Jaqsynyń jalpaq dalasy mal baǵýǵa birshama qolaıly ólke. Terisaqqan tóńiregi qara otqa tunyp tur. Terisaqqan aýylynyń týmasy Seıilbek Joldybaev 2007 jyly «Sofııa» sharýa qojalyǵyn qurǵan. Aýqymdy isti birden qolǵa almaǵany da belgili. Áýeli qabyrǵasymen keńesken. Qarap otyrýǵa bolmas, tyrbanyp tirshilik etken lázim. Biraq salmaǵy besbatpan sharýany qaı taraptan óristetken durys, qolynan ne keler edi, qaı isti bastasa qaıtarymy bolady degen san alýan saýal tún uıqysyn tórt bólip, tynyshyn ábden ketirgen. Aqyry atakásip mal baǵýdy jón kórdi. Onyń ishinde de beıneti besbatpan qara mal. Soltústikte qys uzaq. Qara mal tabandatqan jeti aı boıy qolǵa qarap, qorada turady. Qyrýar jemshóp qajet. Al ony daıyndaý úshin tehnıkań saqadaı saı bolýy ári jaıylym men shabyndyqtyń da jetkilikti bolýy shart. Mine, osy máselelerdi egjeı-tegjeıli oı eleginen ótkizgen Seıilbek mal baǵa qalǵan kúnde tuqymyn asyldandyrý kerek dep sheshti. Keshegi keńes zamanynda bul tóńirekte qazaqtyń aqbas sıyry baǵylatyn. Myńdaǵan maldy baǵyty belgisiz «barterdiń» jutyp qoıǵany da shyndyq. Talaı keńsharlar taqyrǵa otyryp qaldy emes pe?!
Áýeli azdan bastaǵan. Áıtse de, oıyna alǵan sharýa ońynan ońǵarylyp, tepken tasy órge domalaı bastady. Endi bir sát onyń serpin bergen sebebin aıta ketelik. Sharýa qojalyǵynyń basshysy mal tuqymyn asyldandyrýǵa den qoıǵan. Onda da baǵym-kútimin, ereksheligin, eń bastysy, artyqshylyǵyn jaqsy biletin qazaqtyń aqbas maly. Negizinde mal baqqan qazaq qaýymy tórt túlik malyn tabıǵı suryptaýdan ótkizip, tól týyndysyna aınaldyrdy desek artyqtyǵy joq. Bir ǵajaby, mal da tabıǵatyna tartady eken. Máselen, ońtústikte, áıtpese shyǵysta baǵylǵan sıyrlar boıshań ári iri bolyp keledi. Tabıǵaty qataldaý, qýań aımaqtarda ósirilgen sıyrlardyń denesi shaǵyndaý bolǵanymen, tabıǵattyń qatal synyna tózimdi. Al aqbas sıyr malshynyń mańdaı terin aqtaıtyny daýsyz. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin tól malymyz týraly bir aýyz sóz aıta ketsek artyq bolmas. Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, qazaqtyń naǵyz aqbas qara maly túsi qyzyl, baýyry men sıraǵy aq bolady. Keýdesi keń, meılinshe etti, aıaqtary qysqa ári berik keledi. Malmen kózin ashqan qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, ábden jetilgen buqasynyń ortasha salmaǵy 800-900 kılo tóńireginde. Sıyrynyń ózi 450-500 kılo salmaq tartsa kerek.
– Jeti-segiz aılyq torpaqtar 200 kıloǵa erkin jetedi, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Seıilbek Joldybaev. – Men qańtar aıynda tól alamyn. Sonda buzaýlarym kúzge deıin ábden kóterilip, boıyna et jınap, ósip qalady. Atam qazaq «mal baqqanǵa bitedi» dep tegin aıtpaǵan. Mal basy kóbeıýi úshin sol maldyń ishinde óziń júrip, beınetin belden keshseń ǵana berekeniń aýyly jaqyndaıdy. Ilkiden qalǵan ǵıbrat osy.
Baǵzy zamannan beri tórt túliktiń jaıyn bizdiń jurt jetik bilgen. Keıbir tarıhı shyǵarmalarda Alash dalasynda kók shalǵyny belden keletin jaıylymda ósken qazaqtyń qara malynyń eti Reseıdiń bazarlarynda jaqsy baǵalanǵany jazylǵan. Ien dalanyń tósin tórt túlik toltyrǵany da anyq. Máselen, Torǵaı óńirinde 1895 jyly bir adamǵa shaqqanda 13 bas sıyrdan kelgen. Mine, osyndaı qutty óńirde qazir de azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin tórt túlikti óz tóli esebinen kóbeıtip, myńǵyrtyp ósirýge ábden bolady. Ol úshin tek ynta men jiger bolsyn deńiz. Baǵymyndaǵy mal basyn asyldandyramyn dep alǵa umtylǵan sharýa qojalyǵynyń basshysy sońǵy on jyldyń ishinde bes márte asyl tuqymdy buqa satyp ákelip, tabynǵa qosty. Bul tarapta memleketten kórsetilip jatqan kómekke de dán razy. О́ıtkeni ár buqa úshin sýbsıdııa retinde shyǵynynyń deni ótelip tur.
– Qazir mal baǵamyn degen adamǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan, – deıdi Seıilbek Joldybaev. – Tek erinbeı eńbek ete bilý kerek. Sonda ǵana yrys úıiriledi.
Qoldaǵy qara maldyń tuqymyn asyldandyrý úshin gereford tuqymdas buqa da ákelgen. Malsaq jannyń aıtýyna qaraǵanda, aqbas ekeýiniń arǵy tegi bir. Qan aralasqannyń kesiri joq, qaıta býdandasqan tuqym ósimtal kelmek.
– Aqbas sıyr – naǵyz qazaqtyń tól maly. Bizdiń tabıǵatqa ábden jersingen, qysqa tózimdi. Qaqaǵan aıazǵa qyńbaıdy. Tek ótkir jeldiń ótinde qalmasa bolǵany. Tólderi de tez aıaqtanyp ketedi. Buzaýlary da erterek et jınaıdy. Mal azyǵynyń kez kelgen túrin jeı beredi. Eń bastysy, eti mol bolǵandyqtan, eńbegiń óteledi. Etti baǵyttaǵy mal ósirip otyrǵanymyzben, sútin de saýyp, qajetimizge jaratýdamyz. Osy arada aqbas sıyrlardyń sút kólemi azdaý bolǵanymen, qunarlylyǵy men maılylyǵy joǵary ekenin aıta ketý kerek. Árıne, sharýashylyqty uıymdastyrýdyń ózindik qıynshylyqtary da, qolbaılaý bolatyn tustary da barshylyq. Máselen, árige barmaı-aq óz aýdanymyz týraly áńgime órbiter bolsaq, eń aldymen jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerdiń azdyǵyn aıtýǵa bolar. Biraq qazir memleket tarapynan bul máselege qatty kóńil aýdarylyp jatyr. Burynǵydaı baıtaq jerdi baýyryna basyp, ne óziniń, ne ózgeniń kádesine jaratpaı, bosqa ıemdenýdiń tamyryna balta shabylady eken. Durys emes pe, jer bos jatpaýy kerek. Ol – ıgiliktiń bastaý kózi. Berekesin el kórsin. Biraq osy arada el ishinde eńbekke umtylys, adal eńbegimen janyn jaldap kún kóremin jáne sol eńbegimmen jalpy qoǵamǵa paıdamdy tıgizemin degen umtylys bolýy kerektigin synalap aıta ketsem, artyqtyǵy bolmas dep oılaımyn. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı qańtarylyp otyrǵan jastardy kórgende qynjylatynymyz ras. Aqyl aıtýǵa árkim de sheber, biraq qurǵaq aqyl qyrǵa shyǵarmaıdy. Adam ózgege ónege kórsetý úshin ózi eńbek etýi kerek.
Sharýa qojalyǵynyń baǵymyndaǵy júzge jýyq qara malǵa ábden jetetin jaıylym jáne shabyndyq jeri bar eken. Mal sýarýǵa qajetti qudyqtaryn qazyp alypty. Jaz boıy kórshi sharýashylyqpen birlesip mal baǵady. Bir-biriniń sharýasyna qolǵabys kórsetedi. El ishinde otyrǵan soń onsyz taǵy bolmaıdy. Eń bastysy, eldiń baǵymyndaǵy mal tuqymy sál de bolsa osyndaı eńbekqor, tyndyrymdy adamdardyń arqasynda jaqsaryp keledi. Demek, tabys ta mol bolmaq. Asyl tuqymnyń aty asyl emes pe?!
Aqmola oblysy,
Jaqsy aýdany
