Saılaý nátıjesi halyqtyń búgingi Memleket basshysynyń aınalasyna toptasyp, onyń saıasaty men júrgizip jatqan reformasyn qoldaıtynyn anyq kórsetti.
Memleket basshysynyń bastaýymen iske asyp jatqan konstıtýsııalyq reformanyń mańyzdy novellalarynyń taǵy biri Konstıtýsııalyq keńesti Konstıtýsııalyq sotqa aınaldyrý. Konstıtýsııalyq baqylaý organyna jańa ókilettikter berý arqyly qazaqstandyq konstıtýsııalyqtyń damý jolyndaǵy jańa kezeń bastalady. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóp elde konstıtýsııalyq baqylaý organdary osyndaı evolıýsııalyq damý jolynan ótken. Kóptegen memlekette olardyń nysany ózgerip, jańa ókilettikteri paıda bolyp, ótinish sýbektileriniń tizimi keńeıtilip otyrǵan.
Bizdiń konstıtýsııalyq damý jolymyzdy aıtqan kezde qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldanǵannan keıin qurylǵan Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq keńesiniń róline erekshe toqtalǵan jón. Keńes osy jyldar ishinde elimizdiń quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn bekitý isine laıyqty úles qosty.
1996 jyldan bastap Konstıtýsııalyq keńeske 200-den astam ótinish kelip tústi. Keńes 140-tan astam normatıvtik qaýly qabyldady. Jalpy ne ishinara 30 zań men halyqaralyq shart konstıtýsııalyq emes dep tanyldy. Qoǵamda rezonans týdyrǵan birqatar zańnyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi rastaldy.
Negizgi zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdy quraldarynyń biri – Konstıtýsııa normalaryn resmı túsindirý. Konstıtýsııalyq keńes osyndaı júzdegen ótinishti qarady. Basty konstıtýsııalyq negizderdiń mazmuny men olardyń damý perspektıvalary aıqyndaldy. Memleket, qoǵamdyq birlestikter men azamattar arasyndaǵy qarym-qatynas qaǵıdattaryna qatysty birqatar másele túsindirildi. Olardyń qatarynda adam quqyqtaryn qamtamasyz etý tetikteri, sondaı-aq konstıtýsııalyq damýdyń basqa da mańyzdy máseleleri boldy.
Konstıtýsııalyq keńes óz tarıhynda elimizdegi konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly Parlamentke 27 Joldaý usyndy. Olarda adam quqyqtaryn qorǵaý, zań shyǵarý úderisin jetildirý, zańnamany Konstıtýsııaǵa sáıkes keltirý jáne basqa da máseleler kóterildi.
Konstıtýsııalyq keńes Negizgi zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar jobasyna aldyn ala konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrý boıynsha óziniń tyń fýnksııasyn úsh ret iske asyrdy. Osylaısha, Qazaqstanda konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrý tájirıbesi jınaqtaldy.
Konstıtýsııalyq keńestiń osyndaı normatıvtik qaýlylarynyń kúshi qoldanystaǵy quqyqtyń quramynda bolashaqta da óte mańyzdy bolyp qala beredi.
Jalpy Konstıtýsııalyq keńestiń qorytyndy sheshimderi elimizdegi konstıtýsııalyq zańdylyq rejimin nyǵaıtýǵa barynsha oń yqpal etti.
Keńes konstıtýsııalyq qundylyqtardy nasıhattaýda belsendi ról atqardy. Ol oqýshy jastardyń quqyqtyq mádenıetin tárbıeleý úshin ártúrli: konkýrstar, iskerlik oıyndar, kezdesýler, ashyq esik kúnderin ótkizip otyrdy, oqýshylar men stýdentterdi ashyq otyrystarǵa qatystyrýdy daǵdyǵa aınaldyrdy.
2018 jyldan bastap Konstıtýsııalyq keńestiń janynda quramyna jıyrmadan astam belgili quqyqtanýshy ǵalymdar kiretin Ǵylymı-konsýltatıvtik keńes jumys isteıdi. Onyń otyrystarynda zańnama evolıýsııasynyń eń ózekti aspektileri qaraldy.
Konstıtýsııalyq keńes Respýblıka Konstıtýsııasyna ǵylymı-quqyqtyq túsiniktemeler, konstıtýsııalyq quqyq boıynsha akademııalyq kýrs jáne basqa da kitaptar shyǵardy. Olardyń ishinde: «Qazaqstanda konstıtýsıonalızmdi bekitý shejiresi», «Qazaqstan jáne Venesııa komıssııasy: quqyq arqyly demokratııa úshin», «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń ensıklopedııalyq anyqtamalyǵy», «Qazaqstan joly: konstıtýsıonalızm, adam, beıbitshilik jáne órkendeý» sııaqty jınaqtar bar. Olardyń barlyǵy joǵary oqý oryndaryna, kitaphanalarǵa taratylyp, Konstıtýsııalyq keńestiń saıtynda ornalastyryldy.
Konstıtýsııalyq keńestiń halyqaralyq qyzmeti quqyq ústemdigin bekitý jáne shet elderde elimizdiń qolaıly ımıdjin qalyptastyrý úderisinde mańyzdy ról atqardy.
Qazaqstan 1998 jyldan bastap Eýropa Keńesiniń Venesııa komıssııasynda baqylaýshy bolyp, al 2012 jyly onyń tolyqqandy múshesine aınaldy. Qazaqstan tarapynyń suraýy boıynsha Venesııa komıssııasy birqatar zańnamalyq aktige qatysty qorytyndy berdi.
2013 jyly Konstıtýsııalyq keńes 118 el múshe bolyp tabylatyn Konstıtýsııalyq sot tóreligi jónindegi dúnıejúzilik konferensııaǵa kirdi.
1997 jyldan bastap Konstıtýsııalyq keńes Konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń eýrazııalyq qaýymdastyǵyna múshe boldy. Al 2017 jyldan bastap atalǵan Qaýymdastyq tóraǵasynyń qyzmetin atqaryp keledi.
Konstıtýsııalyq keńes Azııa konstıtýsııalyq sottary men balamaly ınstıtýttar qaýymdastyǵynyń múshesi bolyp tabylady. 2019-2021 jyldary Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq keńesi osy Qaýymdastyq tóraǵasy mindetin atqardy. Pandemııaǵa baılanysty bolǵan qıyn jaǵdaıǵa qaramastan, Keńes álemdik jáne óńirlik qoǵamdastyqtyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan kóptegen is-shara júrgizdi.
Qazaqstannyń atalǵan halyqaralyq qurylymdarǵa tóraǵalyq etýi elimizdiń Konstıtýsııalyq keńesi bedeliniń joǵary bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Konstıtýsııalyq keńeske resmı saparlarmen BUU, EQYU, Eýropalyq odaq, Eýropa Keńesi jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń delegasııalary keldi. Ekijaqty qatynastar salasynda Konstıtýsııalyq keńes 50-den astam eldiń konstıtýsııalyq baqylaý organdarymen tyǵyz baılanysta boldy.
Sońǵy onjyldyqtaǵy konstıtýsııalyq reformalar tájirıbesi azamattardyń Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin zańdardy qoldanýdan óz quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda konstıtýsııalyq baqylaýǵa qoljetimdiligin keńeıtý halyqaralyq úrdisin kórsetedi. Bul jeke jáne zańdy tulǵalarǵa konstıtýsııalyq ádilet organdaryna tikeleı júginý quqyǵyn berý arqyly da, sottar, Ombýdsmen, Bas prokýror jáne basqa da sýbektiler arqyly ótinish jasaý múmkindigin berý arqyly iske asyrylady. Keńes osy máselelerdi kóterip birneshe ret naqty usynystar engizgen bolatyn. Konstıtýsııalyq keńestiń osy bastamalary sońǵy bolǵan Konstıtýsııalyq reformalarda qoldaý tapty.
Osylaısha Konstıtýsııalyq keńes óziniń progressıvti bastamalarymen jáne sheshimderimen búkil quqyqtyq júıeniń evolıýsııasyna oń áser etti, quqyqtyń jalpy qaǵıdattaryn tujyrymdap ketti. Konstıtýsııalyq keńestiń qyzmeti Konstıtýsııanyń jasampazdyq áleýetin neǵurlym tolyq ashýǵa, oǵan aǵymdaǵy zańnamany sáıkestendirýdi qamtamasyz etýge, jańa modelge kóshý úshin qajetti jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik berdi.
Jańa qurylǵan Konstıtýsııalyq sot óz qyzmetinde Konstıtýsııalyq keńestiń jınaǵan tájirıbesin paıdalanýǵa tıis. Osy úrdis memlekettiń konstıtýsııalyq baqylaý fýnksııasyn tıimdi júzege asyrýyna, Konstıtýsııanyń ústemdigi men tikeleı qoldanylýyn qamtamasyz etýge oń yqpal etetin bolady.
Jańa Konstıtýsııalyq sottyń jumysyn qamtamasyz etý maqsatynda barlyq is-shara jasaldy. Qazirgi ýaqytta Konstıtýsııalyq sottyń jumysyna kerekti aktiler ázirlendi, bolashaq sot apparatyn keńeıtý boıynsha jáne basqa da uıymdastyrýshylyq sıpattaǵy sharalar qabyldandy. Materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy. Qyzmetkerlerdiń jumys oryndary belgilengen normalarǵa sáıkes jasaqtaldy.
Konstıtýsııalyq sot barlyq zamanaýı talaptarǵa jaýap beretin ǵımaratta ornalasatyn bolady. Sońǵy úsh jylda jańa ákimshilik ǵımarattyń qurylysy júrgizildi. Qazaqta «Bı bol, bı bolmasań bı túsetin úı bol» degen naqyl sóz bar, sol sózdi tarqatyp aıtsaq, Konstıtýsııalyq sottyń sýdıalary Astananyń kórkin keltirip turǵan, bıge laıyq kóksaraıda qyzmet etetin bolady. Konstıtýsııalyq sottyń jumysy ádiletti Qazaqstannyń ıgiligine qyzmet etedi dep senemin.
Qaırat MÁMI
