Arylý

Qazaqta sóz bar: «Qolmen iste­gendi baspen kóterý kerek!». Mo­ıyndaý sózi. Basqasha aıtsaq, arylý! О́z qylmysyn moınyna alý, moıyndaý, arylýǵa joq bir urpaq boldyq qoı biz. Buryn sózge turǵan qazaq edik. Búginde sózdi elemeıtin boldyq. Bizdiń búkil tragedııamyz osy qolmen istegendi bas­pen kóterýden aınyǵanymyzdan. Berik ustanymnyń joqtyǵynan!

Men búgin 1986 jylǵy Jel­toq­san kóterilisine qatysty ha­lyqtan keshý surap, arym­nyń al­dynda arylýǵa táýekel etip otyrmyn. Ne úshin? Kezindegi «So­sıalıstik Qazaqstan» ga­ze­ti jýrnalısi bola júrip, qan­­dy oqıǵa jaıynda jalǵan aq­pa­rat bergenim úshin. Búgingi «Ege­men Qazaqstan», kezindegi «S­o­sıalıstik Qazaqstan», odan ári­degi «Sosıaldy Qazaqstan», tym árige barsaq «Eńbekshi qa­zaq», «Eńbekshil qazaq»... qıyn ýaqyttardy basynan ótkerdi. Munda arylýǵa sebep ıakı arylýdy suraıtyn materıaldar jetip artylady.

 Jeltoqsanǵa baılanysty sol jyldary (1989) eki komıssııa quryldy. Biri – táýelsiz komıssııa. Ony Muhtar Shahanov basqardy. Ekinshisi – memlekettik komıssııa. Ony Qadyr Myrzalıev basqardy. Másele bireý, komıssııa ekeý. Nege? Shamasy, ol kezgi Ortalyq komıtet KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty Muhtar Shahanovtyń taý tasqynyndaı ekpininen qaımyqty. Shahanov ashar aqıqat tym ashy edi. «So­sıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Sherhan Murtaza eki komıssııanyń biriniń tór­aǵasy Qadyr Myrzalıevten suh­battasýdy tapsyrdy. Jaǵdaı­dy jurttyń bári bilip bolǵan. Jurt biletin shyndyqty aldymen jýrnalıster bilip alatyny belgi­li. Men tapsyrmany orynda­ǵym kelmeı qıqańdadym. О́ıtkeni Qadyr Myrzalıev Ortalyq ko­mıtettiń sózin aıtady. Al Muh­tar Shahanov halyqtyń sózin sóı­leıdi. «Suhbat alsam, Muhtar Sha­hanovtan alaıyn...». Meniń ýájime Sherhan aǵa: «Shahanovtyń yǵymen keter bolsaq, О́zbekáli Jánibekovti qulatyp alamyz. Onsyz da Kolbın ony tyǵyryqqa tirep júr», dedi. Meniń dymym qurıdy. Halyqshyl hatshyny qulatý – halyqty qasiretke aıdaý. Aqyry, basshy ekeýmiz bir shartqa toqtadyq: «Qadyr Myrzalıev komıssııanyń esebin daıyndap jazyp alyp keledi. Men ony qyzýly suraqtarmen suhbatqa aınaldyramyn». Solaı ettik. Suhbat burynǵyǵa qaraǵanda Jeltoqsan oqıǵasy boıynsha bir­sypyra ilgerileýshilik. Bi­raq aqıqatty aqı-taqı aıta al­ǵan joqpyz. Qaıta, suhbatym buqara­lyq komıssııa tóraǵasy Muhtar Shahanov shyryldap júrgen shyn­dyqtyń aldyn alyp, ony jum­sartý, tipti tosqaýyl qoıý sııaqty bolyp shyqty. Erteńine «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti betinde «Kóńil kiri qaıtse kete­di?» atalatyn suhbat «jarq» ete qaldy. Ortalyq komıtet or­gany jarııalaǵan bul materıal­dy, o qudanyń qudireti, aýdandyq, aýyl­dyq gazetterge deıin (qa­byr­ǵa gazetinen basqasy) eki kún­niń ishinde basyp tyndy. Jar­tylaı da bolsa shyndyq aıtyldy. Jartylaı shyndyq – shyndyq emes, shyndyq atymen aqıqat aldyna kerme tartý boldy da shyqty. Gazet shyqqan kúni tańerteńgilik Muhtar Shahanov telefondady. Men suraǵyna qa­raı bar shyndyqty jasyrmaı aıttym. Azdap qynjylys bildirgen Shahanov trýbkany jaýyp, ári qaraı jumysyna kiristi. Muqańnyń Jeltoqsan aqıqatyn aıtýda eńbegi eren.

 Degenmen, Shahanov komıs­sııasy da Jeltoqsan aqıqatyn tolyq asha alǵan joq. Basy ashyl­maǵan basty suraq – uıymdas­tyrýshy kim? Ol suraqqa kúni búgin jaýap joq. Tup-týra «Qań­tar qan­dy oqıǵasy» sekildi. О́mir­de syı­lasqan Qadyr aǵaǵa úsh ret óti­­nishpen qaıyryldym. Biri – I.Sa­parbaevtyń 60 jyldyǵyna oraı Jetisaı jerine kelgen kúni. 2005 jyly 1 qarasha kúni. О́miri­niń sońynda Túrkistanǵa Raıym­bek Seıtmetovti eske alýǵa kelgen saparynda. О́tinish bireý: «Biz Jeltoqsan kóterilisine baılanysty «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti betinde 1989 jyly 5 jel­toqsanda jarııalaǵan jartykesh shyndyq, jarymjan saıasat soıylyn soǵyp, jasaǵan ekeýara suh­batymyz úshin halyqtan keshý su­raý. Úsheýinde de alǵan jaýa­bym: «Qulbek, ne meni ólmeıdi dep júr­siń be?» – degen biraýyz sóz!

Jylda Jeltoqsan aına­lyp kelgende, osy «Kóńil kiri qaıtse ketedi?» atalatyn suhbatymyz eske túsedi. Týǵan halqymyz al­dynda, Jeltoqsanda opat bol­ǵandar arýaǵy aldynda ólerdeı qy­sylamyn. Ol azdaı endi «Qań­tar qandy oqıǵasy» taǵy basymyzdan ótip otyr. Myna jaryq jalǵanda qazaqtyń dara aqyny Qadyr Myrza Áli de joq. Biz boz bastanǵaly qashan.

Oqyrmanǵa usynylyp otyr­ǵan suhbat úshin Qadyr aǵa da, ol kisimen birge men de barynsha jaýapty, meılinshe uıattymyz dep bilemin. Halqymyz aqıqatqa sýsaǵan sol bir qaraly kúnderi jazyp, jarııalaǵan «Kóńil kiri qaıtsa ketedi?» atalatyn suh­batty keshegi «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» jalǵasy – «Egemen Qa­zaqstan» gazetine qaıyra usyna otyryp, Qadyr aǵa arýaǵyn alǵa ustap, teń jaýapkershilikpen, ekeýmizdiń atymyzdan qazaq halqynan basymdy ıip keshý suraımyn! Jeltoqsan kóterili­sin aqıqatyn aqı-taqı ashpaı, tipti jasyryp, jartylaı ǵana shyndyqty suhbat jarııalap, ha­lyqty aldarqatqanymyz úshin! Biz ol jartykesh shyndyǵymyz­ben aıqaılatyp taqyryp qoıyp, ózara suhbattasqanymyzben, el kóńilindegi kirbiń kete qoıǵan joq. Halyqty aldaýǵa bolmaıdy! Halyq kıesinen bárimiz, ár­birimiz qorqýymyz kerek. Ha­lyq aldynda bilip-bilmeı ja­saǵan kiná, kúnámizdi ashyq aıtyp, aryla bilýmiz kerek! Sonda úlken-kishi ımandylyqqa kelemiz. Sonda tolqyn-tolqyn qazaq elin quraıtyn, býyn-býyn urpaqty ımandylyq rýhynda tárbıeleı alamyz. Áıtpese, halyq yrysy­nyń qaımaǵyn sypyryp jep, «mańqyt, aýzyńa sańqytpen ...» esh muratqa jetpeımiz, el bolmaımyz! «Jaýdy jeńgen – jarty batyr, О́zin jeńgen – shyn batyr». Mine, bizdiń árbirimizge kerekti ıdeologııa! О́z júregińniń túbine tereń boıla, Qazaq eli!

Qulbek ERGО́BEK,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri