Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Osy taqyryp boıynsha Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqovtyń habarlaýynsha, vedomstvo 37 jylý elektr ortalyǵynyń tehnıkalyq jaı-kúıine taldaý júrgizgen. Qyzyl aımaqqa 19, sary aımaqqa 11 jáne jasyl aımaqqa 7 jylý elektr ortalyǵy kiripti. Jylý elektr ortalyqtaryn táýekel aımaqtary boıynsha anyqtaý kezinde 4 ólshemshart eskerilgen. Birinshi – jabdyqtyń tozýy. Onyń ortasha kórsetkishi 66%-dy quraıdy. Bul rette Oral, Stepnogorsk, Taraz, Qyzylorda, Kentaý qalalarynda JEO tozýy 80%-dan asady. Ekinshi – tehnologııalyq buzýshylyqtar sany. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha elektr stansalarynda avarııalyq ajyratýlar 2020 jylmen salystyrǵanda 5%-ǵa óskeni anyqtaldy. Úshinshi – paıdalaný merzimi. Jylý elektr ortalyǵynyń ortasha paıdalaný merzimi – 61 jyl. Olardyń shamamen 76%-y 50 jyldan astam ýaqyt jumys istep tur Tórtinshi – jalaqynyń tómen deńgeıine baılanysty kadrlardyń jetispeýshiligi.
Qyzyl aımaqtaǵy jylý elektr ortalyqtary úshin kelesi kúzgi-qysqy kezeńde táýekelderdi azaıtý maqsatynda negizgi jabdyqqa kúrdeli jóndeý, rekonstrýksııalaý, jańǵyrtýdy júrgizý kólemi aıqyndaldy. Aldyn ala derekter boıynsha joǵaryda atalǵan jumystardy oryndaý úshin 182 mlrd teńge kóleminde qarjy qajet. Bul esep benchmarkıng sheńberinde júrgizildi. Mınıstrdiń aıtýynsha, elektr jáne jylý energııasyna bekitilgen tarıfterdi eskere otyryp, energııa óndirýshi uıymdardy jóndeý úshin kózdelgen qarajat 93 mlrd teńgeni quraıdy. Qazirgi ýaqytta elektr stansalarynyń bekitilgen tarıfter sheńberinde elektr jáne jylý energııasyn ótkizýden túsetin kiristeri tolyqqandy jóndeýlerdi oryndaý úshin shyǵystardy ótemeıdi. Jetkiliksiz qarjy somasy 88 mlrd teńgege teń. Kommýnaldyq jáne kvazımemlekettik menshiktegi 12 jylý elektr ortalyǵy boıynsha joǵaryda atalǵan jumystardy iske asyrý úshin memlekettik bıýdjetten, al 22 jeke jylý elektr ortalyǵy boıynsha menshik ıesiniń óz qarajaty esebinen qarjylandyrý usynylady.
Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý úshin 2023 jyly «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» jańa baǵdarlamasyn qabyldaý máselesi pysyqtalýda. Elektr stansalaryna ınvestısııalardy qamtamasyz etý qoldanystaǵy rezervterdi eń jyldam jáne tıimdi túrde tartýǵa múmkindik beredi. Baǵdarlama energııa óndirýshi uıymdardyń qoldanystaǵy aktıvterin rekonstrýksııalaýǵa, jańǵyrtýǵa jáne keńeıtýge, sol arqyly energııa júıesi jumysynyń senimdiligin arttyrýǵa jáne 2035 jylǵa qaraı óndirýshi qýattardyń tozýyn 15%-ǵa tómendetýge jol ashady.
– Baǵdarlamada salaǵa jyl saıyn 400 mlrd teńgege deıin ınvestısııa tartý, naryqqa qatysýshylardy qarsy mindettemelermen qamtamasyz etý kózdelgen. Jylýmen jabdyqtaýdy júzege asyratyn jáne qatty tozǵan stansalardyń tehnıkalyq aýdıti negizinde ınvestısııalardy talap etetin basym jobalar aıqyndalatyn bolady. Sonymen qatar elektr qýatynyń ázirligin ustap turý jónindegi qyzmetke shekti tarıfti aıyna 1 MVt úshin 590 myń teńgeden 2 mln teńgege deıin ulǵaıtý, keıinnen ınflıasııa deńgeıine ındeksteý, bekitilgen shekti tarıfterde elektr jáne jylý energııasyn ótkizýden alynatyn elektr qýatynyń ázirligin ustap turý qyzmetin jáne amortızasııalyq aýdarymdardy iske asyrýdan alynatyn qarajatty nysanaly paıdalaný boıynsha zańnamaǵa ózgerister engizý qajet, – dedi B.Aqsholaqov.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaevtyń habarlaýynsha, qazirgi kúni qalalardaǵy jylý jelileriniń jalpy uzyndyǵy 12,1 myń shaqyrymdy quraıdy, onyń 6,7 myń shaqyrymy aýystyrýdy talap etedi, ortasha tozý deńgeıi – 55%. Qajetti ınvestısııa kólemi – shamamen 2,2 trln teńge. Ákimdikterdiń derekteri boıynsha tabıǵı monopolııalardyń 83 sýbektisi 74 qalada jylýmen jabdyqtaý qyzmetterin kórsetedi, onyń ishinde 61 kommýnaldyq kásiporynnyń teńgeriminde 10,2 myń shaqyrym, 22 jeke sýbektiniń teńgeriminde 1,9 myń shaqyrym jylý jelileri bar. 2015 jyldan 2022 jylǵa deıin «Nurly jer» jáne «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda bıýdjettik kredıt ári sýbsıdııalaý tetikteri arqyly 295 mlrd teńge bólinip, 3,5 myń shaqyrym jeli salyndy ári rekonstrýksııalandy.
Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov eki aıdyń ishinde eki birdeı iri apat bolǵanyn atap ótti. Sonymen birge О́skemen, Rýdnyı, Temirtaý, Semeı, Aqtaý jáne Pavlodar qalalarynyń jylý berý júıesinde de qaýipti jaǵdaılar oryn alǵanyn alǵa tartty.
– Jylý berý júıeleri men ınjenerlik jelilerdiń turaqty jumysyn qamtamasyz etý úshin belsendi sharalardy qabyldaý qajet. Olardy keıinge shegerýge bolmaıdy. Tekserýler bastaldy, óńirlerdegi naqty jaǵdaı buǵan deıin berilgen aqparattan da nashar bolyp shyqty. Problemalar jasyrylyp kelgen. Bólingen qarjy jetkiliksiz bolǵandyqtan, jańǵyrtý men sapaly jóndeý júrgizilmegen. Stansalar men jeli ıeleri jetkilikti ınvestısııa salmaǵan. Qaraýsyz jatqan jelilerdiń máselesi de sheshimin tapqan joq, – dedi Úkimet basshysy.
Onyń aıtýynsha, qalalar keńeıip, qurylys sektory qarqyndy damýda. Abonentterdiń sany da artty. Munyń barlyǵy qoldanystaǵy jylý rezervteriniń sarqylýyna alyp keldi. Mundaı jaǵdaı Astana, Almaty, Pavlodar Aqtaýda tirkeldi. Sonymen qatar aýdandardyń durys josparlanbaýy, turǵyn úıler men jylý jelilerin beıbereket salýy sýyq túse apatty jaǵdaılarǵa soqtyryp jatyr. Qala ishinde aýany lastaıtyn avtonomdy qazandyqtar salynýda. Sondaı-aq jeliler men jylý ortalyqtaryna jáne qazandyqtarǵa sapasyz qyzmet kórsetiledi. Tutynýshylardyń qaryzdary jáne gazdandyrýda qıyndyqtar bar. Jańadan jylý ortalyqtaryn salý jumystary sozylyp ketti. Buǵan mysal retinde elordadaǵy 3-shi jylý ortalyǵynyń qurylysyn aıtýǵa bolady. Osyǵan oraı, Premer-mınıstr elektr stansalaryn tekserýdi 2023 jyldyń 1-shi toqsanynda aıaqtaýdy tapsyrdy.
– Kelesi jyldan bastap jylý jelilerin jóndeý boıynsha aýqymdy baǵdarlama bastalady. Birinshi kezekte tozý deńgeıi 70%-dan asyp ketken jylý jelileri aýystyrylady. Mundaı jeliler 1600 shaqyrym! Ekinshi kezeńde 4 myń kılometrge jýyq jeli jańartylady. Bul óte aýqymdy jumys ári kóp qarajatty talap etedi, – dedi Á.Smaıylov.
Premer-mınıstr jylý jelilerin rekonstrýksııalaý boıynsha qajetti qujattardy ázirleý jumystaryn birinshi jartyjyldyqta aıaqtaýdy, tıisti jumystardy qarjylandyrý úshin nysanaly transfertter bólý máselesin pysyqtaýdy, sondaı-aq eki apta ishinde memlekettik energetıkalyq baqylaýdy kúsheıtý tásilderin qarastyrýdy tapsyrdy.
Sonymen qatar Úkimet otyrysynda Geologııalyq salany damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynyń jobasy qaraldy.
