Sáýle Rahmetýllına: О́ńirlik ýnıversıtettiń bereri mol

– Suranysqa ıe ınjenerlik kadrlardy daıarlaýda qandaı ádistemelerge súıenesizder?

– HH ǵasyrda adamzat balasy túsinikti de ońaı boljam jasaýǵa bola­tyn zańdylyqtarmen ómir súrdi. Ol zamanda naqty mo­del­der, aıqyn shemalar, tu­raq­ty baǵdarlar boldy. HHI ǵasyr bastalysymen ornyq­tylyqty turaqsyzdyq, bol­jam­dylyqty belgisizdik, qara­pa­­ıym­dylyqty kúrdelilik, anyq­tyq­ty dúdamaldylyq almas­tyr­­­dy. Tehnologııalyq jáne aq­­pa­rattyq-kommýnıkasııalyq da­mý­daǵy kúrt serpilis qoǵamdyq qurylysty transformasııalaýdy odan ári jalǵastyrý ústinde. «Úzdik tájirıbe de keshe bolǵan» degen sóz qazirgi álemniń ózger­me­liligin dál bildiredi.

Belgisizdiktiń, kúrdeliliktiń jáne ekiudaılyqtyń artýy ózge de áleýmettik-ekonomıkalyq qu­ry­­lymdar sııaqty, bilim uıym­darynyń da ǵylymı máselelerdi, áleýmettik mindetterdi zaman su­r­a­n­ysyna saı sheshýi kerek ekenin aıqyndap berdi. Ja­ńa jaǵdaı ýnıversıtetterden «belsendi bilimi», «áreket bi­li­mi» bar, ǵylymı, ınjenerlik-kon­strýktorlyq, tehnologııalyq ju­mysty oryndaı alatyn, báse­ke­les­tikke qabiletti mamandar­dy daıar­laýdy talap etedi. Son­dyqtan, tek bir baǵytta júr­meı­tin, qubylmaly jáne mazasyz álemde ómir súrýlerine týra keletin mamandardy daıarlaýdy josparlap otyrǵan ýnıversıtetter úshin bilimge praktıkalyq turǵydan baǵyttalǵan tásil bas­tap­qy negiz bolýy múmkin.

Elimizdiń shyǵysynda orna­las­­qan tehnıkalyq ýnıversıtet komandasy ınjenerlik kadr­lardy daıarlaýdy qalaı paıym­daı­tynyn túsindirip ótsem deı­min.

Injenerlik bilim eldiń eko­no­­mıkalyq áleýetin qalyp­tas­­­ty­rady. Endeshe, bilim sapa­sy­nyń artýy ekonomıka men óndiristiń jedel de qarqyndy ózge­rýin qamtamasyz etedi. Ýnı­versıtetten qanat qaǵyp ush­qan túlek erteńgi kúnge, tehno­lo­gııa­lyq jáne óndiristik úrdisterge yqpal etip, eldiń damýyna úles qosatynyna senimmen qaraýǵa tıis. Joǵary oqý ornynyń um­ty­lysy, jospary men min­det­teri de osy maqsattardy kóz­deýi shart. ShQTÝ – bul min­det­terge qol jetkizýi úshin áýeli ýnıversıtettiń ózi damýy ke­rek­tigin túsinetin, áleýmettik aka­demııalyq qoǵamdastyqtyń je­tis­tikterine baǵyt ustaǵan oqý orny. Bul qoǵamdastyqtyń múshesi bolý – kúrdeli, biraq júzege asyrýǵa turarlyq is.

Qazir ShQTÝ – Ortalyq­ Azııa­daǵy halyqaralyq stan­­dart­tar men CDIO (Conceive-Design-Implement-Operate/oılap tabý-ázirleý-engizý-basqarý) bastamasy negizinde ınjenerlik bilim berý tujyrymdamasyn iske asyratyn jalǵyz ýnıversıtet. Bastamanyń maqsaty – qazirgi qubylmaly jaǵdaılarda (VUCA álemi jáne Bani álemi dep atalatyn) kúrdeli obektilerdi, proses­ter men júıelerdi josparlaýǵa, jobalaýǵa, óndirýge jáne qol­da­ný­ǵa qabiletti túlekterdi daıar­laý. CDIO jobasyna qatysý­shy­lar – bilim berýdegi teorııa men praktıka arasyndaǵy qaı­shylyqtardy joıý arqyly ın­jenerlik bilim berýdi jetil­dirý tujyrymdamasyn engizetin iri halyqaralyq bilim berý jobasy. Bizdiń ýnıversıtet Ulybrıtanııa, AQSh, Aýstralııanyń tehnıkalyq ýnıversıtetteriniń qataryna qo­­sy­­lyp, osy jahandyq basta­ma­nyń bir bóligine aınaldy.

 Bul joba CDIO standarttaryna sáıkes bilim berý prosesin ja­­ńartýǵa múmkindik berdi: bar­­­­­lyq element quzyrettilik jáne tehnologııalar transferi orta­­lyqtary arqyly stýdent­ter­diń ınjenerlik biliktiligin, prak­­­tıkalyq bilimi men zertteý daǵdylaryn qalyptastyrýǵa ba­ǵyt­talǵan.

CDIO-ǵa qatysýshylardyń bas­tamasyn qoldaý, birinshiden, Shy­ǵys Qazaqstannyń jetekshi kásiporyndary – «Mashzavod» JShS, «Qazmınerals Aqtoǵaı» JShS, «Úlbi metallýrgııa za­ýyty» AQ, «Kazsınk» JShS, «О́skemen óndiristik arma­týra zaýyty» AQ jáne basqa­lar­men tyǵyz seriktestik baıla­nys or­na­týǵa múmkindik berdi. Ekin­shi­den, ınjenerlik kadr daıar­laýdyń 60 jyldyq tájirıbesi bizge Qazaq­stannyń barlyq joǵary oqý orny paıdalana alatyn «ozyq ınjenerlik bilim berýdiń ulttyq modelin» ázirleýshi bolýǵa quqyq beredi. Osylaısha, sheteldik uıym­darmen jáne jergilikti ón­di­rispen yntymaqtastyqta jı­naqtaǵan tájirıbemizdi búkil Or­talyq Azııamen bólise alamyz. Bizdiń ýnıversıtet bul salada izashar bolyp otyr.

– Shyǵys Qazaqstannyń «Qazaqstan ındýstrııasynyń jú­regi» atanýyna uıytqy bolyp otyrǵan iri kásiporyn­dar­dy atadyńyz. Siz basqaryp otyr­ǵan joǵary oqý orny olar­men qalaı baılanys ornatyp otyr?

– Álbette, ýnıversıtet oblys kásiporyndarymen, bıznes ókilderimen óte uzaq, tyǵyz jáne ónimdi baılanys ornatyp otyr. Áriptester bilim berý baǵdarlamalaryn jańǵyrtýǵa belsendi qatysyp, oqý prosesin júrgizý úshin óz resýrstary men óndiris alańdaryn usynady, baǵdarlamalardyń tá­jirı­bege negizdelýin kúsheı­tedi. Stý­dent­ter «Úlbi metallýr­gııa zaýyty», «KEMONT», «Qa­zaq­telekom» aksıonerlik qoǵam­da­rynda, «О́skemen JEO», О́ske­men kondensator zaýytynda, «Kaz­sınk», «Qazaqmys» korporasııasynda, «Baqyrshyq taý-ken óndirý kásipornynda» jáne basqalarynda tájirıbeden ótedi; oqý baǵdarlamasynyń bir bóligi olardyń sehtary, zerthanalary men bólimderinde iske asyrylady jáne qosarly bilim berýdi qamtamasyz etedi.

Injenerlik kadr daıarlaý bo­­ıynsha yntymaqtastyqtan bólek, atalǵan kásiporyndar úshin ǵylymı tehnologııalardy gene­rasııalaýdy júzege asy­­­­­ryp, óńir men eldi damytý úshin jańa formasııadaǵy kom­pa­­­nııa­lardy qurý sharttaryn qa­lyp­tas­tyramyz.

ShQTÝ ǵylymdy ındýstrııa­men biriktirýdiń tıimdi tetik­te­rin kórsetip otyr. Máselen, seriktestermen ózara is qımyldyń negizgi formaty – kadr daıarlaý jáne geologııa, geologııalyq barlaý, medısınadaǵy addıtıvti tehnologııalar, aýyl sharýashylyǵy úshin jerdi qashyqtyqtan zondtaý ádisteri, kómirtek qaýipsizdigi syndy baǵyttar boıynsha RnD jobalaryn iske asyrý. ShQTÝ ǵalymdarynyń zertteýleri TRL 7-8 deńgeıine deıin ósip otyr. Iаǵnı prototıptik ónimderdi, tehnologııalardy jáne engizýge daıyn ádistemelerdi qoldanýǵa deıin.

Ádette, óńirlik ýnıversıtetter bilim berý sapasyn arttyrý, jańa bilim berý tehnolo­gııalaryn damytý, ǵylymı mek­tepterdi qoldaý sharalaryna jú­ginip, shekteýli resýrstar jaǵ­daıynda ómir súrýge máj­búr. Soǵan qaramastan, olar keıbir kórsetkish boıynsha elordalyq ýnıversıtetterden ozyp júr.

Ýnıversıtettiń ǵylymı-teh­nıkalyq ınfraqurylymy Qazaq­­stan ónerkásibiniń tehno­lo­gııalyq mindetterin sheshetin 14 quzyrettilik jáne tehnologııalar transferi ortalyǵy men 53 zerthanadan turady.

Jetekshi ǵylymı-zertteý ıns­tı­týttarymen ynty­maq­tas­tyq zert­teý jumys­tarynyń joǵary deń­geıin qamtamasyz etip, ser­pindi jobalardy iske asyrýǵa jáne kadr daıarlaýdy joǵary deń­geıde júzege asyrýǵa múm­kin­dik beredi. Máselen, akademık N. D. Batpenov atyndaǵy Ulttyq travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı ortalyǵymen birlesip, «dıagnostıkanyń tıim­di­ligin arttyrý, jaraqattar, ja­ra­qattar saldaryn, aıaq-qol, omyrtqa jáne jambas aýrýlaryn emdeý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy ázirleý jáne ǵylymı negizdeý» jobasy júzege asyrylý ústinde. Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııa ǵylymdary ınstıtýty «Paıdaly qazbalar ken oryndaryn anyqtaý perspektıvasy bar Qazaqstan qurylymdarynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn ǵylymı baǵalaý» jobamyzǵa qatysady.

ShQTÝ tehnologııalyq damý baǵdarlamasyn halyqaralyq seriktester de qoldaıdy. Olar – Kolorado taý-ken mektebi, Mas­sachýsets tehnologııalyq ıns­tı­týty (AQSh), Kertın ýnı­ver­sıteti (Aýstralııa), Vroslav polıtehnıkalyq ýnıversıteti (Polsha), Obýda Ýnıversıteti (Majarstan), MIFI Ulttyq ıadro­lyq zertteý ýnıversıteti, Tomsk polıtehnıkalyq ýnıver­sıteti (Reseı) sııaqty 20 sheteldik tehnologııalyq joǵary oqý orny.

Taǵy bir jaqsy jańalyqty bólissem deımin. Bıyl qazan aıyn­­da ýnıversıtet Dúnıejúzilik Bankten «Smart engineering» quzyrettilik ortalyǵyn qurý úshin 422 mıllıon teńge qarjy aldy. Joba aıasynda konsorsıým qurylyp, oǵan ShQTÝ-dan bólek, otandyq «Maıly daqyldardyń tájirıbelik sharýashylyǵy» jáne «Qostanaı agromehanıkalyq zaýyty» sııaqty kompanııalar qa­tysty. Tehnologııalardy kom­mer­sııalandyrýǵa múmkindik be­retin ǵylym men bıznestiń kooperasııasy – el damýynyń eń se­nimdi jáne durys joly.

Baǵdarlamalyq-maqsatty qar­jylandyrý jobalaryn jú­ze­ge asyrý, 20 granttyq zert­­teý jumysyn oryndaý – óńir ká­siporyndary proble­ma­la­ry­nyń sheshimi bolmaq. Ol myqty qoldanbaly ǵylymdy qalyptastyryp, ýnıversıtettiń jalpy bıýdjetinde ǵylymdy qarjylandyrýdyń eleýli úle­sin, ıaǵnı 18 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etedi.

– Jetistikterińizge qýanysh­tymyz. Degenmen, óńirlik ýnı­versıtet retinde qandaı qıyn­dyq­taryńyz bar?

– Men áńgimelegen ıdeıalar men jobalar óńirlik ýnıversıtettiń bárine tán qıyndyqtar – kadr resýrsynyń shekteýliligi, jas­tar­dyń ortalyq qalalarǵa ketýi jaǵdaıynda júzege asyrylyp jatyr. Jalpy, óńirlik ýnıversıtetterge iri qalalardyń JOO-larymen básekelesý ońaı emes. Tehnıkalyq mamandyqtar bo­­­­ıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysy, negizinen, Almaty men Astananyń joǵary oqý oryndaryna shoǵyrlandyrylady. Al ınjenerlik kadrlardy daıar­­­­laý úshin tájirıbege baǵ­dar­­­lan­ǵan tehnıkalyq baza jáne Qa­zaqstan óńirlerindegi óndi­ris­pen tyǵyz baılanys qa­jet. Demek memlekettik bilim berý tap­syrysynyń eko­nomıka salalaryna kadrlar daıarlaý mindeti ishinara ǵana oryn­dalady.

Endi bilim berý baǵytyn ózger­tý kerektigin túsingendeımiz. Tarqata aıtsaq, ekonomıka sektorlaryn damytýdy tańdaý 18 jastaǵy talapkerlerge baılanysty bolyp, al óńirlik joǵary oqý oryndary kontıngent tap­shy­lyǵyna ushyrap, óńirler óndirisi men ónerkásibi bilikti kadrlardyń jetispeýshiligine tap bolyp otyrǵan qazirgi kezde jaǵdaıdy ózgertý qajet degen túsinik paıda boldy.

Ǵylym jáne jo­­­­ǵar­­­y bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń: «Úkimet óńir­lik jo­ǵary oqý oryn­­­daryn jań­ǵyr­týǵa, olar­dyń rólin art­ty­rýǵa ba­symdyq beredi» degeni bárimizdi qýant­­ty. О́ńir­­diń ónerkásip qa­­­­jet­­tilik­te­rine sáıkes belgili bir sala­lar­da mamandar daıar­laýdy reg­lamentteıtin Ká­sip­ter­diń óńirlik atlasy jań­ǵyrtý qu­ra­lyna aınalady. Mun­daı jaǵ­­daıda jergilikti talapker bas­qa qalalar men elderde bi­lim alýǵa umtylmaı, óz ýnı­ver­­sıtetinde bilim alatynyn jáne óz mamandyǵy boıynsha ju­­mysqa ornalasýǵa kepildik beriletinin túsinedi. О́ńir ekono­mıkasynyń qurylymyna sáıkes tehnıkalyq mamandyqtar bo­ıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysyn kvotalaý ekonomı­ka men ónerkásiptegi jańa te­tik­terdi qamtamasyz etedi dep oı­laımyz.

– Keıingi kezde akademııalyq ortada barlyq qurylym men uıymnyń áleýmettik jaýap­kershiligi máselesi jıi talqy­lanyp júr. Ýnıversıtet qo­ǵam­ǵa qalaı áser ete alady? Bul baǵytta qandaı bastama­la­­ryńyz bar?

– О́zderińiz bilesizder, ýnıversıtet mıssııasy – bilim jáne ǵylym. Úshinshi mıssııa – jer­gi­likti qoǵamnyń damýyna qosqan úlesi. ShQTÝ ozyq bilim berý baǵyttary men ǵylymı zertteý­ler júrgizetin oryn ǵana emes, áleýmettik mańyzdy mindet­ter­diń sheshimin birlesip izdeıtin ujymdyq kreatıvtiń ashyq alańy. Biz Úkimettiń kómirtekti beı­­taraptyqqa qol jetkizý týra­ly bastamasyn qoldap, «Aýmaq­ty keshendi baǵalaý arqy­ly kómir­tek­ti beıtaraptyq» jobasyn usynyp otyrmyz. Ǵalym­darymyz parnıktik gaz kózderine túgendeý júrgizip, aýmaq­tardyń ózin ózi tazartý qabileti men atmosferalyq pro­ses­terin es­kere otyryp, onyń áleýetin ba­ǵalaý ádistemesin ne­giz­­deıdi. Nátı­jesinde, kómir­tegi boıynsha aýmaqtardyń qara­paıym da túsinikti modeli jasalady.

Taǵy bir ýaqtyly joba – elektrondy qaldyqtardy qaıta óńdeý boıynsha startap. Plastıkti usaqtaý jáne ony qaıta paıdalaný úshin elektrondyq platany taldaıtyn shaǵyn jeli ázirlendi. Materıaldardy durys tutyný, únemdeý jáne qaıta óńdeý or­nyq­ty damý prınsıpterin júze­ge asyrýǵa, qorshaǵan orta resýrs­taryn únemdeýge, álemge ekolo­gııa­­lyq kózqaras mádenıetin qa­lyptastyrýǵa jol ashady.

Bıyl ýnıversıtette jastar kásipkerligin qoldaý boıyn­sha «Angar» jobasy iske qosyldy. «Bıonıkalyq qol», «Gıdro­po­nı­kalyq jasyl jem», «О́kpeni jasandy jeldetý apparaty» jobalary – qoǵam ómirin ózgertýge baǵyttalǵan startap nátıjeleri.

Sondaı-aq ýnıversıtet Well-being halyqaralyq tájirı­be­le­rine negizdelgen ǵylymı jáne bilim berý qyzmeti, bos ýaqyt jáne shyǵarmashylyq úshin barynsha qolaıly orta qurýǵa múm­kindik jasaýǵa umty­lyp otyr. «ShQTÝ Otbasy – yrys-be­reke aımaǵy «Well-being» jo­basy tabysty jumys is­teýde. Korporatıvtik mádenıet qaǵı­dattary boıynsha qoldaý kór­se­tiledi. Joba Prezıdent ja­nyndaǵy Memlekettik basqarý aka­demııasynda ótken «Qazaqstan Project Manadgment Awards-2022» forýmynda Qazaqstan joǵary oqý oryndarynyń jobalary arasynda úzdik dep tanyldy.

Ýnıversıtette qalyptasqan qundylyqtar – ózin ózi damytý, janǵa jaıly eńbek jáne emosııalyq orta, korporatıvtik birlik, sanaly tutyný, salamatty ómir salty jáne eńbek qundylyqtary. Stýdentterdiń jaıly jataqhanalarda turyp, zamanaýı zerthanalarda bilim alýǵa, bos ýaqyttaryn klýbtar men úıirmelerde ótkizýge, fıtnes-zaldarda jáne sport alańdarynda sportpen aınaly­sýǵa qajetti múmkindikteri bar. Psıhologııalyq jeńil­dik ka­bıneti ýnıversıtet komanda­sy­nyń kez kelgen múshesi úshin árqashan ashyq. Qyzmetkerler men stýdentterdiń qarjylyq saýat­tylyǵyn, emosııalyq or­nyq­tylyǵyn arttyrýǵa arnal­ǵan oqytý semınarlary men trenıngter ótkiziledi. Belsendi vo­lon­terlik jáne qaıyrymdylyq qyzmet ujym músheleriniń áleý­mettik jaýapkershiligin arttyrý­ǵa baǵyttalǵan.

ShQTÝ-da jan-jaqty damý, ashyq qarym-qatynas, nátı­jeli yntymaqtastyq úshin qo­laıly orta qurylyp, je­til­­dirilý ústinde. Biz jas­tardy, bıznesti, ındýstrııany óz orta­myz­ǵa shaqyramyz. Qazaq­standy órkendetý jolynda yn­ty­­maq­tas­tyq ornatyp, kúsh-jige­ri­mizdi biriktirýge árqashan da­ıynbyz!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Mereı QAINARULY,

«Egemen Qazaqstan»