CNPC men Qazaqstan arasyndaǵy shırek ǵasyrlyq yntymaqtastyq strategııalyq ári ózara tıimdi sanalady. Al ózara tıimdilik nede? Qytaıdan kelgen kompanııa Qazaqstan ekonomıkasyna qandaı paıda ákeldi? Qytaı kásiporyndary qarapaıym qazaqstandyqtar úshin nendeı jaqsylyq jasady? Otandastarymyzdyń arasynda elimizdiń jer qoınaýyn paıdalaný salasynda Qytaıdan kelgen kompanııa bar ekeni jaıly sóz qozǵalǵanda osyndaı saýaldar týyndap jatatyny jasyryn emes. Endeshe, sol suraqtarǵa jaýap berýge tyrysaıyq.
Investısııalar
Budan 25 jyl buryn CNPC «Aqtóbemunaıgaz» kompanııasynyń aksııalaryn satyp aldy. Sol kezde ınvestorlar munda birqatar túıindi máselege tap boldy: salyq, kredıt pen jalaqy boıynsha qaryzdar, logıstıkalyq arnalardan aıyrylǵandyq, eskirgen jáne ábden tozǵan jabdyqtar. Muqııat taldaý júrgizgennen keıin qytaılyq basqarýshylar eń jańa úlgidegi qural-jabdyqtardy satyp aldy, ǵylymı zertteýlerdi keshendi túrde qoldaný arqyly kómirsýtegin óndirý kólemin arttyrdy. Buǵan kóp ýaqyt pen qarjy jumsaldy. Nátıjesinde, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ shyǵynmen jumys isteıtin kásiporynnan eń tabysty kompanııalardyń birine aınaldy. Shırek ǵasyr ishinde aqtóbelik jobaǵa quıylǵan ınvestısııa somasy 10,5 mlrd dollardan asty. Bul rette Qazaqstan Úkimetimen jasalǵan kelisimshart boıynsha qytaılyq korporasııa 4 mlrd dollar ınvestısııa salýǵa tıis bolǵanyn aıta ketken jón.
Buǵan qosa, CNPC ınvestısııasynyń esebinen Qazaqstanda jańa zaýyttar, munaı jáne gaz qubyrlary paıda boldy. Jańa ken oryndary ashylyp, munaı óńdeý zaýyty jańǵyrtyldy. Elimiz kómirsýtegi shıkizatyn tasymaldaý men tranzıtten aqsha taba bastady. Qubyr júıesi batys óńirlerden ońtústik pen soltústikke qaraı munaı aıdaýǵa, shalǵaı aýyldardyń turǵyndaryn gazben qamtamasyz etýge, shıkizatty eksportqa jiberýge múmkindik berdi.
25 jyl ishinde CNPC Qazaqstannyń munaı-gaz keshenin damytýǵa 45 mlrd dollardan astam ınvestısııa salyp, 50 mlrd dollar salyq tóledi.
CNPC quryltaıshysy bolyp otyrǵan kásiporyndarda 30 myńnan asa adam jumys isteıdi, onyń 98 paıyzy – Qazaqstan azamattary.
Barlaý jáne munaı óndirý
Bul baǵyttaǵy eń tabysty jobalardyń biri – «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ. Ol – Aqtóbe oblysynyń ındýstrııalyq flagmany. 25 jyl ishinde kompanııa 150 mln tonnadan astam munaı men 90 mlrd tekshe metrge jýyq gaz óndirdi. Tólengen salyq somasy 12 mlrd dollardan asty.
Qytaılyq ınvestorlar birqatar iri jáne áleýmettik mańyzy bar jobany qarjylandyrdy. Olardyń ishinde Aqtóbe oblysynyń shalǵaı aýyldaryn gazben qamtamasyz etýge múmkindik bergen jańa munaı-gaz óńdeý kesheni men gaz qubyrynyń qurylysy bar. Innovasııalyq tehnologııalardy engizýdiń nátıjesinde, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıingi ýaqytta qurlyqtaǵy eń iri birinshi munaı ken orny – bastapqy qory 100 mln tonna bolatyn Soltústik Trýva anyqtaldy. Kompanııa Jańajol – Embi temir jolynyń 72 shaqyrymyn saldy. Ol vahtalyq jumyskerlerdi tasymaldaýǵa ǵana emes, oblystyń qajettiligine de paıdalanylyp otyr. Kompanııa obektilerinde 6 myńnan astam adam jumys isteıdi.
CNPC-diń taǵy bir birlesken kásiporny – «Mańǵystaýmunaıgaz» kompanııasy Mańǵystaý óńirine keńinen tanymal. Ol óńirde óndiriletin búkil munaıdyń úshten birinen astamyn, al respýblıkadaǵynyń 8 paıyzǵa jýyǵyn qamtamasyz etip, turaqty túrde Qazaqstandaǵy eń iri salyq tóleýshilerdiń úshtigine kirip otyr.
Qyzylorda oblysynda CNPC «PetroQazaqstan Qumkól Resorsız» jobasyna qatysýda. Bul – munaı óndirýshi kompanııa, onyń qyzmetiniń aıasyna geologııalyq barlaý, ken oryndaryn ıgerý, munaı jáne gaz óndirý, sondaı-aq munaı men munaı ónimderin óńdeý jáne ótkizý kiredi.
Sondaı-aq CNPC «North Caspian Operating Company» konsorsıýmynyń quramynda Qashaǵan teńiz ken ornyn ıgerýge qatysý ústinde. Bul rette CNPC kásiporyndary óndirilgen munaıdyń negizgi bóligin (shamamen 65 paıyzyn) ishki naryqqa jetkizip otyr. Shyntýaıtynda, bul ekonomıkalyq turǵydan tıimdi emes. Sebebi eksporttyq baǵa áldeqaıda joǵary. Muny munaı-gaz sektoryndaǵy sheteldik ınvestorlardyń eshqaısysy istemeıdi.
Tasymaldaý
Kólik ınfraqurylymy – Qazaqstan men Qytaıdyń munaı-gaz salasyndaǵy yntymaqtastyǵynyń asa mańyzdy bóligi. CNPC qazaqstandyq seriktesterimen birge Qazaqstannyń munaı men gazǵa ishki qajettiligin qanaǵattandyrý jáne Qytaıǵa shıkizat eksporttaý úshin orasan zor mańyzy bar qubyrlardyń tutas jelisin qurdy. Yntymaqtastyq ýaqytynda Qazaqstan-Qytaı magıstraldarynyń jelisi arqyly Qytaıǵa 165 mln tonna munaı men 430 mlrd tekshe metr gaz eksporttaldy.
Bul baǵyttaǵy órshil joba – «Qazaqstan-Qytaı munaı qubyry» kompanııasyn qurý boldy. Ol «Keńqııaq-Qumkól» jáne «Atasý-Alashańqaı» magıstraldyq munaı qubyrlaryn basqarady. Bul joba Qazaqstannyń batys óńirinen Pavlodar jáne Shymkent munaı óńdeý zaýyttaryna, sondaı-aq Qytaı naryǵyna shıkizat tasymaldaý jónindegi mańyzdy strategııalyq mindetin sheshti.
Qazaqstan-Qytaı gaz qubyry – Qazaqstannyń gaz salasyndaǵy tranzıttik áleýetin damytýǵa jáne tabıǵı gaz jetkizýdi ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan alǵashqy joba. Onyń maqsaty – Qytaı baǵytynda túrikmen jáne ózbek gazynyń tranzıtin qamtamasyz etý, qazaqstandyq gazdy Qytaıǵa eksporttaý, sondaı-aq Qazaqstannyń ońtústik óńirlerin gazben úzdiksiz jabdyqtaý.
Beıneý – Bozoı – Shymkent gaz qubyry batystaǵy ken oryndaryn ońtústik óńirlermen baılanystyryp, olardy otandyq tabıǵı gazben qamtamasyz etip otyr. Ol salynǵanǵa deıin elimizdiń ońtústigine kógildir otyn О́zbekstannan jetkiziletin jáne baǵasy áldeqaıda joǵary bolatyn. Bul – táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy asa iri qubyr jobasy. Ony CNPC jáne «QazaqGaz» Ulttyq kompanııasy birlesip basqarady.
– Mundaı jobalar – «QazaqGaz» ben CNPC arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyq jetistigi tarıhynyń kórinisi. Biz gaz baǵasyn belgileý boıynsha júrgizip jatqan reformalar búkil gaz salasy úshin teńdessiz bolatynyna, gaz salasynyń rentabeldiligi men múmkinshiligin ulǵaıtatynyna senimdimiz jáne CNPC-diń úlken qyzyǵýshylyǵyn kórip otyrmyz, – deıdi «QazaqGaz» Ulttyq kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Sanjar Járkeshov.
О́ńdeý jáne ótkizý
Shymkent munaı óńdeý zaýyty 2018 jyly aýqymdy jańǵyrtýdan ótti. Ony júzege asyrý úshin kompanııa aksıonerleri – CNPC men «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy eki mıllıard dollarǵa jýyq ınvestısııa saldy. Sodan beri zaýyt Eýro-4/Eýro-5 standartyna saı joǵary sapaly ónim shyǵaryp, qýattylyǵy jylyna 6 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy.
– Shymkent munaı óńdeý zaýyty qytaılyq seriktestermen birlese sátti basqarylyp, Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigine aıtarlyqtaı úles qosý ústinde. Bizdiń kompanııalardy eki eldiń ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosyp, halyqtarymyzdyń arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtý úshin qyzmet etýge baǵyttalǵan uzaqmerzimdi jáne jemisti yntymaqtastyq baılanystyryp otyr. CNPC óz quzyreti men tájirıbesin Qazaqstanda belsendi túrde engizip jatqany súısintedi, – deıdi «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Maǵzum Myrzaǵalıev.
Aıtpaqshy, ótken jyly Qazaqstandaǵy barlyq úsh munaı óńdeý zaýyty 16,05 mln tonna shıki munaı óńdedi, onyń jartysynan kóbin, naqty aıtqanda, 8,43 mln tonnasyn (nemese 52,5 paıyzyn) CNPC jetkizip berdi. Benzın, dızel otyny, avıakerosın jáne suıytylǵan gaz sııaqty barlyq óndirilgen ónim Qazaqstannyń ishki naryǵynda satylyp jatyr.
Sondaı-aq CNPC iri qalalarda janarmaı quıý stansalarynyń keń jelisi bar SINOOIL kompanııasynyń – belgili sapaly munaı ónimderin jetkizýshiniń quryltaıshysy ekenin de aıtqan lázim.
Áleýmettik jobalar
Astanada CNPC kompanııalar toby Qazaq Ulttyq horeografııa akademııasy men bes juldyzdy «Pekın Palas» qonaqúıiniń qurylysyn qarjylandyrdy. Aqtóbedegi áıgili О́ner ortalyǵy batys óńiriniń turǵyndaryna tartý etildi. Almatyda «CNPC – Qazaqstan ústel tennısi federasııasy» sport kesheni bar. Onda barlyq óńirden jınalǵan sportshylar Qytaıdan kelgen ataqty jattyqtyrýshynyń tálimgerligimen jattyǵyp júr.
Koronavırýs pandemııasy kezinde CNPC kompanııalar toby Qazaqstan óńirleri úshin reanımobılder, dári-dármek pen medısınalyq jabdyqtar satyp aldy. 25 jyl ishinde CNPC áleýmettik jobalarǵa 410 mln dollardan astam ınvestısııa saldy.
Osylaısha, Qytaı Ulttyq Munaı-gaz Korporasııasy Qazaqstanda munaı-gaz ónerkásibiniń barlyq tizbegine qatysyp otyr. Muny ózara tıimdi, strategııalyq jáne uzaqmerzimdi seriktestik dep aıtýǵa bolady. Ekonomıka deńgeıiniń artýy, munaı-gaz salasyndaǵy ózgerister, áleýmettik salanyń damýy, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy dostyq qarym-qatynastyń nyǵaıýy anyq baıqalyp otyr.
CNPC ujymyn Qazaqstandaǵy qyzmetiniń 25 jyldyǵymen quttyqtaǵan el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev korporasııanyń eki el arasyndaǵy kópjaqty árekettestikti damytýdaǵy mańyzdy rólin atap ótti.
«CNPC bizdiń eldegi kómirsýtegin óndirýge jáne óńdeýge eleýli úles qosýda. Myńdaǵan qyzmetkeri bar kompanııa ujymy berekeli ári kásibı jumysynyń nátıjesinde elimizde de tolaǵaı tabysqa kenelip otyr. Biz Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibin birge órkendetip, ózara yntymaqtastyq aıasyn keńeıte túsemiz dep senemin», dep jazdy Memleket basshysy óziniń quttyqtaý jedelhatynda.
Eki el basshylarynyń bıylǵy jyldyń qyrkúıek aıynda bolǵan kezdesýinde Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy jan-jaqty strategııalyq áriptestik haqynda kóp aıtyldy. Sı Szınpınniń Qazaqstan-Qytaı dıplomatııalyq qarym-qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolǵan jyly Astanaǵa barǵan sapary álemdik saıasattaǵy tarıhı ári máni erekshe oqıǵa sanalyp otyr. QHR Tóraǵasy koronavırýs pandemııasy bastalǵannan beri alǵash ret Qytaıdan tys jerge saparǵa shyǵyp, eń aldymen Qazaqstanǵa keldi. Keńeıtilgen kelissóz barysynda Memleket basshylary buryn jarııalanǵan Máńgilik jan-jaqty strategııalyq áriptestik rýhyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastyń jańa «altyn 30 jyldyǵyn» ashqan Birlesken málimdemeni qabyldady.
Eki el arasynda ózara tıimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatýdyń asa mańyzdy býyny – munaı-gaz salasy ekeni sózsiz. Qazaqstandaǵy Qytaı Ulttyq Munaı-gaz Korporasııasy eki eldiń ál-aýqatyn arttyrý, dostyq pen ózara senimdi nyǵaıtý, Qazaqstan men Qytaı basshylary alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaý baǵytyn jalǵastyra bermek.
Qazaqstan jáne Ortalyq Azııadaǵy CNPC basshylyǵy qazaqstandyqtardy Táýelsizdik kúnimen jáne kele jatqan Jańa jylmen quttyqtap, barshaǵa zor densaýlyq, qut-bereke jáne beıbitshilik tileıdi.
