me­resi bıik taý­dyń (Altaı) basyna shyǵyp, kóp jerin aralap, onyń ásem tabı­ǵatyn unatyp qalady. Sol Túrik atasynan mol aımaqty qonys retinde enshilep alady. Sonda Jalaıyrdyń inileri Alban men Qulan jáne olardyń ákesi Shegil Jalaıyrmen qalǵylary kele­tinin aıtady. Túrik bul ótinishti qabyl alyp, olarǵa sol taýdan (Altaıdan) Qordaı qalǵan ózenge deıin jerlerdi beredi. Olar alǵashynda atalǵan taý men sol taýdyń etegindegi ózenniń boıyna qonystanady. Sol jerde Jalaıyrdyń bir jasar balasy Túriktiń saýsaǵyn tistep alady. Sonda Túrik: «My­na bala ózi sábı bolsa da, tisi ere­sekti­kindeı eken» depti, sodan «Ertis» bop kete bardy deıdi ápsanada (gıdronım tórkini).

Túrik ata sol jerde qystap qalady. Sol jyly qys óte qatty bolyp, adamdar kúızeliske ushy­raıdy. Ol kezge deıin adamdar otty qurǵaq aǵashtardy bir-birine ysqylap júrip alady eken. Kún qatty sýyp ketken kezde, Bersenjardyń uly Ná­dúlish qurǵaq aǵash izdep júrip qatty yzalanady da, bir tasty ekinshi tasqa uryp, ot shyǵaryp alady. Munyń sharapaty – adamzatqa ot keledi.

Kóktemniń ortasy aýǵan kezde Túrik qalǵan balalaryn jınap alyp, soltústikke qaraı taýdy jaǵalap jolǵa shyǵady. Aq sýly ózenge jetedi. Naımannyń anasy men Jalaıyrdyń anasy týǵan apaly-sińlili eken, alǵashqysy ózennen ári asyp ketkisi kelmeıdi. Onyń baýyrlary Nádúlish, Arǵun (Arǵyn), Týba, sosyn olar­dyń ákesi Bersenjar da Naı­man qalǵan aımaqta ornyǵýǵa Tú­rikten ruqsat suraıdy. О́ti­nish qanaǵattandyrylyp, Ber­senjarǵa «Urpaqtaryń osy tus­tan batysqa qaraı qonystana bersin!» dep, nusqaý beredi de, qalǵan urpaǵyn ertip álgi aq sýly (Berel) ózennen ótip, ári ketedi. Bersenjar bolsa atasynyń aıt­qanyn oryndap Nádilúsh, Arǵýn, Tý­bany batys jaqqa kezek-ke­zegimen ornalastyrdy.

Aq sýly (Berel) ózennen ót­kennen soń Jalaıyr men Naı­mannyń naǵashysy – Qyrqyz (Qyrǵyz) óz qaryndastarynan alys ketýdi qalamady. Sóıtip, ol da óti­nish aıtyp, aq sýly ózennen keıingi aı­maqqa qonystanýǵa ruqsat aldy.

Túrik atamyz qalǵan urpaq­taryn ertip shyǵysqa qaraı júrdi de, taǵy bir ózenge kelgen kezde, ol aımaqtarǵa Tútiktiń Jalan men Qam degen balalaryn qonystandyrdy. Bular Qyr­qyzdan alys ketken joq. О́zi týyp-ósken jerleriniń atyn umytpaý úshin qonystanǵan óńiri men sý ishken ózenine Shý dep at qoıdy.

Sodan soń Túrik atamyz qal­ǵan ur­paqtaryn ertip taǵy da shyǵys tarapqa jol tartty. Sol kezde Tútik «ózi perzen­timnen tym alys ketpeıin» dep, ákesinen sol jerde qaldyrýdy ótinedi. Túrik ótinishti qabyl alyp, balasy Selenkeımen birge qaldyryp, ózi ári qaraı ketedi. Sodan baryp Emlaq degen ulyn, onyń Býırat, Baıqal, Jaqýt, Saıyn degen balalaryn ertip alyp, shyǵys tarapqa barlyǵyn ret-retimen qonystandyrady.

Sodan soń Túrik ata keri qaıtyp, Jalaıyrdy qonystandyrǵan taýdyń shyǵys tarapyna kelip, ońtústikke qaraı júredi. Sodan ol taýdyń ońtústigine deıin baryp, Tarpaq degen uly men onyń bar­lyq balasyn sol aımaqqa otyrǵyzady. О́zi nókerlerimen birge Jalaıyrdyń qonysyna qaıta keledi.

Sonda sanap qarasa, Shý óńirinen uly kóshti bastap shyqqannan beri on eki jyl ótipti. Túrik atamyz ýaqyt pen dáýir ólshemderi men onyń sanyn anyq júıege salyp, bylaı deıdi: «Aspandaǵy Burjylardyń sany on eki, jerdegi soǵan múshel, ıaǵnı tuspal jyldardyń sany da on eki, ıaǵnı bir múshel jylynda on eki jyl bar, olardyń árbiriniń mólsheri on eki aı». Sol on eki jyldy «bir dáýir jyly» dep qabyldaıdy (Mysaly, «on dáýir jyly ótti» desek, onda «120 jyl ótti» degendi bildiredi). Sosyn bul 12 mú­shel jylyn bir-birinen ajyratý úshin ár­qaı­sysyna bir janýar-maqulyq ataýyn beredi.

Túrik atamyzdyń osy ósıetine baılanysty urpaǵy jyl sanaýda «múshel jylyn», al dáýirdi ólsheýde «dáýir jyly» esebin qoldanatyn bolypty. Bul dáýir jylynyń esebi, Shyńǵyz hannyń alǵashqy nókerleriniń biri Qushyq noıannyń aıtýynsha, uly qaǵannyń bılik dáýirine deıin (XIII ǵ.) úzilmeı, ıaǵnı 335 dáýir jyly (335 h 12= 4020 jyl) boıy jalǵasyp kelgen.

Joǵaryda atalǵan derekterden shyǵa­tyn qorytyndy: túrkiler – jer betin­­degi eń kóne halyqtyń biri, olar budan 5 myń jyl buryn (joǵaryda kórsetilgen 4020 jylǵa Iafas pen Túriktiń jasaǵan jasyn qosqan kezde) qazirgi Qazaqstan jerinde paıda bolyp, búgin Eýrazııa atalatyn asa úlken keńistikke taraǵan.

Aqtan sopy Qutbtyń kitabynda kór­shiles Qyrqyz (Qyrǵyz) ben Naı­mannyń maly aralasyp ketip, olardy ajyrata almaýynan týǵan daýdy Túriktiń qalaı sheshkeni baıandalady: «Sonda Túrik atamyz ózine ákesi jasap bergen tamǵany kórsetip – ár bir áýlet ózine osyndaı tamǵa jasap alsyn da, maldary men shekaralaryna sonyń belgisin tamǵalasyn. Sonda árkim óziniń shekarasy men malyn ońaı ajyrata alady. Halyq kóbeıgen saıy­n daý­lasý da kóbeıip keter. Bul týraly basqa urpaqtar da qulaqtansyn».

Atalǵan kitapta Idrıs paıǵambar týra­ly óte qundy derekter keltirilgen. «Túrik pen Jalaıyr Úsh basty taýǵa (Altaıdaǵy Muz taýǵa) barady. Sol jerde Túrik taýdyń keskinin tómendegi kólden kórip: «Bul Úsh basty taý maǵan Idrıs paıǵambardyń Mysyrda turǵyzǵan Úsh sýmerin esime túsirip turǵandaı» deıdi. Jalaıyr olar týraly suraǵan kezde Túrik bylaı dep jaýap qatady: «Topan sýynan da, Nuq paıǵambardan da buryn ótken Idrıs paıǵambar juldyzdar ilimin zertteýge qajet bolǵandyqtan, Mysyr (Egıpet) jerinde rasythana (observatorııa) retinde úsh úlken ahram (pıramıda) turǵyzdy. Olardyń ishine zerttegen jumystarynyń qorytyndysyn «sýmer» jazýlarymen jazǵan-tuǵyn. Ol jazýlardy tek Idrıs paıǵambar jáne Nuq paıǵambar men onyń úsh uly ǵana oqyp túsinedi. Al olardan keıin­gilerge ol jazýlardaǵy ilim­derdi ǵana úıretip, jazýdyń ózin úıret­pegen. Ol úsh ahramnyń ornalasýy myna taýdyń úsh shyńynyń ornalasýyna dálme-dál saı keledi eken, ıaǵnı olar Shakarchı (Orıonnyń) ornalasýyna dál saı kelip tur. Onyń keskini seniń tamǵańa meńzegenin men seniń talaıynyń baq-dáýlet ańshysyna meńzep turǵany dep túsindim...Laıym Alla Taǵala bul meńzeýdi jaryqqa shyǵarsyn». Osydan keıin Jalaıyr bul taýdy «Úsh sýmer» dep atady da, onyń kól betindegi keskinin óziniń tamǵasyna úsh ushty taraq túrinde beıneledi».

Ras, tamǵa týraly derekter adamzat tarıhynda erekshe oryn alady. Osy kúnge deıingi barlyq soǵys jer men qoınaýyndaǵy baılyq úshin bolǵany belgili. Sonymen qatar Idrıs paıǵambar qoldanǵan «sýmer» jazýy týraly derek, Oljas Súleımenov dáleldegen «shýmer» jazýy ekeni daýsyz.

Aqtan sopynyń kitabynda Uranqaı batyrdyń tarıhy da jazylǵan. Onyń asqan bahadúr bolǵany, Albannyń urpaqtarynan taraǵan bir áýlettiń Qatýn esimdi sulýyna úılengeni, keıinnen onyń aty bir ózenge bergeni, toǵyz uly men bes qyzy bolǵany, áıeli jolbarystyń júregine jerik bop, jolbarys izdep Býırat pen Qyrqyzdyń (Qyrǵyzdyń) urpaqtary turatyn aımaqtarǵa barǵany, birneshe ulyn Býırat pen Qyrqyzdyń (Qyrǵyzdyń) urpaǵyna úılendirip, óz qyzdaryn solarǵa uzatyp, ónip-ósedi. Kitapta túrki jurtynyń shetinen batyr jáne mergen orman uranqaılary týraly aıtylyp, sodan Sýbtaı (Súbetaı) bahadúrdiń shyqqany baıandalady. Ol Shyńǵyz hannyń senimdi ári bıik dárejeli qolbasshysy bolǵany Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ at-taýarıhynda» ja­zylǵan. Osynda uranqaı men orman uran­qaılarynyń myńdyqtary Shyńǵyz han­­nyń Burhan-Qaldundaǵy «Uly qory­ǵyn» qorǵaǵany, ańshylyqpen aınalysyp, shana men shańǵyny paıdalanǵany aıtylǵan.

«Jamıǵ at-taýarıhta» bylaı delingen: «1224 jyly Shyńǵyz han Ile ózenin oń jaǵalaýyndaǵy Buqa shyjyq degen jerde Úlken Quryltaı ótkizip, onda Ho­rezmshahty jeńgenin toılaıdy. Per­zentteri men jaqyn týystaryna enshi bólip berip, áskeriniń bir bóligin olarǵa úlestiredi. Ásker basshylaryna molynan syılyq beredi. Solardyń ishinde eń joǵarǵy arnaıy dáreje Noqta (Buqyrshyn) noıanǵa tıedi. Ol týraly Shyńǵyz han: «Buqyrshynnyń dárejesi tek hannan ǵana tómen, sondyqtan onyń urpaǵy men jaqyn týysy tarhan bolady!» degen» (171-bet).

Dáreje berý kezegi Noqtanyń týǵan aǵasy Oraqtyǵa kelgende, Shyńǵyz han: «Eı, Oraqty, seniń de atqarǵan qyzmetteriń orasan. Suraǵanyńdy bereıin» deıdi. Sonda noıan: «Álemniń bıleýshisi, maǵan Noqtanyń aǵasy degen dáreje jetedi!» deıdi. Tapqyr sózge rıza bolǵan qaǵan: «Endeshe dárejeń Noqta aǵasy bolsyn» deıdi. Mine, tarıhqa Oraqtynyń dárejesi «Noqta aǵasy» bolyp engen. Muny Oraq­tynyń tikeleı urpaǵy - Aqtan sopy Qutb osy qoljazbada aıtady.

Atalǵan mura derekke toly. Tóleniń uly Qublaı qaǵan taqqa otyrǵan soń (1260) Shyńǵyz hannyń astanasyndaǵy Aryqbuqany jeńip (1264), ımperııa kindigin Kaıfınfýǵa (Qytaı) kóshiredi. Qaıdý han oǵan qarsy shyǵady. Onyń pikirinshe, astana Qytaıǵa kóshirilse, ıeligindegi memleketter men aýmaqtar túgeldeı Qytaıǵa baǵynady ári solar­dyń aýmaǵy bolyp bekitilip ketýi múm­kin. Sondyqtan Qaıdý han Qublaı qaǵanǵa qarsy soǵysqa ásker jınaıdy. Tar­baǵataı men Emildegi Oraqty noıannyń urpaqtaryna baryp, basqa da Jalaıyr basshylarymen kelisip, atoılaıdy. Olar Qaıdý jaqtaǵan Baraq pen Abaqa hannyń soǵysyna da (1270), Qublaı qaǵan men Qaıdý hanmen odaqtas bolǵan Baraq hannyń uly Dýa hannyń arasyndaǵy soǵysqa (1275) da qatysty. Sol uzaqqa sozylǵan soǵys saldarynan kóp shyǵynǵa ushyraıdy, áskermen birge otbasylary kóship-qonyp júredi. Qaıdý qaıtys bolǵannan soń (1302) Shash, Shý óńiri men Iassy, Samarqandy mekendeıdi.

«Bizdiń tarıhymyz» atalatyn qol­jazba sońynda bul eńbek Shyńǵyz hannyń uly Shaǵataıǵa ýázir bolǵan Qushyq tusynda bastalyp, onyń ósıetine sáıkes ár dáýirde tolyqtyrylyp, Aqtan sopy Qutb pen onyń osy kúngi urpaǵyna jet­keni jazylǵan.

Erjan Isaqulov,

saıası ǵylymdar doktory,

muratanýshy-professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Esirtkige esirgender

Qoǵam • Búgin, 22:27

Kıber qylmystyń jańa kelbeti

Qylmys • Búgin, 22:25

El qorǵany er Bógenbaı

Tarıh • Búgin, 22:19

Taǵdyryn teatrmen toǵystyrǵan

Teatr • Búgin, 22:12

Ultqa qyzmet etýdiń úlgisi

Ádebıet • Búgin, 22:07

Tulǵa týraly týyndy

Ádebıet • Búgin, 22:05

Jolbarys jymy

Ádebıet • Búgin, 22:03

Jıyrmasynda jalyn keshken

Poezııa • Búgin, 22:00

Baıanaýyl basyna bulan úıir

Aımaqtar • Búgin, 21:58

El senimin jalǵaǵan joba

Ekologııa • Búgin, 21:57

Jelaıaqtar Astanada jınalady

Jeńil atletıka • Búgin, 21:54

Jádiger bolyp jetken alǵys

Jádiger • Búgin, 21:53

Jánibekti jekpe-jekke shaqyrdy

Kásipqoı boks • Búgin, 21:49

Álem kýboginde top jardy

Sport • Búgin, 21:47

Otpan taýdaǵy salbýryn

Qoǵam • Búgin, 21:38

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 16:27

Uqsas jańalyqtar